ศิลปินผู้สำรวจความเป็นมนุษย์ในสังคม ผ่านศิลปะแสดงสดอันประหลาดเหนือจริง วิลาวัณย์ เวียงทอง
อะไร(แม่ง)ก็เป็นศิลปะ | ภาณุ บุญพิพัฒนาพงศ์
ในตอนนี้ขอกลับมาต่อด้วยการเกริ่นถึงงานมหกรรมศิลปะร่วมสมัยนานาชาติ ไทยแลนด์ เบียนนาเล่ ครั้งที่ 4 ที่กำลังจะจัดขึ้นในช่วงปลายปี 2025 นี้ ที่ จ.ภูเก็ต ด้วยการแนะนำหนึ่งในศิลปินที่เดินทางมาร่วมแสดงงานในมหกรรมศิลปะครั้งนี้
ในคราวนี้เป็นศิลปินหญิงผู้มีชื่อว่า วิลาวัณย์ เวียงทอง ศิลปินร่วมสมัยชาวไทย ผู้จบการศึกษาระดับปริญญาตรีและปริญญาโท ในสาขาสื่อผสม คณะจิตรกรรม ประติมากรรมและภาพพิมพ์ มหาวิทยาลัยศิลปากร
เธอเป็นศิลปินร่วมสมัยชาวไทย ผู้ถือกำเนิดและเติบโตในภาคอีสาน ใน อ.วังสะพุง จ.เลย
เธอใช้ชีวิตในพื้นที่ที่มีความหลากหลายทางชาติพันธุ์และการสัญจรตัดผ่านกันไปมา ที่ถูกเชื่อมโยงด้วยเส้นทางการค้าและเศรษฐกิจ
พื้นเพเช่นนี้หล่อหลอมให้เธอมีความคิดสร้างสรรค์ในการทำงานศิลปะที่ไม่จำกัดอยู่ภายใต้กรอบของสื่อใดๆ
เธอใช้แนวทางการทำงานในเชิงวิจัยภาคสนามเป็นเครื่องมือในการตัดข้ามเส้นแบ่งระหว่างธรรมชาติกับสิ่งประดิษฐ์โดยน้ำมือมนุษย์
วิลาวัณย์สำรวจความเป็นมนุษย์ที่ถูกผลักดันโดยวัตถุแห่งความบันเทิงและเทคโนโลยี ซึ่งล้วนเกิดจากกระบวนการเพาะเลี้ยงและการขยายพันธุ์ที่สะท้อนถึงความปรารถนาอันแรงกล้าของมนุษย์ที่จัดแจงดัดแปลงธรรมชาติของสัตว์ พืช และจุลินทรีย์เพื่อประโยชน์ของตนเอง โดยละเลยหรือแม้แต่ทำร้ายสิ่งมีชีวิตเหล่านั้นอย่างไม่ใส่ใจไยดี
เธอทำความเข้าใจกับปรากฏการณ์เหล่านี้จากการจับตาสังเกตพื้นที่ต่างๆ อย่าง พื้นที่เพาะพันธุ์นกที่ถูกทิ้งร้าง เกาะที่ผู้คนนำสุนัขไปปล่อยทิ้ง และวิถีชีวิตของชายชราผู้จับงูแลกค่าตอบแทนเพียงเล็กน้อย
ภาพจาก https://tinyurl.com/yr9j2mhp
ภาพจาก https://tinyurl.com/yr9j2mhp
วิลาวัณย์ยังสร้าง “อัตลักษณ์ในจินตนาการ” ด้วยการผสานกันระหว่างศิลปะแสดงสดกับประติมากรรม ซึ่งมีลักษณะอันประหลาดเหนือจริง หากแต่กลับถูกถ่ายทอดอย่างสมจริงในสถานการณ์และพื้นที่จริง
เธอศึกษาและวิเคราะห์บทบาทของผู้หญิงในสังคม ที่ปรากฏในสื่อต่างๆ อย่างเช่น ตัวละครหญิงในเกมออนไลน์ การ์ตูน วรรณกรรม และเรื่องแต่ง โดยนำมาตีความใหม่ เพื่อใช้ในการสร้างความแปลกประหลาดให้กับอัตลักษณ์และสถานะทางเพศ โดยนำเสนอผ่านผลงานศิลปะแสดงสด ภาพถ่าย ภาพเคลื่อนไหว และศิลปะจัดวาง
ในปี พ.ศ.2566 วิลาวัณย์สร้างผลงาน “The Cowgirl” อุปกรณ์จักรกลลักษณะคล้ายหุ่นยนต์ที่ควบคุมการเคลื่อนไหวด้วยวัสดุสื่อผสมเพื่อเลียนแบบอากัปกิริยาท่าทางของวัว
ผลงานชิ้นนี้เป็นผลลัพธ์จากการสำรวจชีวิตของวัวและควายในตลาดปศุสัตว์บริเวณชานเมืองขอนแก่น ที่ถูกขับเคลื่อนโดยนายฮ้อย หรือเจ้าของฟาร์มปศุสัตว์เพศชาย
เธอต้องการเปิดเผยบทบาทของภาพตัวแทนสินทรัพย์ทางการเกษตรในโลกปศุสัตว์ที่ถูกบดบัง โดยอ้างอิงถึงกระบวนการให้กำเนิดจากร่างกายของเพศหญิง ด้วยการชี้ให้เห็นว่าอวัยวะสืบพันธุ์ของวัวเพศเมียคือปัจจัยการผลิต
วิลาวัณย์ยังให้ความสนใจในศิลปะของการ “แปรเปลี่ยน” หรือการสวมบทบาทเป็นอัตลักษณ์อันแตกต่างอื่นๆ ไม่ว่าจะเป็นจากจิตวิทยาทางพันธุกรรม, ประวัติศาสตร์ปากเปล่า หรือความรู้ที่ถ่ายทอดสืบต่อกันมา
ซึ่งเปิดโอกาสให้เธอเชื่อมโยงเข้ากับความทรงจำเกี่ยวกับครอบครัว หรือเรื่องราวตำนานความรักข้ามชาติ ที่ไม่ได้เป็นเพียงแค่เรื่องเล่าล้อเลียนในสื่อยอดนิยมเท่านั้น หากแต่ยังสะท้อนถึงความยืดหยุ่นของผู้คน ทั้งในระดับตัวตนและสังคม
ภาพจาก https://tinyurl.com/yr9j2mhp
ภาพจาก https://tinyurl.com/yr9j2mhp
วิลาวัณย์เห็นว่าเรื่องเล่าจำนวนนับไม่ถ้วนเหล่านี้คือโครงสร้างขององค์ความรู้ที่ขับเคลื่อนประสาทสัมผัสของมนุษย์ เพราะชุดความรู้ชิ้นเล็กชิ้นน้อยเหล่านี้สามารถแพร่กระจายเข้าสู่ชีวิตประจำวัน ไม่ว่าจะผ่านพิธีกรรมทางจิตวิญญาณ หรือการแสดงในวัฒนธรรมยอดนิยมก็ตามที
“งานของเราพูดถึงเรื่องของศิลปินผู้หญิงที่ทำงานศิลปะ และการใช้แรงงานของผู้หญิง เป็นการรวมการทำงานศิลปะในฐานะของศิลปิน และการต่อสู้กับแรงกดดันบางอย่างในการที่จะรักษาความฝันในการเป็นศิลปินเอาไว้ เราใช้แรง เราทำงานหลากหลายอาชีพ สิ่งเหล่านี้เป็นประสบการณ์ที่เป็นเหมือนเรื่องราวอันหนึ่งที่เราเก็บเอาไว้ อีกส่วนหนึ่งคือ เครื่องกลที่อยู่รอบตัวเราในขณะที่เราทำงานอยู่ เราสังเกตว่าเครื่องกลหรือผลงานที่มีเครื่องกลไกพวกนี้ถูกจัดระบบมาแล้ว ซึ่งเราก็คิดว่า ในกระบวนการของการเป็นศิลปินหญิงก็ถูกจัดระบบอีกแบบหนึ่งเหมือนกัน แต่เราต้องด้นสดโดยไม่ได้เตรียมตัวมากกว่า”
ผลงานของวิลาวัณย์ได้รับการจัดแสดงในนิทรรศการและเทศกาลศิลปะแสดงสดระดับนานาชาติ ทั้งในประเทศและต่างประเทศ เช่น ไต้หวัน, จีน, อินโดนีเซีย, ลาว, ฝรั่งเศส และสหรัฐอเมริกา
ไม่ว่าจะเป็น นิทรรศการแสดงเดี่ยว “มารดรของความเป็นอื่น Mom of Alterity” ที่พื้นที่ศิลปะ ใหม่อีหลี จ.ขอนแก่น และพิพิธภัณฑ์ศิลปะร่วมสมัยใหม่เอี่ยม จ.เชียงใหม่ ในปี พ.ศ.2567, “The Cowgirl” ใน S.O.E : We Trade Everything จ.ขอนแก่น พ.ศ.2566, ‘Crossplay’ โดยผีฟ้า คอลเลคทีฟ, ฆัลท์เอ็กซ์ จ.ขอนแก่น พ.ศ.2565, “The Enclose Garden Multi Sensory” ร่วมกับ “Heroines’ Wave” กลุ่มศิลปินหญิงนานาชาติ พ.ศ.2564, “The Blue war” ชุดของศิลปะแสดงสดใน Lviv School of Performance Art ประเทศยูเครน พ.ศ.2562, “Gruel series” ที่ Undisclosed Territory Live Arts Festival# 11 : We Are What We Eat, Performance Art Festival อินโดนีเซีย พ.ศ.2561, “Balloon series” ในเทศกาลศิลปะแสดงสดนานาชาติ ซีอาน ซีอาน, ประเทศจีน (2559)
และนิทรรศการแสดงเดี่ยวครั้งแรกในต่างประเทศของเธออย่าง “Into the Oyster Heaven” ที่ Siao-Long Cultural Park ไถ่หนาน ไต้หวัน ในปี พ.ศ.2566
ภาพจาก https://tinyurl.com/yr9j2mhp
ภาพจาก https://tinyurl.com/yr9j2mhp
ในนิทรรศการของเธอที่เรามีโอกาสได้ไปชมมาอย่าง มารดรของความเป็นอื่น Mom of Alterity ในพิพิธภัณฑ์ศิลปะร่วมสมัยใหม่เอี่ยมนั้น
วิลาวัณย์มีกระบวนการทำงานที่เต็มไปด้วยความยืดหยุ่นและสามารถปรับเปลี่ยนไปมาอย่างสูง ไม่ว่าจะเป็นการทำงานภาคสนาม ที่เธอจำแลงแปลงกายเป็นร่างกาย (รูปทรง) ต่างๆ ที่เธอสร้างเรื่องราวจากการตระเวนลงสังเกตการณ์พื้นที่ในย่านรอบนอก จ.ขอนแก่นอย่างละเอียด เกี่ยวกับการแทรกแซงแสวงหาผลประโยชน์จากผืนดินและตัวเมืองเพื่อผลประโยชน์ของภาครัฐและภาคเอกชน
โครงการศิลปะนี้ของเธอแสดงให้เห็นถึงความสัมพันธ์แบบพึ่งพาอาศัยกันระหว่างภูมิทัศน์, สัตว์ป่า, พืชพรรณ และสิ่งมีชีวิตอื่นๆ ที่ไม่ใช่มนุษย์ ซึ่งล้วนแล้วแต่มีบทบาทอันสำคัญในกระบวนการวิวัฒนาการและการผลิตร่วมกันของชุมชน ในการสร้างสภาพแวดล้อมที่ไม่ใช่เพียงวัตถุหรือฉากหลังที่มองเห็นได้ด้วยตาเท่านั้น
ในนิทรรศการนี้ วิลาวัณย์ทำการจำแลงเปลงกายเพื่อเปลื้องเปลือยร่างกายให้กลายเป็นสัญลักษณ์เปรียบเปรยถึงโครงการก่อสร้างนานัปการอันดำเนินต่อไปอย่างไม่มีที่สิ้นสุด
โดยผลงานของเธอได้รับแรงบันดาลใจจากวัฒนธรรมป๊อปญี่ปุ่นอย่าง การ์ตูนมังงะ, วิดีโอเกม ไปจนถึงการตีความในแนวคิดเฟมินิสต์ หรือสตรีนิยม เกี่ยวกับ “ไซบอร์ก” (Cyborg) หรือสิ่งมีชีวิตที่รวมเข้ากับเทคโนโลยีหรือเครื่องจักรกล โดยทำงานคู่เคียงไปกับการประดิษฐ์ชุดคำว่า “มารดรของความเป็นอื่น”, “ตัวมัม” หรือ “ตัวแม่” ซึ่งเป็นเหมือนการยั่วเย้าทางความคิดและสื่อสารถึงบุคคลผู้ทรงอำนาจ, ความเป็นแม่ และแนวคิดเกี่ยวกับผู้สร้าง นั่นเอง
ในขณะเดียวกัน แนวคิดเรื่อง “ความเป็นอื่น” ก็ถูกขยายขึ้นเป็นจำนวนทวีคูณ จากรูปลักษณะภายนอก ความเป็นอื่นที่ศิลปินสวมใส่ ทั้งจากการล้อเลียนท่วงท่าของวัวผ่านเครื่องจักรกล หรือการเลียนแบบพฤติกรรมของแม่วัวสาวที่ถูกกระตุ้นให้เคลื่อนไหวด้วยน้ำมือมนุษย์
ร่างกายที่ถูกเปลี่ยนแปลงไปเป็นอื่นยังปลุกเร้าให้ศิลปินเข้าไปสำรวจบทบาททางเพศ โดยมุ่งเน้นในการสำรวจตัวตนเบื้องลึกที่ซ่อนเร้นอยู่ภายในตัวผู้อื่น
ซึ่งทั้งหมดล้วนมีทั้งแง่มุมที่สามารถจับต้องได้จริงและถูกสร้างขึ้นมาจากจินตนาการ
วิลาวัณย์รวบรวมสื่อและวัสดุหลากหลายรูปแบบมาประกอบและร้อยเรียงเข้าด้วยกันเพื่อสร้างสรรค์ผลงานศิลปะ และของใช้ในครัวเรือน จากวัสดุเหลือใช้ที่เก็บได้จากสิ่งแวดล้อมในแต่ละสถานที่ที่เธอเดินทางไป
ผลลัพธ์ก็คือได้ประติมากรรมที่สร้างจากมูลสัตว์ กระดูก คราบหรือหนังงูจากฟาร์ม ไปจนถึงเศษขยะทั่วไป
นอกจากนี้ วิลาวัณย์ยังได้ทำการกำกับการแสดงอันมีฉากหลังที่อ้างอิงจากนิยายวิทยาศาสตร์ ไปจนถึงการสร้างสรรค์ชุดผลงานภาพถ่ายและภาพเคลื่อนไหว ที่นำเสนอช่วงเวลาแห่งการพบกันครั้งแรกระหว่างสิ่งมีชีวิตต่างสายพันธุ์ ที่เดินทางข้ามกาลเวลาและสถานที่อันแตกต่างกันอย่างสุดขั้ว เพื่อปลุกเร้าจินตนาการของผู้ชม ด้วยเรื่องราวของกลุ่มนักวิทยาศาสตร์ที่กลับมาเยือนโลกเพื่อค้นพบอารยธรรมที่สาบสูญในโลกอนาคตอันมืดมนของยุคสมัยอันแสนไกลโพ้น
นิทรรศการ มารดรของความเป็นอื่น ไม่เพียงแค่ท้าทายจินตนาการของผู้ชมผ่านผลงานศิลปะสื่อผสมอันหลากหลายที่จัดแสดงอยู่เท่านั้น
หากแต่ยังมุ่งหวังที่จะเปิดประสบการณ์ของผู้ชมให้กว้างไกล ด้วยการเชื่อมโยงแต่ละคนเข้ากับแก่นแท้ของความเป็น “มารดร, ตัวแม่ และ ตัวมัม” ผ่านกิจกรรมสาธารณะอื่นๆ ที่จัดขึ้นตลอดเวลาของนิทรรศการ เช่น การแสดงสด การเปิดตัวหนังสือ และการจัดฉายภาพยนตร์ เป็นต้น
โดยนิทรรศการจัดแสดงไปแล้วในวันที่ 18 สิงหาคม-21 ตุลาคม พ.ศ.2567 ที่ผ่านมา
วิลาวัณย์ เวียงทอง เป็นหนึ่งในศิลปินที่จะเดินทางมาร่วมแสดงผลงานในมหกรรมศิลปะร่วมสมัยนานาชาติ ไทยแลนด์ เบียนนาเล่ ภูเก็ต 2025 ที่จะจัดขึ้นในเดือนพฤศจิกายน 2568-เมษายน 2569 ที่จะถึงนี้
ส่วนผลงานของเธอจะเป็นแบบไหนอย่างไรนั้น เราก็คงต้องรอชมกันต่อไปด้วยใจระทึกพลัน
ข้อมูล https://tinyurl.com/2s85d3nd, https://tinyurl.com/fndt7jeu, https://tinyurl.com/3bjkfv2r
