หลวงพิบูลสงคราม รัฐมนตรีว่าการกระทรวงกลาโหม ซึ่งมีพระยาพหลพลพยุหเสนาเป็นนายกรัฐมนตรี ได้กล่าวปิดท้ายถึงสถานการณ์ที่จะส่งผลถึงประเทศสยามต่อคนไทยเมื่อ วันที่ 30 ธันวาคม พ.ศ.2479 ว่า
“ทุกคนควรทราบดีว่าข้าศึกของทหารนั้นก็คือคนต่างชาติที่จะเป็นศัตรูแก่ชาติเรา ดังนั้น การจัดการทหารก็ต้องให้เหมาะแก่ที่จะทำการรบกับชาติที่จะเป็นศัตรูกับเรา จะต้องพูดถึงกำลัง อาการกิริยา วิธีจัด ตลอดจนการบาดหมางในระหว่างชาติเรากับชาติอื่น หรือระหว่างชาติอื่นๆ เกือบทั้งโลก เสร็จแล้วเราจึงจะตกลงในการจัดทหารของเราเองได้ ที่ว่าจะกระทบกระเทือนนั้นก็ตรงที่ต้องพิจารณาภาวะของชาติอื่นก่อนนั่นเอง
เช่น จะพิจารณาว่าทำไมเราจึงต้องเร่งบำรุงกันโดยด่วน อาจสันนิษฐานได้ว่า เพราะในเวลานี้ชาติต่างๆ มีท่าจะรบกันขึ้นเพราะปรากฏแล้วว่าได้แบ่งการเป็น 2 พวกคือเยอรมัน อิตาลี ญี่ปุ่น พวกหนึ่ง อีกพวกหนึ่งมีฝรั่งเศส รัสเซีย อังกฤษ (ยังไม่แน่นัก)
เมื่อทางยุโรปเริ่มลงมือกันแล้ว ญี่ปุ่นอาจเข้ายึดฮ่องกงและสิงคโปร์ ด้วยเหตุนี้ก็ได้ อังกฤษจึงทุ่มเทเงินทองบำรุงการป้องกันสิงคโปร์ และในการเข้ายึดสิงคโปร์นั้น ถ้าเข้าทางสิงคโปร์ก็เป็นการเข้าตีตรงหน้าอาจเสียกำลังมาก ญี่ปุ่นอาจเข้ายึดเมืองไทยก่อนแล้วรุกไปทางใต้เข้าตีทางหลังฐานทัพที่สิงคโปร์ซึ่งอาจสำเร็จได้ง่าย พร้อมกับชาวญี่ปุ่นที่มีมากมายในสิงคโปร์ทำการรัฐประหารหรือก่อให้เกิดจลาจลขึ้น สิงคโปร์อาจเป็นภัย
ดังนี้ ถ้าอังกฤษเห็นเมืองไทยเป็นช่องทางอ่อนแอมาก อังกฤษอาจมาช่วยรักษาประเทศเราก็ได้เพื่อไม่ยอมให้ญี่ปุ่นยึดเมืองไทย
นี่ก็แสดงให้เห็นว่าถ้าเราไม่มีกำลังทหารเพียงพอจะรักษาความเป็นกลางแล้วย่อมเป็นช่องทางให้ชาติอื่นรบกันง่ายขึ้น และตัวทั้งตัวเองก็จะป่นทั้งขึ้นทั้งล่อง”
หลวงพิบูลสงครามกล่าวปิดท้ายถึงความจำเป็นในการต้อง “เร่งบำรุงการทหาร” ว่า
“ในการที่ข้าพเจ้าพูดเรื่องนี้ก็โดยประสงค์จะขยายให้ผู้ตั้งใจจะทราบนโยบายการทหารทราบไว้เป็นตัวอย่างว่าเราพูดอะไรกันไม่ได้ เป็นภัยแก่ประเทศชาติและราชการทหาร ทั้งเป็นสิ่งกระทบกระเทือนสัมพันธไมตรีแก่ต่างประเทศอย่างแรง ผู้ที่ต้องการจะซักในสภาก็หวังจะได้พบและเข้าใจในคำบรรยายภาคพิเศษนี้ และแม้ได้ช่วยเลิกซักถามนโยบายทหารเสียได้จะนับว่าท่านเป็นผู้ยอมเสียสละให้แก่ชาติมากทีเดียว
อนึ่ง เท่าที่ข้าพเจ้าได้พูดการต่างประเทศมาเพียงนี้ก็รู้สึกว่าเป็นการล่วงเกินไปมากมาย แต่ข้าพเจ้าเห็นว่าเวลานี้มีผู้เจตนาแกล้งขัดการทหารขึ้นหนาหู เป็นภาวะอันสุดแสนจะทนนิ่งได้ ก็จำต้องพูดในสิ่งที่ไม่มีใครเขาพูดในวงการเมืองต่างประเทศเพื่อให้ท่านเหล่านั้นได้ทราบไว้บ้างว่า นี่แหละเป็นสาเหตุหนึ่งที่เราต้องเร่งบำรุงการทหารขึ้นในทุกวันนี้ และยังมีเหตุอื่นๆ อีกหลายพันประการ”
ผลงานหลวงประดิษฐ์มนูธรรม
ขณะที่หลวงพิบูลสงคราม “มือขวา” ของนายกรัฐมนตรีและผู้นำคณะราษฎร พระยาพหลพลพยุหเสนา ทุ่มเทกับการเตรียมอำนาจกำลังรบของประเทศเพื่อเตรียมรับความขัดแย้งระหว่างมหาอำนาจที่จะส่งต่อเอกราชอธิปไตยของสยามอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ รวมทั้งต่อสู้กับความพยายามในการแย่งชิงอำนาจจากกลุ่มอำนาจเก่าโดยมีหลวงอดุลเดชจรัสอยู่เคียงข้างนั้น
งานในส่วนรับผิดชอบของหลวงประดิษฐ์มนูธรรม “มือซ้าย” เพื่อปรับปรุงเปลี่ยนแปลงโครงสร้างระบบราชการและการบริหารประเทศให้สอดคล้องกับการปกครองในระบอบประชาธิปไตยก็ดำเนินการควบคู่กันไปจนเกิดผลงานที่สำคัญไม่ยิ่งหย่อนกัน
ผลงานสำคัญของหลวงประดิษฐ์มนูธรรมเกิดขึ้นระหว่างเข้าดำรงตำแหน่ง 3 กระทรวงหลักได้แก่ กระทรวงมหาดไทย กระทรวงการต่างประเทศ และกระทรวงการคลัง ตามลำดับ
กระทรวงมหาดไทย
29 มีนาคม พ.ศ.2476-12 กุมภาพันธ์ 2478 ระหว่างดำรงตำแหน่งรัฐมนตรีว่าการกระทรวงมหาดไทย ผลงานที่สำคัญคือการเสนอร่างพระราชบัญญัติระเบียบราชการบริหารแห่งราชอาณาจักรไทย แบ่งเป็นราชการบริหารส่วนกลาง ราชการบริหารส่วนภูมิภาค และราชการบริหารส่วนท้องถิ่น ซึ่งได้รับความเห็นชอบจากสภาและยังคงใช้เป็นหลักมาจนถึงปัจจุบัน นอกจากนั้น ยังได้จัดตั้งคณะกรรมการกฤษฎีกา คณะกรรมการตรวจเงินแผ่นดิน เทศบาล รวมทั้งราชบัณฑิตยสถาน เป็นต้น
ผลงานสำคัญโดดเด่นอันเป็นที่ทราบกันดีในช่วงเวลานี้คือการจัดตั้งมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์และการเมือง ซึ่งท่านได้รับโปรดเกล้าฯ ให้ดำรงตำแหน่งผู้ประศาสน์การมหาวิทยาลัย อันเป็นตำแหน่งผู้บริหารสูงสุดที่เปลี่ยนเป็น “อธิการบดี” ในภายหลังอีกด้วย
ปลายปี พ.ศ.2477 ขณะยังคงดำรงตำแหน่งรัฐมนตรีว่าการกระทรวงมหาดไทย พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงสละราชสมบัติเมื่อวันที่ 2 มีนาคม พ.ศ.2477 (นับตามปฏิทินสมัยนั้น) สภาผู้แทนราษฎรได้ลงมติเห็นชอบในการอัญเชิญพระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอานันทมหิดลขึ้นทรงราชย์สืบต่อ และต่อมาก็ลงมติเห็นชอบในการตั้งคณะผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์
ประกอบด้วยประธานคือ พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นอนุวัตรจารุรนต์ พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอาทิตย์ทิพอาภา และมหาอำมาตย์เอก เจ้าพระยายมราช (ปั้น สุขุม) ร่วมเป็นคณะ
สิงหาคม พ.ศ.2478 หลวงประดิษฐ์มนูธรรมซึ่งยังคงดำรงตำแหน่งรัฐมนตรีว่าการกระทรวงมหาดไทย ได้รับมอบหมายจากรัฐบาลให้เดินทางไปยุโรป สหรัฐอเมริกา และญี่ปุ่น รวมเวลาเดินทางทั้งสิ้นถึง 6 เดือน โดยได้รับมอบหมายภารกิจสำคัญในการเจรจาลดอัตราดอกเบี้ยเงินกู้ต่างประเทศจากธนาคารในประเทศอังกฤษที่กู้ไว้จำนวน 3 ล้านปอนด์ ครั้งรัฐบาลสยามสมัยรัชกาลที่ 6 ในอัตราดอกเบี้ยร้อยละ 6 ต่อปี หลวงประดิษฐ์มนูธรรมประสบความสำเร็จในการเจรจาลดให้เหลือร้อยละ 4 ส่งผลให้ประหยัดงบประมาณของรัฐบาลประจำปี พ.ศ.2479 ถึงประมาณ 800,000 บาท
และยังได้พบปะกับผู้นำประเทศมหาอำนาจเพื่อทาบทามการที่รัฐบาลสยามจะขอเปิดเจรจายกเลิกสันธิสัญญาไม่เสมอภาคกับประเทศเหล่านั้น ได้เจรจากับเยอรมนี ฝรั่งเศสและอังกฤษ ซึ่งแม้จะไม่ประสบความสำเร็จนัก
แต่อิตาลี สหรัฐอเมริกาและญี่ปุ่นต่างให้คำมั่นสัญญาว่าจะให้การสนับสนุนการเจรจายกเลิกสนธิสัญญาไม่เสมอภาคในอนาคต
กระทรวงการต่างประเทศ
12 กุมภาพันธ์ พ.ศ.2479 หลวงประดิษฐ์มนูธรรมในสมัยพระยาพหลพลพยุหเสนาเป็นนายกรัฐมนตรี พ้นจากตำแหน่งรัฐมนตรีว่าการกระทรวงมหาดไทยไปว่าการกระทรงการต่างประเทศ และจะดำรงตำแหน่งนี้เป็นเวลาเกือบ 2 ปีถึง 15 ธันวาคม พ.ศ.2481 ซึ่งสามารถดำเนินการจนรัฐบาลสามารถลงนามในสนธิสัญญาใหม่กับต่างประเทศที่ทำขึ้นโดยยึดหลักของความเสมอภาคของกันและกัน อันถือเป็นผลงานชิ้นโบแดงทั้งของรัฐบาลคณะราษฎรและหลวงประดิษฐ์มโนธรรม
ระหว่างการดำรงตำแหน่งรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการต่างประเทศ สถานการณ์ความขัดแย้งระหว่างประเทศมหาอำนาจของโลกทวีความรุนแรงยิ่งขึ้นตามลำดับ ซึ่งหลวงประดิษฐ์มนูธรรมเห็นว่าสยามเป็นประเทศเล็ก ควรมีนโยบายต่างประเทศ “วางตัวเป็นกลาง ไม่ฝักใฝ่ฝ่ายใด” ควรพยายามยืนหลักการอยู่ร่วมกันอย่างสันติกับทุกประเทศแม้นจะมีระบอบการปกครองทั้งทางการเมืองและสังคมที่แตกต่างกัน
หลวงประดิษฐ์มนูธรรมพยายามขายความคิดนี้โดยได้กล่าวสุนทรพจน์ทางวิทยุหลายครั้ง เขียนและเผยแพร่เอกสารหลายชิ้น รวมทั้งการสร้างภาพยนตร์ “พระเจ้าช้างเผือก” ซึ่งใช้บทสนทนาเป็นภาษาอังกฤษเพื่อเผยแพร่ไปทั่วโลกอีกด้วย
กระทรวงการคลัง
25 ธันวาคม พ.ศ.2481 หลังหลวงพิบูลสงครามขึ้นสู่ตำแหน่งนายกรัฐมนตรีเล็กน้อย หลวงประดิษฐ์มนูธรรมย้ายมาว่าการกระทรวงการคลังและจะอยู่ในตำแหน่งนี้จนกระทั่งเกิดสงครามมหาเอเชียบูรพา ญี่ปุ่นบุกไทย เมื่อ 8 ธันวาคม พ.ศ.2484
ผลงานสำคัญซึ่งสืบทอดมาจนทุกวันนี้คือการวางรากฐานการก่อตั้งธนาคารแห่งประเทศไทยเมื่อ พ.ศ.2483 นอกจากนั้น ระหว่างดำรงตำแหน่งรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการคลัง หลวงประดิษฐ์มนูธรรมได้ให้การสนับสนุนงบประมาณสนับสนุนหลวงพิบูลสงครามในการพัฒนากองทัพครั้งใหญ่ต่อไปอย่างเต็มที่เพื่อเตรียมพร้อมรับภัยรุกรานจากต่างประเทศ
อย่างไรก็ตาม หลวงประดิษฐ์มนูธรรมยังคงเชื่อมั่นและพยายามเผยแพร่แนวความคิดเพื่อสันติภาพโดยไม่ฝักใฝ่ฝ่ายใดต่อไป ขณะที่หลวงพิบูลสงครามเมื่อประสบความสำเร็จให้ประชาชนเห็นด้วยกับการเร่งบำรุงกิจการทางทหารแล้วก็เริ่มเผยแพร่แนวความคิด “ชาตินิยม” เพื่อสร้างเอกภาพทางความคิดของคนไทยเตรียมรับภัยรุกรานจากนอกประเทศ
ซึ่งจะกลายเป็นความคิดเห็นที่แตกต่างกันในหมู่คณะราษฎรในที่สุด
