พระลือ-พระเลี่ยง จากกรุวัดประตูลี้ สายสกุลพระลำพูน
โฟกัสพระเครื่อง | โคมคำ
พระสกุลลำพูนมีอยู่หลายประเภท ส่วนใหญ่เป็นเนื้อดินเผาแทบทั้งสิ้น
กรุที่สำคัญคือ กรุของวัดสี่ในมุมเมือง เช่น วัดมหาวัน วัดพระคง วัดดอนแก้ว และวัดประตูลี้ กรุต่างๆ นี้ พบพระเครื่องเนื้อดินเผาอยู่หลายแบบ
หากกล่าวถึงพระเครื่องสกุลลำพูน ต้องนึกถึงพระรอด กรุวัดมหาวัน เป็นลำดับแรก รองลงมาจะเป็นพระคง วัดพระคงฤาษี, พระบาง วัดดอนแก้ว เป็นต้น ส่วนพระที่มีขนาดเขื่องเป็นพระเปิม
แต่ที่ไม่ค่อยมีคนกล่าวถึงคือ พระฤๅ หรือ พระลือวัดประตูลี้
พระลือ เป็นพระกรุเดียวกับพระเลี่ยง ขุดพบพร้อมกัน แต่พระลือมีขนาดเขื่องหน่อย และมีจำนวนน้อยพบไม่มากนัก พระเลี่ยงมีมากกว่า คนก็รู้จักมากกว่า อีกทั้งขนาดของพระลือเป็นพระที่มีขนาดค่อนข้างใหญ่ ส่วนพระเลี่ยงมีขนาดกำลังพอเหมาะ ความนิยมก็มาอยู่ที่พระเลี่ยง
วัดมหารัตตาราม (วัดประตูลี้) พระอารามนี้ตั้งอยู่ทางทิศใต้นอกกำแพงเมือง ไปทางประตูลี้ ซึ่งเป็นทวารพระนครฝ่ายทิศใต้ ของนครหริภุญชัยและเป็นหนึ่งในจตุรพุทธปราการที่พระนางจามเทวีทรงให้สร้างไว้ และที่พระอารามแห่งนี้ได้ขุดพบพระเครื่องที่สำคัญอยู่หลายอย่าง และขุดพบอยู่หลายครั้งหลายหนมาแล้วในอดีต เท่าที่มีการบันทึกไว้มีดังนี้
ในปี พ.ศ.2417 เจ้าดิเรกรัตนไพโรจน์ (ดาวเรือง) เจ้าหลวงลำพูนองค์ที่ 8 อุปสมบทในพระอารามนี้ ทั้งปฏิสังขรณ์พระอารามเป็นอันมาก โดยเฉพาะอย่างยิ่งได้แก่พระเจดีย์องค์ประธาน และพบพระเครื่องชนิดต่างๆ จำนวนมาก เช่น พระเลี่ยง พระเลี่ยงหลวง พระลือ พระสาม และพระสิบสอง เป็นต้น
การขุดหาพระเครื่องวัดประตูลี้ในปี พ.ศ.2484 เป็นการขุดหาพระเครื่องครั้งใหญ่ทั่วไปในลำพูน ในยุคเจ้าหลวงจักรคำขจรศักดิ์ ซึ่งเป็นช่วงสงครามอินโดจีน ครั้งนี้กระทำในพื้นที่ด้านใต้นอกเขตอุปจารของพระอาราม และพบพระเครื่องของกรุนี้เป็นจำนวนมาก
พระเครื่องที่ขุดพบ ได้แก่ พระเลี่ยง พระเลี่ยงหลวง พระลือ พระสาม พระแปด และพระสิบสอง เป็นต้น
ในปี พ.ศ.2496 เป็นการขุดครั้งหลังสุดของกรุนี้ ซึ่งเป็นการพบโดยบังเอิญ โดยสามเณรอินตาและนายคำ แก้วตา ได้ขุดถอนต้นมะพร้าว ซึ่งอยู่ทิศเหนือของตัวพระอารามและได้ขุดพบโถโบราณเนื้อดินเผาใบหนึ่ง มีลักษณะคล้ายตะเกียงหลอด มีฐานเป็นชั้น ตรงกลางป่อง และมีคอยาวเรียวขึ้นไปถึงปาก ภายในโถมีพระเลี่ยงหลวงบรรจุอยู่ประมาณ 300 องค์
โถโบราณที่บรรจุพระเครื่องที่พบในครั้งนั้น เป็นที่สนใจของศาสตราจารย์ศิลป์ พีระศรี ซึ่งขณะนั้นขึ้นไปค้นคว้าด้านโบราณคดีและศิลปวัตถุในลำพูน
ต่อมาอาจารย์จิต บัวบุศย์ อาจารย์ใหญ่โรงเรียนเพาะช่างนักค้นคว้าโบราณคดี สาขาเครื่องปั้นดินเผา ได้มีความสนใจมากและติดต่อขอซื้อ แต่ผู้เป็นเจ้าของไม่ยอมขายให้
พระเครื่องกรุวัดประตูลี้ที่มีผู้รู้จักมากที่สุด คือพระเลี่ยง เนื่องจากมีจำนวนมากกว่าและมีขนาดเล็กกว่าทุกพิมพ์ของกรุนี้ จึงเป็นที่นิยมกันมากกว่าพระพิมพ์อื่นๆ ของกรุเดียวกัน
ในครั้งที่พบพระในตอนแรก มักจะนิยมเรียกพระเลี่ยงว่า พระเลี่ยม ซึ่งเป็นคำเมืองเดิมที่หมายความว่า แหลมเรียว เนื่องจากรูปทรงของพระเลี่ยงเป็นรูปทรงสามเหลี่ยมปลายแหลมเรียว
การตั้งชื่อพระในสมัยที่ขุดได้นั้นก็ตั้งกันง่ายๆ ตามรูปลักษณ์ที่เห็น แต่ต่อมา ได้เรียกเพี้ยนหรือเพื่อให้ได้เป็นนามมงคล ก็ไม่อาจทราบได้ จึงกลายมาเป็นคำว่า เลี่ยง และสอดคล้องกับที่เด่นทางด้านแคล้วคลาดที่ว่า เลี่ยงลี้พ้นภัยพาล อะไรทำนองนี้
จึงเชื่อว่าเด่นทางด้านแคล้วคลาด
พระเครื่องของกรุนี้ที่เด่นอีกชนิดหนึ่ง คือพระลือ แต่ก็มีขนาดเขื่องกว่าพระเลี่ยง นอกจากนี้จะเป็นพระขนาดค่อนข้างใหญ่ เช่น พระเลี่ยงหลวง (คำว่า หลวง หมายถึงใหญ่) พระสาม พระแปด พระสิบสอง เป็นต้น
พระเลี่ยงพบมากกว่าพระชนิดอื่นๆ และมีขนาดกำลังพอเหมาะที่จะห้อยหรือแขวนคอ จึงได้รับความนิยมมากกว่าในกรุเดียวกัน
ปัจจุบันพระเลี่ยง กรุวัดประตูลี้นั้นหาแท้ยาก ของปลอมเลียนแบบมีมากมายหลากหลายฝีมือ เวลาจะเช่าหาก็ต้องพิจารณาให้ดี นอกจากนี้ ยังมีพระเลี่ยงที่มาจากกรุอื่นๆ อีกหลายกรุ แต่แบบพิมพ์ก็จะแตกต่างกันเล็กน้อย แต่ที่นิยมมากที่สุด จะเป็นพระเลี่ยงของกรุวัดประตูลี้
เนื้อหาพระเลี่ยง กรุวัดประตูลี้ เป็นแบบเดียวกับพระสกุลลำพูน ค่อนข้างหนึบนุ่ม มีกรวดทรายผสมอยู่แต่ก็ค่อนข้างละเอียด
กล่าวสำหรับพระลือ เป็นพระเครื่องที่ถูกค้นพบจากการขุดหาพระเครื่องครั้งใหญ่ทั่วไปในลำพูน ในยุคเจ้าหลวงจักรคำขจรศักดิ์ เฉกเช่นเดียวกับพระเลี่ยง แต่เป็นพระที่มีขนาดเขื่องขึ้นมาอีกหน่อย แต่ก็มีจำนวนพระที่ขุดพบไม่มากนัก จึงอาจจะไม่ค่อยได้พบเห็นกัน จนอาจทำให้ลืมกันไป
พระเครื่องที่น่าสนใจอีกพิมพ์หนึ่งของกรุนี้ คือพระลือ ซึ่งเป็นพระเครื่องที่น่าสนใจอีกพิมพ์หนึ่ง
ภายหลังเรียกพระลือว่า พระลือหน้ามงคล
มีสาเหตุอันเนื่องมาจาก….ระยะต่อมา มีคนขุดพบแม่พิมพ์พระที่ทุ่งกู่ร้างอยู่ทางใต้ของวัดประตูลี้ เป็นพิมพ์พระลือหน้ายักษ์ ต่อมาจึงมีการตั้งชื่อสร้อยตามท้ายของพระลือที่พบที่วัดประตูลี้ว่า พระลือหน้ามงคล เพื่อแยกแยะให้ชัดเจน
พระลือหน้ามงคล เชื่อกันว่ามีพุทธคุณเฉกเช่นเดียวกับพระสกุลลำพูน คือแคล้วคลาดปลอดภัย โชคลาภ โดยเฉพาะมีชื่อเสียงโด่งดังเลื่องลือ
พระลือเป็นพระที่น่าสนใจอีกประเภทหนึ่งของพระสกุลลำพูน
