ฟื้นคืนน้ำใส ให้ชีวิตชาวบ้านริมกก ท้องถิ่นผนึกชุมชนและนักวิจัย สร้างประปาที่ยั่งยืน หลังมหาอุทกภัยเชียงราย
ที่บ้านเมืองงิม ตำบลริมกก อำเภอเมืองจังหวัดเชียงราย ลุงจันทร์ เผือกหลวง เรียงถังน้ำขนาด 20 ลิตร ไว้8ใบ เพื่อรอรับน้ำจากระบบกรองของตำบล คุณลุงทำอย่างนี้เดือนละ 2 หน เพื่อให้ครอบครัวมีน้ำดื่มและน้ำใช้ในครัวเรือนหลังจากก่อนหน้านี้เป็นหนึ่งในผู้ประสับภัย ไร้น้ำประปาและไฟฟ้าใช้ อันเนื่องมาจาก ช่วงเดือนกันยาน 2567 เกิดอุทกภัยในพื้นที่
ณ ตอนนั้น สรรพกำลังเจ้าหน้าที่ พร้อมรถแม็คโคร เรือ และกระสอบทรายถูกระดมเข้ามาจากการสั่งการของ นายชำนาญ ช่างปัด นายกองค์การบริหารส่วนตำบลริมกก มีการอพยพชาวบ้าน หลังน้ำกกล้นตลิ่ง จนไหลเข้าท่วมสวน นา และบ้านเรือนประชาชน และมีอีกหนึ่งปัญหาตามมา คือ “สารโลหะหนัก”ปนเปื้อนในแม่น้ำ
เดิมที “น้ำกก” จะถูกใช้เป็นแหล่งผลิตน้ำประปาของหมู่บ้าน พอเกิดอุทกภัย จนระบบพังและมีข่าวสารเรื่องโลหะหนักในแม่น้ำกก ชาวบ้านจำนวนมากไม่กล้าใช้น้ำประปาอีก
ปี 2568 กรมควบคุมมลพิษตรวจพบสารหนูในแม่น้ำกกเกินมาตรฐานคุณภาพน้ำผิวดินที่ 0.01 มิลลิกรัมต่อลิตร หลายจุด อันมาจากกิจกรรมการทำเหมืองในประเทศเพื่อนบ้าน ซึ่งอยู่เหนือลำน้ำ
นายอำนาจ อัดทะวงค์ กำนันตำบลริมกก ได้รับมอบหมายให้ร่วมให้ข้อมูลในฐานะภาคีเครือข่ายของ อบต. เล่าว่า นักวิชาการและหน่วยงานรัฐต่างระดมสรรพกำลังมาช่วยดูแลระบบประปา และวันนี้หมู่บ้านถูกเลือกให้เป็นพื้นที่นำร่องในการจัดการน้ำสะอาด
พฤษภาคม 2569 นายกฯชำนาญ นำคณะลงพื้นที่บ้านเมืองงิม ร่วมกับกำนัน เพื่อสำรวจและหาทางยกระดับระบบประปาให้ได้มาตรฐานน้ำประปาดื่มได้ของกรมอนามัย พร้อมกันนี้ อบต. ยังสนับสนุนให้โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลริมกก คัดกรองสารหนูและโลหะหนักในกลุ่มเสี่ยง
ท้องถิ่นได้จัดการปัญหาทีละชั้น
บทเรียนที่ 1
ใช้หนองน้ำเป็นแหล่งพักก่อน
ไม่ดึงน้ำจากแม่น้ำกกโดยตรง
กำนันอำนาจบอกว่า พื้นที่นี้โชคดีที่ยังมีหนองน้ำขนาดใหญ่ประมาณ 120 ไร่ เป็นแหล่งพักน้ำ ทำให้น้ำจากแม่น้ำกกตกตะกอนก่อนถูกส่งเข้าสู่ระบบผลิต
“สภาพหนองน้ำตอนนี้ที่เราใช้ผลิตน้ำประปา เป็นคนละแบบกับสภาพน้ำในแม่น้ำกก” “เพราะมองได้ชัดด้วยตาเปล่าว่าน้ำกกตอนนี้มันขุ่นมาก แต่ต้นทุนแหล่งน้ำจากหนองน้ำที่เรานำมาผลิตประปานี้ แตกต่างกันชัดเจน ไม่ได้ดึงน้ำจากน้ำกกโดยตรง” พร้อมกับพึ่งพาเทคโนโลยีขั้นสูง ช่วยในการกรองน้ำ

บทเรียนที่ 2
ชวนนักวิจัยเข้ามาเป็นหุ้นส่วน
ร่วมกันพัฒนาระบบให้เหมาะกับพื้นที่
อบต.ริมกก ร่วมกับผู้นำชุมชน ประสานองค์การบริหารส่วนจังหวัดเชียงราย และสำนักงานพัฒนาวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งชาติ หรือ สวทช. โดยศูนย์นาโนเทคโนโลยีแห่งชาติ ให้นำแม่แบบระบบผลิตน้ำประปาหมู่บ้านสำหรับกำจัดสารหนูมาใช้ในพื้นที่ บ้านเมืองงิมเป็นหนึ่งในสองพื้นที่นำร่องริมลำน้ำกก อีกแห่งคือบ้านริมกก ตำบลแม่ยาว รวมแล้วครอบคลุมกว่า 700 ครัวเรือน โดยมีเป้าหมายให้น้ำประปาหมู่บ้านเข้าสู่มาตรฐานของกรมอนามัย
ระบบที่นักวิจัยออกแบบเป็นการยกระดับระบบประปาชุมชนที่มีอยู่ ให้รับมือได้ทั้งปัญหาความขุ่น สารหนู และโลหะหนัก ประกอบการวิเคราะห์ของสถาบันวิจัยแสงซินโครตรอน เพื่อดูลักษณะของสารในน้ำ แล้วใช้การกรองหลายชั้น ทั้งทรายและแอนทราไซต์ ถ่านกัมมันต์ และเรซินที่พัฒนาให้ดักจับสารหนูได้จำเพาะขึ้น พร้อมระบบติดตามคุณภาพน้ำ เช่น ความขุ่นและความเป็นกรดด่าง ในพื้นที่เดียวกันยังมีเครื่องกรองน้ำดื่มด้วยนาโนเทคโนโลยี สำหรับน้ำบริโภค
29 สิงหาคม 2569 ที่ศาลาประชาคมเมืองงิม สวทช. ได้ส่งมอบแม่แบบระบบนี้ให้ชุมชน นักวิจัยได้ถ่ายทอดองค์ความรู้ให้ผู้ดูแลประปาหมู่บ้าน ช่วยเฝ้าระวังคุณภาพน้ำต่อไปได้เอง

บทเรียนที่ 3
แสดงผลตรวจน้ำที่ศาลาประชาคม
ฟื้นความเชื่อมั่น
กำนันเล่าว่า ตอนน้ำท่วมใหม่ๆ ชาวบ้าน 400 กว่าครัวเรือนไม่กล้าใช้น้ำประปาเลย พอปรับปรุงระบบ และมีหน่วยงานเก็บตัวอย่างน้ำทุกเดือน พร้อมแสดงผลไว้ที่ศาลาประชาคม ความมั่นใจก็ค่อยๆ กลับมา มีชาวบ้านกลับมาใช้น้ำมากขึ้น
นางมณีวรรณ อารีญาติ ชาวบ้านที่เจอทั้งปัญหาน้ำท่วมและหวาดกลัวต่อข่าวสารโลหะในน้ำ บอกว่ามั่นใจมากขึ้นในการใช้ระบบน้ำประปาเพราะเห็นนักวิจัยเข้ามาตรวจสอบด้วยตนเอง
จากเดิมที่ชาวบ้านเคยต้องซื้อน้ำจากรถที่มาขายประจำตามหมู่บ้าน พอตำบลมีระบบกรองและเครื่องกรองน้ำดื่ม เขามั่นใจมากขึ้น จึงนำถังขนาด 20 ลิตร จำนวน 7-8 ถัง มารับน้ำเฉลี่ยเดือนละ 2 หน ไว้ดื่มใช้ในครัวเรือน ช่วยประหยัดเงินได้หลายร้อยบาท
บทเรียนที่ 4
ลงทุนระยะยาว ยั่งยืน
นายกิตติธัช ตะโนรี ปลัด อบต.ริมกก ระบุว่า การแก้ปัญหาระยะยาว นอกจากซ่อมระบบเดิม อบต. ได้รับงบประมาณเพื่อปรับปรุงระบบประปา เจาะบ่อบาดาลเพิ่ม
ขณะเดียวกัน อบต. ทำงานร่วมกับ สวทช. และผู้นำชุมชนในโครงการทดลองระบบบำบัดสารปนเปื้อนโลหะหนัก และประสานหน่วยงานด้านทรัพยากรน้ำเพื่อเพิ่มระบบกรองให้ดีขึ้น
ที่สำคัญคือ อบต. กำลังเดินหน้าก่อสร้าง “แหล่งผลิตน้ำแห่งใหม่” ในช่วง ปี 2570 “ซึ่งได้รับจัดสรรงบประมาณมาแล้ว พร้อมก่อสร้างได้ทันที” ได้ทำประชาคมขอความเห็นชอบแล้ว ระบบใหม่จะมีขนาดใหญ่ขึ้นประมาณ 2 เท่า จากปัจจุบัน เพื่อจ่ายน้ำคุณภาพดีได้ทั่วถึงและยั่งยืนกว่าเดิม
สำหรับ อปท. อื่นที่ต้องรับมือภัยพิบัติหรือคุณภาพน้ำที่เปลี่ยนไป “บทเรียนจากริมกก” คือแนวทางที่นำไปปรับใช้ได้ โดยใช้สิ่งที่พื้นที่มีอยู่ก่อน เช่น แหล่งพักน้ำตามธรรมชาติ ชวนนักวิจัยเข้ามาร่วมแก้ ถ่ายทอดความรู้ให้คนในพื้นที่ช่วยดูแลต่อ เปิดข้อมูลคุณภาพน้ำให้ชาวบ้านเห็น และวางแผนคิดถึงความยั่งยืนในระยะยาว

เมื่อท้องถิ่นได้ตัดสินใจเอง อบต. ที่อยู่ใกล้ชิดชาวบ้านที่สุด เห็นหนองน้ำที่ยังใช้ได้ มีภาคีเครือข่าย ปรับวิธีแก้ปัญหาให้เข้ากับพื้นที่ได้อย่างรวดเร็ว ตรงจุด ปัญหาที่ดูซับซ้อนก็คลี่คลายได้
กรมส่งเสริมการปกครองท้องถิ่น กระทรวงมหาดไทย ยกย่องให้ อบต.ริมกก เป็นต้นแบบของท้องถิ่นที่ลุกขึ้นมาแก้ปัญหาด้วยตัวเอง พร้อมสนับสนุนให้ อปท. ทั่วประเทศ กล้าคิด กล้าลงมือทำ ด้วยวิธีที่เหมาะกับพื้นที่ของตน เพราะน้ำใสที่ไหลกลับคืนสู่บ้านเมืองงิมวันนี้ คือผลของ อบต.ริมกก และชุมชนที่ร่วมมือกันสร้างอนาคตที่ดีกว่าให้ลูกหลาน
