ศิริพจน์ เหล่ามานะเจริญ : ก่อนจะเป็นเพลงสรรเสริญพระบารมีของไทย

เมื่อ พ.ศ.2414 พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 ครั้งเสด็จประพาสสิงคโปร์ เจ้าหน้าที่ทางการของสิงคโปร์ได้บรรเลงเพลงคำนับเพื่อรับเสด็จ ด้วยเพลง God Save the Queen ซึ่งก็คือเพลงคำนับเดียวกันกับที่ทำให้แก่สมเด็จพระนางเจ้าวิกตอเรียแห่งอังกฤษ (ครองราชย์ระหว่าง พ.ศ.2380-2444) เพื่อถวายพระเกียรติให้กับรัชกาลที่ 5

รัชกาลที่ 5 เองก็คงจะไม่ทรงประหลาดใจอะไรนัก เพราะก็ทรงรู้จักกับเพลงนี้ดีอยู่แล้ว เพลง God Save the Queen เข้ามาในสยามเมื่อสมัยรัชกาลที่ 4 โดยครูฝึกทหารชาวอังกฤษที่มาฝึกทหารให้กับวังหลวง แถมยังถูกนำมาใช้เป็นเพลงคำนับ หรือเพลงรับเสด็จเรื่อยมาตั้งแต่ พ.ศ.2395

และเนื่องด้วยเพลง God Save the Queen ถูกใช้เป็นเพลงถวายความเคารพต่อพระเจ้าอยู่หัวนี่เอง ชาวไทยในยุคนั้นจึงถือว่าเพลงนี้เป็นเพลงสรรเสริญพระบารมีไปด้วยในตัว

พ.ศ.2414 เรือน พ.ศ. เดียวกันกับที่รัชกาลที่ 5 เสด็จไปสิงคโปร์ พระองค์ได้เสด็จต่อไปยังเมืองปัตตาเวีย (ปัจจุบันคือส่วนหนึ่งของเมืองจาการ์ตา นครหลวงของประเทศอินโดนีเซีย) บนเกาะชวาอีกด้วย แต่คราวนี้เจ้าพนักงานต้อนรับของที่นั่นกลับแสดงความอิดออด ไม่อยากจะทำเพลง God Save the Queen มันเสียอย่างนั้น

ไม่ใช่เพราะเจ้าพนักงานที่นั่นไม่ต้องการจะถวายพระเกียรติให้กับรัชกาลที่ 5 หรอกนะครับ แต่เป็นเพราะปัตตาเวีย (และอันที่จริงต้องหมายรวมทั้งเกาะชวา รวมถึงอีกหลายๆ เกาะ ที่ประกอบกันเข้าจนกลายเป็นประเทศอินโดนีเซียทุกวันนี้) ตกอยู่ภายใต้การดูแลของพวกฮอลันดาต่างหาก

แน่นอนว่า ในฐานะของชาติเจ้าอาณานิคมผู้ยิ่งใหญ่ด้วยกันนั้น ชาวดัตช์ หรือพวกฮอลันดา ย่อมไม่อยากจะเล่นเพลงสรรเสริญพระนางเจ้าวิกตอเรียของชาวอังกฤษ ถึงแม้ว่าจะเป็นการเล่นเพื่อรับเสด็จรัชกาลที่ 5 แห่งสยามประเทศ ไม่ได้เกี่ยวกับสมเด็จพระนางเจ้าองค์นั้นเลยก็เถอะ

ดังนั้น จึงไม่น่าแปลกอะไรที่ในคราวนั้นพวกฮอลันดาจะคะยั้นคะยอถามหา “เพลงสรรเสริญพระบารมี” ที่เป็นของสยามเองเป็นการเฉพาะ (และก็ยิ่งไม่น่าแปลกอะไรเข้าไปใหญ่ ที่ฝ่ายสิงคโปร์ไม่ได้รู้สึกยี่หระอะไรกับการที่จะต้องทำเพลง God Save the Queen เพราะเกาะขนาดกะทัดรัดแห่งนั้นตกอยู่ภายใต้อำนาจของอังกฤษ ที่มีพระนางเจ้าวิกตอเรียเป็นประมุขอยู่แล้ว)

ตรงนี้แหละครับเป็นสาเหตุสำคัญที่ทำให้รัชกาลที่ 5 ทรงมีพระราชดำริว่า ต้องมีเพลงสรรเสริญพระบารมีของสยามเอง สำหรับให้แตรวงคำนับด้วย

แต่เพลง God Save the Queen ไม่ได้ถูกใช้เป็นเพลงคำนับ หรือเพลงสรรเสริญพระบารมีของประมุขแห่งอังกฤษเพียงอย่างเดียวเท่านั้น เพลงเดียวกันนี้ยังถูกสถาปนาให้เป็น “เพลงชาติ” ของอังกฤษมาตั้งแต่ปี พ.ศ.2368 ก่อนหน้ารัชสมัยของพระนางเจ้าวิกตอเรียมาแล้วเสียอีก ดังนั้น เพลงดังกล่าวจึงกลายเป็นสัญลักษณ์ของความเป็นชาติของพวกอิงเกอลันด์ชนด้วย

แต่แม้กระทั่งในโลกตะวันตกเอง “เพลงชาติ” ก็เป็นสิ่งที่ถูกประดิษฐ์ขึ้นมาใหม่นะครับ

คำว่า “เพลงชาติ” ไทยเราแปลมาจากภาษาอังกฤษที่ว่า “national anthem” คำว่า “national” แปลตรงตัวว่า “ชาติ” ไม่มีความพิสดารอะไร แต่คำว่า “anthem” หมายถึง “เพลงสวด” ซึ่งเกิดขึ้นในคริสต์ศาสนา นิกายแองกลิกัน ในประเทศอังกฤษ

“anthem” เป็นเพลงสวดง่ายๆ ไม่มีการร้องประสานเสียง ใช้ร้องในโบสถ์แองกลิกันทั้งตอนเช้าและเย็น มีรากศัพท์มาจากคำว่า “antiphona” หรือ “antifn” ในภาษากรีกโบราณ และอังกฤษโบราณ ตามลำดับ

ทั้งคำว่า “antiphona” และ “antifn” มีความหมายเดียวกับคำว่า “antiphon” คือ “เพลงโต้ตอบ” หรือที่นักวิชาการชอบเรียกให้ฟังยากขึ้นว่า “เพลงปฏิภาค”

เมื่อสมัยที่ยังร้องกันอยู่เฉพาะในโบสถ์ “anthem” กำลังพยายามสื่อสารหรือตอบโต้อยู่กับพระเป็นเจ้าแน่ แต่เมื่อเพลงสวดเฉพาะกลุ่มเหล่านี้กลายเป็น “national anthem” หรือ “เพลงชาติ” แล้ว บรรดาผู้คนที่ขับขาน anthem ในนามของรัฐชาติ ซ้ำยังเป็นรัฐชาติแบบสมัยใหม่อย่างในปัจจุบัน คนเหล่านี้กำลังสื่อสารหรือโต้ตอบอยู่กับใคร?

“ชาติ” สามารถโต้ตอบกลับมาสู่ผู้ที่กำลังขับขาน “anthem” ในรูปแบบใหม่นี้ได้ด้วยหรือ?

โดยไม่ได้ค้นคว้าเพิ่มเติม ผมอยากจะเดาเอาเองว่า เพลงชาติ มีเริ่มแรกก็ที่อังกฤษ ซึ่งก็คือเพลง God Save the Queen นี่แหละ

เพลงๆ นี้ ใช้ชื่อสลับไปมาระหว่าง God Save the Queen กับ God Save the King ได้เป็นปกติ ขึ้นอยู่กับว่าตอนนั้นประมุขเป็นคิง หรือว่าเป็นควีน เป็นเพลงที่ไม่มีประวัติการประพันธ์แน่ชัด คอลัมนิสต์ และนักประพันธ์ดนตรีอย่าง อติภพ ภัทรเดชไพศาล อธิบายเรื่องนี้ไว้ในบทความที่ชื่อ ความเป็นมาของเพลงที่ต้องยืนเคารพ : จากก็อดเสพธิควีนถึงเพลงสรรเสริญพระบารมี ไว้อย่างน่าสนใจว่า

(เพลง God Save the Queen) ปรากฏขึ้นตั้งแต่การปฏิวัติอังกฤษในปี ค.ศ.1688 แล้ว เมื่อกษัตริย์เจมส์ที่สองถูกถอดออกจากตำแหน่ง เพลงนี้ปรากฏขึ้นในฐานะเป็นเพลงลับๆ ของฝ่ายอำนาจเก่าที่สนับสนุนกษัตริย์เจมส์ที่สองให้กลับมาชิงบัลลังก์ใหม่

การกลับมาชิงบัลลังก์นั้นไม่เป็นผลสำเร็จ เหตุผลอย่างหนึ่งย่อมเป็นเพราะคนอังกฤษไม่ต้องการกษัตริย์ที่เป็น Catholic อีกต่อไป แต่ผลจากความระส่ำระสายในปี ค.ศ.1745 เมื่อกองกำลังของกษัตริย์เจมส์ที่สองยกพลขึ้นบกที่สกอตแลนด์ ก็ทำให้แนวคิดเรื่องการรวมตัวกันต่อสู้เพื่อ “ชาติ” เริ่มขยายตัวมากขึ้น

เพลง God Save the King ถูกนำมาออกแสดงครั้งแรกในโรงละครแห่งหนึ่งเมื่อวันที่ 28 กันยายน ปีนั้นเอง แต่คราวนี้กลับเป็นการแสดงนัยยะที่แตกต่าง คือกลายเป็นเพลงที่ปลุกใจให้สู้เพื่อกษัตริย์จอร์จที่สอง และช่วยกันขับไล่พวกกลุ่มอำนาจเก่าที่คิดจะมาชิงบัลลังก์กลับออกไปเสีย

จากข้อมูลเหล่านี้จึงเห็นได้ถึงความลักลั่น ประสมปนเปกันอยู่ระหว่างความเป็นรัฐชาติสมัยใหม่กับชาติในอุดมคติแบบเก่าที่หมายถึงทรัพยากรของผู้ปกครองคือกษัตริย์ ที่ยังคงเหลือร่องรอยอยู่ในวาทกรรมที่ชื่อว่า “เพลงชาติ” ถ้า “anthem” คือเพลงโต้ตอบ สิ่งที่ “national anthem” กำลังสื่อสารอยู่ด้วยในอุดมคติของรัฐชาติสมัยเก่าก็อาจจะเป็น “กษัตริย์” ในนามของ “พระเจ้า”

จึงไม่ใช่เรื่องน่าแปลกที่บรรดาเจ้าหน้าที่รัฐชาวฮอลันดา ในเมืองปัตตาเวียจะรู้สึกอิหลักอิเหลื่อที่จะร้องเพลง God Save the Queen เพราะเพลงดังกล่าวไม่ใช่แค่เพลงสรรเสริญพระบารมีของพระนางเจ้าวิกตอเรีย (หรือแม้กระทั่งกษัตริย์สยาม) เท่านั้น

แต่ยังเป็นเพลงที่ยึดเอาพระนางเจ้าวิกตอเรีย ในฐานะสัญลักษณ์ของความเป็นชาติ สำหรับชนชาวอังกฤษในยุคสมัยนั้นอยู่ด้วยนั่นเอง