สมุนไพรเพื่อสุขภาพ | โครงการสมุนไพรเพื่อการพึ่งพาตนเอง
มูลนิธิสุขภาพไทย
“สร้อยนก” หรือ “มะพร้าวน้อย” เป็นเพียงไม้ล้มลุกขนาดเล็กขึ้นตามริมทางหรือลานหิน แต่ในทางพฤกษศาสตร์และเภสัชเวท เป็นพืชที่มีความน่าสนใจและมีประวัติในฐานะยาสมุนไพรพื้นบ้าน ที่มีการใช้ประโยชน์มาอย่างยาวนานในหลายภูมิภาคทั่วโลก
ไม้ล้มลุกชนิดนี้มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Microstachys chamaelea (L.) M?ll.Arg. (ชื่อพ้องเดิมคือ Sebastiana chamaelea) จัดอยู่ในวงศ์ยางพารา (Euphorbiaceae) มีอายุฤดูเดียวหรือหลายปี (Annual or Perennial Herb) หรืออาจเจริญเติบโตเป็นไม้พุ่มขนาดเล็กได้ด้วย
ลักษณะลำต้นตั้งตรง แตกกิ่งก้านแผ่ขยายหรือทอดเลื้อยไปตามพื้นดิน มีความสูง 20-100 เซนติเมตร ลำต้นและกิ่งก้านมักมีสีเขียวอมแดงหรือแดงระเรื่อ เมื่อหักกิ่งหรือส่วนของลำต้นจะมียางใสหรือน้ำเหลวข้นซึมออกมาเล็กน้อย
ลักษณะเด่นของพืชในวงศ์นี้ เป็นใบเดี่ยว ออกเรียงสลับกัน แผ่นใบหนาคล้ายกระดาษ รูปรี ปลายใบมนหรือเป็นติ่งหนามสั้น ขอบใบจักเป็นฟันเลื่อยละเอียดอย่างสม่ำเสมอและมีต่อมขนาดเล็ก (Glands) อยู่ตามขอบใบ เส้นกลางใบเด่นชัด ดอกออกเป็นช่อดอกแบบช่อกระจุกแน่น ออกตามซอกใบหรือปลายกิ่ง
ผลมีลักษณะเป็นผลแห้งแล้วแตก รูปทรงกลม สามเหลี่ยมหรือรูปรี มี 3 พูเด่นชัด ผลแก่จะเปลี่ยนจากสีเขียวเป็นสีน้ำตาลอมส้มหรือน้ำตาลมะกอก และออกดอกออกผลได้ตลอดทั้งปี โดยเฉพาะในช่วงฤดูฝน
สร้อยนก มีเขตการกระจายพันธุ์ที่กว้างขวางมากในเขตร้อนและกึ่งเขตร้อนของโลก (Tropical and Subtropical Biomes) มีถิ่นกำเนิดตั้งแต่ภูมิภาคแอฟริกาเขตร้อน (เช่น ประเทศกานา ชาด สาธารณรัฐแอฟริกากลาง) ยาวต่อเนื่องมายังเอเชียใต้ (อินเดีย ศรีลังกา) เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ (ไทย เวียดนาม มาเลเซีย อินโดนีเซีย) จีนตอนใต้ ไปจนถึงหมู่เกาะโซโลมอน และตอนเหนือของออสเตรเลีย แต่ก็มีข้อสังเกตว่าไม่พบตามธรรมชาติในฟิลิปปินส์และนิวกินี
ในประเทศไทยพบได้ในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ เช่น นครราชสีมา บุรีรัมย์ อุบลราชธานี และเรียกชื่อ “มะพร้าวน้อย” ซึ่งคนอีสานจะนำผลมารับประทานมีรสเปรี้ยวอมหวาน พบในภาคตะวันตกและภาคตะวันออกเฉียงใต้ เช่น ราชบุรี ประจวบคีรีขันธ์ จันทบุรี และในภาคใต้ เช่น สุราษฎร์ธานี ภูเก็ต สตูล สงขลา ปัตตานี มะพร้าวน้อยหรือสร้อยนก เติบโตได้ในระดับพื้นราบไปจนถึงระดับความสูงประมาณ 300-800 เมตร พบเห็นทั่วไปตามพื้นที่เปิดโล่ง เช่น ชายหาด เนินทรายชายฝั่ง ลานหิน ลานหินลูกรัง ทุ่งหญ้า ป่าโปร่ง ป่าโคก พื้นที่รกร้างริมถนนก็เห็นได้ทั่วไป และพบปะปนกับวัชพืชในพื้นที่เกษตรกรรม ชอบดินปนทราย ดินตะกอน หรือดินลูกรังที่ระบายน้ำได้ดี

ประโยชน์ของสร้อยนกในด้านสมุนไพรพื้นบ้าน ที่ประเทศอินเดีย มีการนำน้ำยางหรือสารสกัดจากต้นสร้อยนกมาใช้เป็นยาฝาดสมาน มีสรรพคุณช่วยแก้อาการท้องเสีย ท้องร่วง และในตำรับยาพื้นบ้านอินเดียนำมาใช้เป็นยาบำรุงที่มีฤทธิ์สมาน นอกจากนี้ ในประเทศอินเดียนำสร้อยนกทั้งต้นมาต้มน้ำแล้วผสมร่วมกับเนยใส (Butter/Ghee) กินเป็นยาบำรุงกำลัง และน้ำต้มสร้อยนกใช้ชโลมบนศีรษะบรรเทาอาการวิงเวียนศีรษะด้วย
พื้นที่บางแห่งในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ใช้เป็นยาบำรุงหลังคลอด โดยการนำต้นอ่อนของสร้อยนกทั้งต้นมาต้มรวมกับเนื้อสัตว์และผัก เป็นอาหารของสตรีหลังคลอดกินช่วยให้ร่างกายฟื้นตัวได้เร็วขึ้น และช่วยบำรุงธาตุด้วย
ในแอฟริกา นำส่วนกิ่งและใบมาต้มน้ำ รอน้ำอุ่นๆ หรือผสมน้ำธรรมดานำมาเป็นน้ำอาบให้เด็กเล็กเพื่อบรรเทาอาการปวดจากการงอกของฟัน และใช้น้ำต้มกินเป็นยาบำรุง และใช้สรรพคุณเช่นเดียวกับชาวอินเดียใช้แก้ระงับอาการวิงเวียนศีรษะด้วย
สร้อยนก ที่เป็นไม้ล้มลุกและดูเหมือนจะเป็นวัชพืชนี้มีประโยชน์ต่อระบบนิเวศมาก เพราะเจริญเติบโตได้ดีในดินทราย ลานหินหรือพื้นที่ลูกรังที่แห้งแล้ง ซึ่งพืชชนิดอื่นขึ้นได้ยาก การแผ่ขยายของกิ่งก้านแบนราบไปกับพื้นดินจึงช่วยยึดเกาะหน้าดิน ป้องกันการกัดเซาะของลมและน้ำโดยเฉพาะในพื้นที่หาดทรายหรือลานหินเปิดโล่งได้ดี ประโยชน์ที่เราอาจมองข้าม สร้อยนกนี้เป็นพืชเชื่อมโยงห่วงโซ่อาหารตามธรรมชาติอย่างดี โดยเฉพาะในพื้นที่แห้งแล้งนั้นดอกขนาดเล็กและผล คือแหล่งอาหารอย่างดีให้แมลงขนาดเล็ก เช่น มด และสัตว์อื่นๆ
นักวิทยาศาสตร์ศึกษาการปรับตัวของพืชวงศ์ยางพารา (Euphorbiaceae) เห็นว่าสร้อยนกเป็นตัวอย่างที่ดีในด้านพัฒนาปุ่มหนามบนผลและสารเคมีในน้ำยางเพื่อปกป้องตัวเองจากสัตว์กินพืช และพบว่าในอดีตมีความสับสนในการจำแนกพืชชนิดนี้กับพืช ผักหวานทะเลหรือสร้อยนกเขา (Sauropus bacciformis) เนื่องจากมีลักษณะภายนอกเป็นไม้ล้มลุกคล้ายคลึงกัน แต่มีขอบใบเรียบ (Entire leaves) และผลผิวเรียบ (Smooth fruits) โดยมีกลีบดอก และเมล็ดสีแดงที่มีลักษณะเป็นสันคม ดังนั้น การศึกษาลักษณะผลที่มีปุ่มหนามและช่อดอกของสร้อยนก ช่วยให้การจำแนกพันธุ์พืชในห้องปฏิบัติการทางพฤกษศาสตร์ชัดเจนขึ้น
สร้อยนก หรือมะพร้าวน้อย ไม้ล้มลุกขนาดเล็กแต่ดูเหมือนมีคุณค่าเกินตัว มีความทรหดในการเจริญเติบโตบนพื้นดินที่แห้งแล้งและลาดชัน เพื่อรักษาระบบนิเวศ และคุณค่ายาสมุนไพรดั้งเดิมในหลายภูมิภาคของโลก แต่ในประเทศไทยดูเหมือนจะมองข้าม ยังไม่ค่อยมีใครกล่าวถึงการนำมาใช้ประโยชน์ และการศึกษาวิจัย รวมถึงการส่งเสริมให้อนุรักษ์พันธุ์ไว้อยู่คู่กับความหลากหลายทางชีวภาพของไทยด้วย
