สัปเหร่อ 2 : สองนครามรณาธิปไตย กับ ความตายซ้ำสองของปัจเจกในชนบท

คอลัมน์ CityZense
โดย ภิญญพันธุ์ พจนะลาวัณย์

• อ่านบทความทั้งหมดของ ภิญญพันธุ์ พจนะลาวัณย์ คลิกที่นี่

แม้ว่าความตายจะเป็นประเด็นหลักในภาพยนตร์ สัปเหร่อ 2 ในจักรวาลไทบ้าน เดอะซีรีส์

แต่สิ่งที่น่าคิดกับภาพยนตร์ในภาคนี้กลับมีประเด็นที่ผู้เขียนให้ความสนใจเป็นพิเศษ

คือภาวะคู่ขนานของความตายในนิยามของชีวิตแบบครอบครัวเดี่ยวและครอบครัวขยาย

การเปิดเรื่องมาด้วยอุบัติเหตุบนเส้นทางอันเปลี่ยวเหงา โดยยังไม่เปิดเผยว่าเกิดอะไรขึ้น ทำให้เหตุการณ์นั้นดูเป็นเรื่องลึกลับ

ชายหนุ่มคนหนึ่งที่ปรากฏตัวในงานศพที่เซียงและเจิดจัดการอยู่ ดูเป็นคนที่พูดน้อย อมทุกข์ ไร้ชีวิตจิตใจซึ่งเราจะรู้ต่อไปว่า เขาเสียภรรยาจากอุบัติเหตุตอนเปิดเรื่อง

และนั่นก็คือ ความตายแรกของเรื่องที่ผู้ชมได้รับรู้

ความตายของขวัญข้าวเมียของธูป

สัปเหร่อ 2 ได้นำเอาชีวิตของครอบครัว 2 แบบมาวางทาบกัน

หนึ่งคือ ครอบครัวของตัวเอกใหม่ นั่นคือธูปและขวัญข้าว และครอบครัวของจาลอด-ครูแก้ว-มืด-ยายจ่อยที่มีความแตกต่างกันโดยสิ้นเชิง

ครอบครัวแรก ไม่ได้อยู่ในหมู่บ้านเดียวกัน ครอบครัวนี้ “ไม่มีใคร” ญาติของธูปตายจากหมด

ความแตกต่างอีกอย่างคือ ทั้งธูปและขวัญข้าวมีโอกาสได้เรียนถึงระดับปริญญาตรี เรียนมหาวิทยาลัย การใช้ชีวิตนักศึกษา เล่าเรียน เที่ยว กินดื่ม และอยู่หอพักที่ไม่ได้อยู่อาศัยร่วมกับครอบครัว คือการเปลี่ยนแปลงตัวเองจากเด็กหนุ่มในหมู่บ้านกลายเป็นปัจเจกชนในเขตเมือง

แต่ธูปและขวัญข้าวก็เรียนไม่จบ เพราะขวัญข้าวเกิดท้องขึ้นมา เหตุการณ์นี้ทำให้ต้องเลิกเรียนกลางคัน

ธูปนั้นตัวคนเดียวอยู่แล้ว ส่วนขวัญข้าวนั้น เหมือนกับความผิดพลาดของเธอทำให้ถูกตัดขาดจากครอบครัว ในที่สุดก็ต้องออกมาอยู่ด้วยกันและเลี้ยงลูกกันเอง

พวกเขาไม่มีคนเฒ่าคนแก่ พี่น้องที่มาห้อมล้อมในวันที่ลูกพวกเขาเกิด ยิ่งไม่มีใครช่วยดูแล

การเลี้ยงดูอย่างไม่ระมัดระวังทำให้พวกเขาถูกลงโทษด้วยการสูญเสียลูกน้อย

ความผิดบาปในใจแต่เดิมยิ่งทวีขึ้น และยิ่งสร้างปัญหาความตึงเครียดภายในครอบครัวที่เหลือกันเพียงสองคน

ขวัญข้าวเลือกทางออกคือความตาย เธอเป็นคนหักพวงมาลัยรถกระบะขนฟางข้าวให้ลงข้างทาง

และนั่นคือจุดเริ่มต้นของเรื่อง ครอบครัวเดี่ยว ชีวิตปัจเจกของธูปจึงยิ่งเหมือนต้องคำสาป

กว่าธูปจะมีเพื่อนเป็นจริงเป็นจังได้ ก็มาจากการที่เขาไปมาหาสู่กับสัปเหร่ออย่างเซียงและเจิดนั่นเอง

ธูปที่จิตใจพังทลาย เมื่อได้ข่าวตายแล้วฟื้น คราวแรกก็จะไม่เผาเมียตัวเอง อยากให้เก็บศพไว้เผื่อว่าจะฟื้น แต่ก็เป็นไปไม่ได้ ธูปตัดใจไม่ลง พยายามหาคำตอบว่า ชีวิตหลังความตายนั้นคืออะไร เป็นอย่างไร คำถามเหล่านี้ นำไปสู่การหาคำตอบที่หลากหลาย ภาพยนตร์พยายามจะสื่อถึงความพยายามของปัจเจกในการค้นคว้าหาคำตอบอย่างเป็นวิทยาศาสตร์และวิทยาการต่างๆ นานา

อันเป็นการเข้าถึงความรู้แบบคนในเขตเมือง

ในทางตรงกันข้าม ชีวิตของคนในหมู่บ้านชนบทในไทบ้าน เดอะซีรีส์ มีความยึดเกาะกันเองในชุมชนสูง คนในหมู่บ้านรู้จักช่วยเหลือเจือจานกัน เห็นหน้าเห็นตากันหมด ยังพอมีทรัพยากรตามธรรมชาติให้เก็บเกี่ยวเพื่อเอาชีวิตรอดได้ทั้งชายป่า หนองน้ำ ริมรั้ว ฯลฯ

ชนบทในลักษณะนี้จึงเป็นเบาะรองรับของคนท้องถิ่นได้แบบไม่ถึงกับอดตาย แม้จะไม่ดีเลิศ สิ่งหนึ่งที่กลายเป็นแนวโน้มสำคัญก็คือ สิ่งที่เรียกว่า “ครอบครัวแหว่งกลาง” ที่เป็นนิยามของครอบครัวที่พ่อแม่เข้าเมืองใหญ่ไปทำงานเพื่อส่งเงินมาให้ปู่ย่าตายายเป็นคนเลี้ยงหลาน หรือบางทีก็หนีหายไปมีชีวิตใหม่กันดื้อๆ ทิ้งภาระไว้ให้

คนเฒ่าคนแก่ในชนบทจึงรับหน้าที่เป็น “เดอะแบก” ให้กับครอบครัวทั้งหลาย

ความน่าสนใจในสัปเหร่อ 2 คือ ความเปลี่ยนแปลงทางกายภาพของชุมชนจากภาคก่อนๆ

บ้านยายจ่อยที่จาลอดกับครูแก้วมาอยู่ด้วย ถูกสร้างขึ้นใหม่เป็นอาคารก่ออิฐฉาบปูนสีฟ้าสดใส

ตามเนื้อเรื่องบอกว่า มาจากเงินช่วยเหลือจากยายจ่อย แต่เงินก้อนโตเช่นนั้นมันควรจะมาจากเงินกู้สหกรณ์ออมทรัพย์ครูของครูแก้วมากกว่า เพราะข้าราชการครูสามารถเข้าถึงสินเชื่อราคาถูกจากสหกรณ์ออมทรัพย์ได้ไม่ยากนัก หรืออาจกล่าวว่า การที่ครูเป็นหนี้เงินล้าน ไม่ใช่เรื่องยากเลย

ภาคนี้ทำให้เราเห็นชีวิตประจำวันของยายจ่อยว่าสำคัญกับครอบครัวจาลอดยังไง ในวันที่ครูแก้วท้อง ยายจ่อยต้องทั้งทำกับข้าว ไปทำไร่ยาสูบ และต้องทนกับการบ่นของลูกหลานตั้งแต่เรื่องอาหารไม่อร่อยไปจนถึงเรื่องสัพเพเหระในบ้าน

ยายจ่อยเป็นตัวแทนของคนสูงวัยทั้งหลายในชนบท เป็นภาพสะท้อนครอบครัวแหว่งกลางที่อย่างน้อยก็แฮปปี้เอนดิ้ง แต่ความตึงเครียดระหว่างวัยมันสะท้อนให้เห็นอยู่ของคนวัยหนึ่งกับอีกวัยหนึ่งที่ต่างกันเหมือนอยู่กันคนละโลก

การตายแล้วฟื้นของยายจ่อย สะท้อนให้เห็นถึงปาฏิหาริย์เล็กๆ น้อยๆ ในชีวิตประจำวัน และการได้โอกาสกลับมาร่ำลาญาติพี่น้อง และทำให้ลูกหลานได้มีเวลากลับมาทบทวน มีเวลาให้ยายจ่อยได้ถ่ายโอนความรู้สึกและภูมิปัญญาผ่านพิธีกรรมต่างๆ เพราะรู้ว่าในอนาคตจะมีหลายคนใหม่มาเกิด

ดังนั้น ความตายของยายจ่อยจึงไม่ใช่ปลายทางของความสูญเสีย แต่คือต้นทางของการก่อกำเนิดชีวิตใหม่ที่เปี่ยมด้วยความรักและห่วงหาอาทร

กระนั้น ความตายของยายจ่อย ย่อมหมายถึงการพังทลายของเสาหลักที่เคยค้ำจุนครอบครัวแหว่งกลางทั้งด้านเศรษฐกิจและอารมณ์ของพวกเขา กระนั้น ด้วยสังคมแบบชาวบ้าน ความตายเป็นเรื่องธรรมดา การเจอผียายจ่อยก็เป็นเรื่องที่คาดเดาได้ แม้จะไม่มีใครอยากเจอ

และที่สำคัญ งานศพเป็นพื้นที่แห่งการรำลึกและพบปะกันของผู้คน เป็นโอกาสให้เจ้าภาพและผู้ตายที่อาจไม่เคยสำคัญมาก่อนในชุมชน ได้รับบทบาทสำคัญที่สุดครั้งหนึ่ง และก็เป็นช่องทางที่ผู้คนในชุมชนได้เข้ามาช่วยเหลือและมีส่วนเกี่ยวข้องกับบ้านที่จัดงานศพ

ในชนบท การจัดงานศพที่บ้านเป็นเรื่องปกติ จึงไม่แปลกว่าทำไมบ้านเรือนชนบทถึงสร้างห้องโถงใหญ่โตทั้งที่คนในบ้านมีอยู่ไม่มาก ชีวิตประจำวันก็ไม่ได้ใช้พื้นที่มากขนาดนั้น เหตุผลหนึ่งก็เพื่อรองรับผู้คนในพิธีกรรมต่างๆ งานศพก็เป็นหนึ่งในนั้น

ตรงกันข้ามกับครอบครัวของธูปที่หลังจากเมียตายแล้ว เขาไม่เหลือใครเลย งานศพก็น่าจะมีแต่สัปเหร่อสองคนที่มาร่วมด้วย ธูปไม่ได้กลายเป็นคนสำคัญ ธูปไม่ได้มีคนมาช่วย สัปเหร่อที่มาก็มาทำหน้าที่ในฐานะผู้ประกอบการจัดพิธีกรรม ซึ่งเป็นความสัมพันธ์ก่อนที่พวกเขาจะกลายเป็นเพื่อนกัน

แต่ดูเหมือนว่า ความสัมพันธ์ของธูปกับเซียงและเจิดจะไม่แน่นแฟ้นอะไรเลย เพราะธูปยังคงห่วงหาเมียที่ตายไปมากกว่า

ที่น่าสงสารไม่ใช่เพราะแค่ชะตากรรมของธูปที่กำหนดมาให้เขาใช้ชีวิตอย่างโดดเดี่ยวแต่เพียงเท่านั้น เป็นเพราะพระเจ้าที่เป็นคนเขียนบท กำหนดและขีดเส้นแดนของคู่ตรงข้ามเขากับชีวิตครอบครัวของยายจ่อย พระเจ้าลงโทษธูปตั้งแต่ต้น ธูปและขวัญข้าวจึงเป็นเสมือนอดัมกับอีฟที่ละเมิดกฎของพระเจ้า การท้องก่อนแต่ง การละเลย ลืมลูกไว้ในรถจนถึงแก่ความตาย เป็นสิ่งที่พวกเรามักจะเห็นสื่อใจร้ายก่นด่าพ่อแม่ใจยักษ์ทั้งหลาย หลังจากลูกตาย พวกเขาก็โทษเถียงกัน นำไปสู่อุบัติเหตุตอนต้นเรื่อง และขวัญข้าวก็กลายเป็นผีเฝ้าต้นไม้ใหญ่ที่จุดเกิดเหตุ

ขณะที่ธูปพยายามต่างๆ นานาจะไปหาขวัญข้าว แต่ไม่สำเร็จ ในทางตรงกันข้าม มืดที่ไม่อาจตัดใจจากยายจ่อย กลับสามารถเข้าไปหายายจ่อยได้โดยใช้วิธีถอดจิต มืดได้ความช่วยเหลือจากเซียงที่เคยถอดจิตไปหาคนรักเก่าของเขา ซึ่งเป็นวิธีที่ตรงข้ามกับความเป็นวิทยาศาสตร์ และนำไปสู่การจบลงอย่างมีความสุข แต่ก็น่าสงสัยว่า ทำไมเซียงถึงไม่แนะนำวิธีนี้ให้กับธูป

สิ่งนี้ก็อาจสะท้อนความผูกพันระหว่างพวกเขาที่ฉาบฉวย และก็ทำให้เซียงและเจิดไม่อาจรั้งให้ธูปทำลายความตั้งใจในการฆ่าตัวตายได้

ธูปฆ่าตัวตายสำเร็จในครั้งที่ 3 หลังจากที่พยายามขับรถกระบะคันเดิมพุ่งชนต้นไม้ไปครั้งแล้วครั้งเล่า การทำลายชีวิตตัวเองของธูปจึงเป็นบาปมหันต์ในนามของพระผู้เป็นเจ้าอีกครั้ง

ชีวิตเขาหลังความตายคือความทุกข์ทรมานและไม่มีที่ไป แม้จะไม่ใช่นรก แต่ความอ้างว้างนี้มันคือนรกอีกแบบ

ในบางฉาก มีขวัญข้าวปรากฏตัวออกมา ความเจ็บปวดอย่างยิ่ง แม้จะเดินผ่านกัน แต่คลาดกัน หรือไม่ก็จดจำกันไม่ได้ เพราะต่างก็จมจ่ออยู่กับความทุกข์ระทม

ต่างจากยายจ่อยที่หลังความตายเป็นชีวิตที่สวยงาม แบบที่มืดไปเจอในทุ่งนาแห่งสรวงสวรรค์

สัปเหร่อ 2 ฉายในช่วงเวลาที่ใกล้เคียงกับการเลือกตั้งทั่วไป 2569 ไม่ว่าจะตั้งใจหรือไม่ นักการเมืองค่ายสีน้ำเงินที่ปรากฏตัวมาตอนท้ายเรื่อง พร้อมกับบทสนทนาที่ล้อเลียนนักการเมืองคู่แข่งอย่าง “มีเกียรติ มีศักดิ์ศรี” ก็ลากให้สัปเหร่ออยู่ในปริมณฑลแห่งการเมืองอย่างเลี่ยงไม่ได้

บางที เรื่องราวของภาพยนตร์อาจเป็นเสมือนคำพยากรณ์ที่บอกใบ้ว่า ในสนามเลือกตั้ง ปัจเจกในเขตเมือง หรือจะสู้สังคมอุปถัมภ์ในชนบท การไม่เข้าใจชนบท ไม่สนใจพิธีกรรมและงานสำคัญที่สุดอย่างงานศพ ก็ไม่อาจยึดกุมหัวใจของชาวบ้านได้

ความตายและงานศพ จึงเป็นสมรภูมิแห่งอำนาจหนึ่งที่ผู้คนใช้ดูใจกัน สนทนาแลกเปลี่ยนความต้องการ และเปิดไปสู่บทสนทนาอื่นๆ ได้อีกมากแบบที่ปัจเจกในเมืองจินตนาการไม่ถึง