คอลัมน์ การเมืองวัฒนธรรม
เกษียร เตชะพีระ
- อ่าน อนุรักษนิยมอนุรักษ์อะไร?
- อ่าน ‘ศัพท์สามคำในปีขวาสุดโต่ง : วันสิ้นโลก’
- อ่าน ศัพท์สามคำในปีขวาสุดโต่ง : ราชาธิปไตย (1)
- อ่าน ศัพท์สามคำในปีขวาสุดโต่ง : การอพยพออก (1)
- อ่าน ระเบียบอำนาจ/ระเบียบการเมือง (political order)
- อ่าน อนุรักษนิยม : วิกฤตและบุคลิกวิธีคิด
- อ่าน อนุรักษนิยม : สามประเภทหลัก
- อ่าน อนุรักษนิยม : วิกฤตอนุรักษนิยม วิกฤตเสรีประชาธิปไตย
- อ่านบทความทั้งหมดของเกษียร เตชะพีระ คลิกที่นี่
ตอนท้ายงานเสวนา “โฉมหน้าอนุรักษนิยมไทย : อะไรคืออนุรักษนิยม?” ที่จัดขึ้น ณ คณะรัฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ท่าพระจันทร์ เมื่อวันที่ 14 กันยายน ศกนี้ คุณสิรภพ พุ่มพึ่งพุทธ อดีตนักศึกษาผู้ร่วมเคลื่อนไหวม็อบเยาวรุ่นและ อดีตนักโทษคดีอาญามาตรา 112 (จำคุกระหว่างมีนาคม 2567-สิงหาคม 2568) ซึ่งปัจจุบันเป็นนักศึกษาปริญญาโทอยู่ที่คณะรัฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ได้เอ่ยถามวิทยากร ศาสตราจารย์ ดร.นครินทร์ เมฆไตรรัตน์ อดีตตุลาการและประธานศาลรัฐธรรมนูญ (2558- 2567) ว่า : (ถอดความตามคลิปวิดีโอของ Matichon TV on X โดยปรับแก้ถ้อยคำให้กระชับชัดขึ้น)
“ผม สิรภพ นักศึกษาปริญญาโทนะครับ เรียนสอบถามอาจารย์นครินทร์ในประเด็นว่า ภายหลังการชุมนุมปี 2563 ผ่านมาแล้ว 6 ปี จากการใช้กระบวนการนิติสงครามในการปราบปรามผู้เห็นต่างทางการเมือง ตั้งแต่การใช้กฎหมายอาญามาตรา 112 คำวินิจฉัยของศาลรัฐธรรมนูญ ตลอดจนการคุมขังทนายอานนท์ นำภา และพวกในคดีการเมืองอยู่ในปัจจุบันนี้ มันสามารถทำให้ความจงรักภักดีหรือความแข็งแกร่งของสถาบันฯ คงทนขึ้นกว่าเดิมมากน้อยเพียงใด?
“และประเด็นต่อมาก็คือเรื่องของคำว่าไทย มันมีเรื่องของการเซาะกร่อนบ่อนทำลายคำว่าชาติ อยากทำความเข้าใจคำว่าชาติ ในมุมมองของอาจารย์นครินทร์และคำวินิจฉัยศาลรัฐธรรมนูญ มันหมายความว่าอะไร?”
อาจารย์นครินทร์ตอบว่า :
“ผมขอไม่ตอบแล้วกัน คุณมาคุยกับผมตัวต่อตัวนะ เพราะว่าบางเรื่องพูดใน…มันต้องดูที่ที่เหมาะสมด้วยนะครับ ขอบคุณมาก”
คําถามกับคำไม่ตอบข้างต้นทำให้ผมนึกถึงข้อความสั้นๆ ตอนหนึ่งในงานวิชาการที่เผอิญผมกำลังอ่านเพื่อเตรียมสอนอยู่ ซึ่งพาดพิงถึงประเด็นนี้พอดี ได้แก่ บทความขนาดยาวของครู Benedict Anderson ผู้ล่วงลับ (1936-2015) ซึ่งในความเห็นของผม เป็นบทความวิชาการเกี่ยวกับการฆ่าหมู่และรัฐประหาร 6 ตุลาคม 2519 ที่ดีที่สุดในภาษาอังกฤษเรื่อง “Withdrawal Symptoms: Social and Cultural Aspects of the October 6 Coup” (1977) ภายใต้หัวข้อ “ความปั่นป่วนโกลาหลทางอุดมการณ์” ว่า :
“อันที่จริงนับแต่ศตวรรษที่สิบเก้าเป็นต้นมา วัฒนธรรมอนุรักษนิยมได้ตกอยู่ในอาการช็อกทางญาณวิทยา และตกเป็นฝ่ายตั้งรับทางการเมือง โดยเครดิตชาตินิยมของมันเป็นที่ต้องระแวงสงสัยอย่างลึกซึ้ง”
(ผู้เขียนแปลจาก Benedict R. O’G. Anderson,Exploration and Irony in Studies of Siam over Forty Years, 2014, p.66)
ซึ่งเผอิญตรงกันเป๊ะกับประเด็นหลังที่คุณสิรภพถามเรื่อง “ชาติ” แล้วอาจารย์นครินทร์กรุณาไม่ตอบ ภายใต้หัวข้อเสวนาเรื่อง อนุรักษนิยมวันนั้น…
ดังนั้น เพื่อเห็นแก่ประโยชน์ทางวิชาการและการเมือง ผมจึงอยากถือโอกาสเอาข้อสังเกตของครูเบ็นข้างต้นมาอภิปรายขยายความต่อในหน้าคอลัมน์การเมืองวัฒนธรรมของมติชนสุดสัปดาห์ อันน่าจะเป็นที่ที่เหมาะสมเสียเลยนะครับ
โดยจะเน้นเนื้อหาไปที่อนุรักษนิยมกับชาตินิยมในโลกสากล-ตะวันตก ด้วยการอ้างอิงหนังสือลือลั่นของครูเบ็นเรื่อง Imagined Communities : Reflections on the Origin and Spread of Nationalism (หรือเรียกย่อ ๆ ว่า IC, 1983) มาตอบ โดยเฉพาะ Chapter 2 Cultural Roots & Chapter 6 Official Nationalism and Imperialism
ทว่า ส่วนที่เกี่ยวข้องกับเมืองไทยและศาลรัฐธรรมนูญนั้น คงต้องรบกวนท่านผู้อ่านไปถามอาจารย์นครินทร์ตัวต่อตัวเองครับ
ในหนังสือ IC ครูเบ็นชี้ไปที่วิกฤตอันเกิดแก่ความคิดอนุรักษนิยมในศตวรรษที่สิบเก้า
โดยขยายความว่ามันเป็นเรื่องที่ว่าชาตินิยมสมัยใหม่ได้เปลี่ยนโฉมอำนาจหน้าที่ของรัฐและความชอบธรรมทางวัฒนธรรมไปในขั้นมูลฐานอย่างไร?
ซึ่งเราอาจจำแนกแจกแจงข้อความสั้นๆ ของครูเบ็นข้างต้นออกมาได้ 3 ประเด็นด้วยกัน นั่นคือ 1) อาการช็อกทางญาณวิทยาของอนุรักษนิยม 2) การตกเป็นฝ่ายตั้งรับทางการเมืองของอนุรักษนิยม และ 3) การที่เครดิตชาตินิยมของอนุรักษนิยมเป็นที่ต้องสงสัยอย่างลึกซึ้ง
ว่ากันไปทีละประเด็นใน IC นะครับ
1.อาการช็อกทางญาณวิทยาของอนุรักษนิยม
คำว่า ญาณวิทยา หมายถึงปรัชญาสาขาหนึ่งว่าด้วยบ่อเกิด ลักษณะ หน้าที่ ประเภท ระเบียบวิธี และความสมเหตุสมผลของความรู้ (อ้างจาก พจนานุกรมศัพท์ปรัชญาอังกฤษ-ไทย ฉบับราชบัณฑิตยสถาน, 2540, น.34) หรือพูดง่ายๆ ก็คือ การพยายามตอบคำถามว่าเรารู้ได้อย่างไรว่าอะไรเป็นสัจจะ ชอบธรรมหรือเป็นจริง? นั่นเอง
ในโลกตะวันตกก่อนศตวรรษที่สิบเก้านั้น อำนาจหน้าที่ทางการเมืองและวัฒนธรรมแบบอนุรักษนิยมตั้งอยู่บนสัจพจน์มูลฐาน 3 ประการที่รู้ได้โดยมิพักต้องตรวจสอบ ได้แก่ :
o พระคัมภีร์ศักดิ์สิทธิ์กับสัจธรรมสากล : สังคมถูกจัดตั้งมาด้วยสิทธิอำนาจผ่านภาษาศักดิ์สิทธิ์สากล (เช่น ภาษาละติน, ภาษาอาหรับคลาสสิก, ภาษาจีนชั้นสูง อาจเทียบได้กับภาษาบาลี-สันสกฤตของพุทธศาสนาและศาสนาพราหมณ์-ฮินดูในเอเชียอาคเนย์) ภาษาเหล่านี้ใช้จำหลักจารึกคัมภีร์แห่งศาสนาหลัก (พระคริสตธรรมคัมภีร์, คัมภีร์อัลกุรอาน, พระไตรปิฎก, คัมภีร์พระเวท เป็นต้น) และอ้างว่าเฉพาะภาษาตนเท่านั้นเป็นช่องทางสื่อสารเข้าถึงพระธรรมอันศักดิ์สิทธิ์ได้เพียงลำพังถ่ายเดียว
o หลักเทวสิทธิ์กับอำนาจราชวงศ์ : เดิมทีถือว่าอำนาจอธิปไตยหยั่งรากอยู่ในการสืบสายโลหิตราชสันตติวงศ์ โดยราชวงศ์ทรงไว้ซึ่งสิทธิอำนาจที่จะปกครองอันพระเจ้า/สวรรค์/เทพยดาฟ้าดินประทานมาให้ หาได้สิทธิอำนาจดังกล่าวมาจากอาณาราษฎรแต่อย่างใดไม่
o จักรวาลกัปหรือเวลาในเชิงเทววิทยา : มองประวัติศาสตร์ว่ามีเหตุผลคำอธิบายโดยนัยสืบเนื่องจากเป้าหมายปลายทางของประวัติศาสตร์นั้นเองว่ามันมุ่งไปสู่สิ่งใด (เรียกในทางปรัชญาว่าอันตวิทยา หรือ teleology) โดยผูกพันอยู่กับชะตาฟ้าลิขิต หรือพรหมลิขิต แทนที่จะมองอย่างสมัยใหม่ว่าประวัติศาสตร์คลี่คลายขยายตัวก้าวหน้าไปในห้วงเวลาอันว่างเปล่ากลมกลืน (ติ๊ก ติ๊ก ติ๊ก ติ๊ก ติ๊ก ติ๊ก…เหมือนเข็มนาฬิกาเดินหน้าไปเรื่อยๆ ไม่มีติ๊กไหนมีความหมายพิเศษสำคัญกว่าติ๊กอื่นใด) อันต่างจากวิธีคิดเดิมที่ถือว่าเวลาสำคัญไม่เท่ากัน บางจังหวะเวลาสำคัญยิ่ง ถือเป็นเรื่องของฤกษ์ยามที่ต้องหาฤกษ์พานาที เช่น หย่อนก้นลงนั่งเก้าอี้ประจำตำแหน่งใหม่ตรงเวลา 9 โมง 9 นาที 9 วินาทีพอดี เพื่อความเป็นสิริมงคล เป็นต้น
อาการช็อกทางญาณวิทยาดังกล่าวเกิดขึ้นในศตวรรษที่ 18-19 เมื่อสัจพจน์มูลฐานอันรู้ได้โดยมิพักต้องตรวจสอบดังกล่าวข้างต้นมีอันถล่มทลายลงภายใต้กระแสอันกราดเกรี้ยวและน้ำหนักอันโถมทับของทุนนิยมการพิมพ์, การเคลื่อนไหวปรัชญายุครู้แจ้ง และการปฏิวัติประชาชาติ-ประชาธิปไตยของอเมริกาเมื่อปี 1776 และของฝรั่งเศสเมื่อปี 1789
ส่งผลให้ภาษาท้องถิ่นเข้าแทนที่ลายลักษณ์ศักดิ์สิทธิ์ในพระคัมภีร์ อำนาจอธิปไตยของประชาชนเข้าแทนที่หลักเทวราชา และแนวคิดเกี่ยวกับเวลาก็แบนราบลงกลายเป็นเวลาอันว่างเปล่ากลมกลืน ซึ่งมีปัจจุบันสมัยร่วมกันและเกิดขึ้นพรัอมกัน โดยหนังสือพิมพ์รายวันที่คนในชาติเดียวกันตื่นเช้ามาหยิบขึ้นอ่านฉบับเดียวกันโดยมิได้นัดหมาย เป็นสัญลักษณ์เข้าแทนที่บทสวดมนต์วัตรเช้าของคริสต์ศาสนา
สำหรับพวกที่ยึดมั่นธรรมเนียมประเพณีแต่เดิมมา นี่มิใช่เป็นแค่ความปราชัยทางการเมืองเท่านั้น หากเป็นความล่มสลายทางญาณวิทยาด้วย (อิ๊บอ๋ายตายอ่า ไอ้ที่เคยรู้แน่รู้ทั่วชัวร์ป้าบโดยไม่ต้องตรวจสอบกลายเป็นเหลวไหลไม่รู้อะไรเลยไปเสียแล้ว…) ก็แลกรอบโครงทางอภิปรัชญาซึ่งเคยให้เหตุผลความชอบธรรมแก่ความเหลื่อมล้ำรู้ที่สูงที่ต่ำตามประเพณีก็ดี ช่วงชั้นมูลนายศักดินาก็ดี และการปกครองโดยเทวราชาก็ดี มีอันไม่ประจักษ์ชัดเที่ยงแท้เป็นจริงโดยตัวมันเองไปเสียแล้ว
2.การตกเป็นฝ่ายตั้งรับทางการเมืองของอนุรักษนิยม
เนื่องจากหลักเหตุผลความชอบธรรมทางอำนาจเก่าแก่แต่เดิมสูญเสียสิทธิอำนาจโดยธรรมชาติของมันไป เหล่าชนชั้นนำตามประเพณีไม่ว่าท้าวพระยามหากษัตริย์หรือพระสงฆ์องค์เจ้า จึงมิอาจธำรงอำนาจปกครองสืบต่อไปได้เพียงด้วยการอ้างอิงโบราณราชประเพณี เยี่ยงอย่างแต่ก่อนหรือเทวโองการ
บัดนี้กลายเป็นว่า อำนาจต้องได้รับความชอบธรรมจากเบื้องล่าง (แทนที่จะเป็นจากเบื้องบน) เสียแล้ว โดยผ่านชุมชนจินตนากรรม (imagined community) แห่งชาตินั่นเอง อันประกอบไปด้วยพลเมืองผู้เท่าเทียมกัน แทนที่จะเป็นไพร่ข้าสังกัดหลวงดังก่อน
ชาตินิยมสมัยใหม่ยุคต้นนั้น ด้านหลักแล้วมีลักษณะประชาชนต่อต้านราชวงศ์และนิยมมหาชนรัฐ (เช่น เหล่านักปฏิวัติเลือดผสมในทวีปอเมริกาทั้งเหนือและใต้ หรือพวกจาโคแบงในการปฏิวัติฝรั่งเศส)
ด้วยเหตุที่กระแสการเมืองได้หันเหไปสู่ทิศทางอำนาจอธิปไตยของประชาชน พวกอนุรักษนิยมจึงถูกบีบบังคับให้ตกเป็นฝ่ายตั้งรับ พวกเขามิอาจปัดปฏิเสธแนวคิดเรื่องชาติอีกต่อไป แทนที่จะทำเช่นนั้น พวกอนุรักษนิยมจำต้องหันมาปรับตัวเข้าหาชาติ/ชาตินิยม หรือไม่ก็อาจตกยุคพ้นสมัยไปอย่างเบ็ดเสร็จเลยทีเดียว
3.การที่เครดิตชาตินิยมของอนุรักษนิยมเป็นที่ต้องสงสัยอย่างลึกซึ้ง
แรกเริ่มเดิมที ชาตินิยมฉบับต้นแบบแห่งศตวรรษที่ 19 นั้นเป็นความคิดปฏิวัติชนิดขุดรากถอนโคนซึ่งคุกคามโครงสร้างดั้งเดิมตามประเพณีของอนุรักษนิยม กล่าวคือ :
o จักรวรรดิหลายภาษา vs. ชาติอธิปไตย : จักรวรรดิของราชวงศ์ต่างๆ อย่างเช่นจักรวรรดิออสเตรีย-ฮังการี จักรวรรดิออตโตมัน จักรวรรดิโรมานอฟ ฯลฯ มีลักษณะพหุภาษาและพหุชาติพันธุ์อย่างเปิดเผย ไม่ได้เป็นของชาติใดชาติเดียว การปกครองในจักรวรรดิเหล่านี้จึงถือความภักดีต่อราชบัลลังก์หรือศาสนจักรสำคัญที่สุดเหนือความภักดีต่อกลุ่มประชาชาติกลุ่มใดกลุ่มหนึ่ง
o “ชนชั้นนำข้ามชาติ : ชนชั้นขุนนางเจ้านายในยุโรปนั้นมักแต่งงานกันข้ามพรมแดน และฉะนั้นจึงมักพูดภาษาต่างชาติกันในหมู่ชนชั้นนำ (เช่น ราชสำนักรัสเซียพูดภาษาฝรั่งเศสกัน หรือบันทึกแลกเปลี่ยนความเห็นระหว่างกษัตริย์กับอภิรัฐมนตรีด้วยภาษาอังกฤษ เป็นต้น) โดยความสมานฉันท์คลุกคลีตีโมงใกล้ชิดเป็นกันเองและหนึ่งเดียวระหว่างเจ้านายขุนนางกับไพร่ราบชาวนามีน้อยและเป็นข้อยกเว้น
ฉะนั้นเอง เมื่อสำนึกแห่งชาติปรากฏขึ้นในหมู่ประชากรวงกว้าง บรรดาชนชั้นนำข้ามชาติจึงมักถูกเพ่งเล็งด้วยความระแวง สงสัย ก็แลความภักดีของชนชั้นนำเหล่านี้ย่อมมีต่อราชวงศ์หรือศาสนจักรที่ตนสังกัด ยิ่งกว่าที่จะมีต่อชุมชนแห่งชาติซึ่งผูกพันเข้าด้วยกัน พวกเขาจึงถูกมองเป็นไท้ต่างด้าวท้าวต่างแดนหรือเหินห่างจาก “ประชาชน” ไป
ดังที่พระเจ้าจอร์จที่ห้าแห่งบริเตนทรงเปลี่ยนพระนามพระราชวงศ์จาก Saxe-Coburg and Gotha อันเป็นภาษาเยอรมัน แต่เดิม มาเป็นราชวงศ์ Windsor แทน เพื่อให้ฟังดูสอดรับกับชาติอังกฤษในปี 1917 ระหว่างสงครามโลกครั้งที่หนึ่ง ที่บริเตนรบกับเยอรมนี รวมทั้งทรงประกาศสละตำแหน่งและเกียรติยศเยอรมันทั้งปวงที่พระองค์และพระบรมวงศานุวงศ์ซึ่งประทับในอังกฤษถืออยู่
ผลลัพธ์รวมจากทั้งหลายทั้งปวงที่กล่าวมาทำให้เหล่าชนชั้นนำทางประเพณีแต่เดิมในตะวันตกพากันวิศวจินตนากรรม (imagination engineering) อนุรักษนิยมให้แปลงกายเป็น -> ชาตินิยมราชการ (official nationalism ตามที่ครูเบ็นเรียก) เสีย เพื่อต้านทานสวนทวนจุดอ่อนเปราะทางอุดมการณ์และกอบกู้ฐานะตำแหน่งของตนคืนมาตั้งแต่ตอนกลางถึงปลายศตวรรษที่ 19
หลังจากนั้นมันก็แผ่กว้างออกไปในหมู่ชนชั้นนำประเทศต่างๆ ทั่วโลก ดังปรากฏว่าราชวงศ์โรมานอฟของพระเจ้าซาร์ก็พยายามแปลงกายเป็นชาติรัสเซีย (Russification) และบรรดานักปฏิรูปเมจิในญี่ปุ่นก็พยายามตีกินตีกลืนภาษาวาทกรรมชาตินิยมมาเช่นกัน (???? Nihon-shugi ในนัยความเป็นญี่ปุ่นหรือชาตินิยมญี่ปุ่น) ด้วยการเหยียดยืดผิวหนังชาติที่คับตึงสั้นเต่อให้ยื่นยาวออกไปครอบคลุมกายาพยพของจักรวรรดิ โดยหลอมรวมความภักดีต่อราชวงศ์เข้ากับเอกลักษณ์แห่งชาติเพื่อธำรงรักษาไว้ซึ่งอำนาจที่เคยมีมาตามประเพณีแต่เดิม
ดังนั้น เมื่อมองมุมครูเบ็นก็จะเห็นว่าอนุรักษนิยมหาใช่ภูมิลำเนาโดยธรรมชาติของชาตินิยมไม่
หากแต่อนุรักษนิยมถูกบีบคั้นบังคับให้โอบรับเอาชาตินิยมเข้ามาในฐานะกลไกต่อชีวิตให้อยู่รอดภายหลังโลกทัศน์ของมันพังทลายลงต่างหาก!
