สวนสาธารณะสูงวัย : สังคมภายนอกครอบครัว และบทเรียนจากเฉิงตู
พื้นที่ระหว่างบรรทัด |ชาตรี ประกิตนนทการ
สวนสาธารณะสูงวัย
: สังคมภายนอกครอบครัว
และบทเรียนจากเฉิงตู
แม้ส่วนตัวจะไม่ค่อยชื่นชอบแนวทางการพัฒนาเมืองของจีนเท่าไรนัก โดยเฉพาะย่านเมืองเก่าที่มีลักษณะเข้าข่าย state-led gentrification อย่างชัดเจน
แต่การเดินทางไปเมืองเฉิงตู (Chengdu) ครั้งล่าสุดกลับพบพื้นที่สาธารณะที่น่าสนใจมากแห่งหนึ่งและน่าจะนำมาเป็นตัวแบบในการพัฒนาสวนสาธารณะในไทย
นั่นก็คือ สวนประชาชน (People’s Park) ที่ตั้งอยู่กลางเมืองเฉิงตู
สวนประชาชนแต่เดิมชื่อ “สวนเส้าเฉิง” (Shaocheng Park) มีพื้นที่ประมาณ 70 ไร่ ถือเป็นสวนสาธารณะแห่งแรกและใหญ่ที่สุดของเมืองเฉิงตู อีกทั้งยังเป็นส่วนหนึ่งของหน้าประวัติศาสตร์สำคัญของจีน
ประวัติแรกเริ่มของพื้นที่ แต่เดิมเคยเป็นที่ตั้งของกองทหารในสมัยราชวงศ์ชิง ต่อมาในปี ค.ศ.1911 มีการปรับพื้นที่ส่วนหนึ่งให้เป็นสวนสาธารณะของเมือง
ในเวลาต่อมาในมณฑลเสฉวนได้เกิด “ขบวนการพิทักษ์ทางรถไฟ” (the Railway Protection Movement) ซึ่งนำไปสู่ “การปฏิวัติซินไห่” (Xinhai Revolution) ที่โค่นล้มราชวงศ์ชิงและสถาปนาสาธารณรัฐจีน ระหว่างปี ค.ศ.1913-1914
ซึ่งภายหลังเหตุการณ์ รัฐบาลใหม่ได้สร้างอนุสาวรีย์รำลึกผู้เสียชีวิตจากขบวนการพิทักษ์ทางรถไฟขึ้นภายในสวนแห่งนี้
ในเวลาต่อมาเมื่อมีการก่อตั้งสาธารณรัฐประชาชนจีนขึ้นในปี ค.ศ.1949 รัฐบาลคอมมิวนิสต์ได้เปลี่ยนชื่อสวนใหม่เป็น “สวนประชาชน” ในปี ค.ศ.1950
และได้มีการปรับปรุงและเปิดสวนอย่างเป็นทางการอีกครั้งในปี ค.ศ.1952
ปัจจุบัน สวนแห่งนี้คือปอดที่สำคัญของเมือง มีภูมิทัศน์สวยงาม รายล้อมด้วยต้นไม้นานาชนิดมากกว่า 70 ประเภท
ภายในมีการขุดสระน้ำและทำน้ำตกจำลองขนาดใหญ่พร้อมโขดหินมากมาย มีการแบ่งโซนย่อยออกเป็น สวนกล้วยไม้ สวนไม้กระถาง สวนบอนไซ ฯลฯ
มีโบราณสถานที่ได้รับการขึ้นทะเบียนหลายแห่งกระจายตามจุดต่างๆ ของสวน นอกจากนี้ ยังมีการจัดนิทรรศการและกิจกรรมหมุนเวียนตลอดทั้งปี
แต่ความพิเศษสุดของสวนแห่งนี้ จนผมอยากนำมาเล่า มิใช่อะไรที่กล่าวมาข้างต้น แต่คือปริมาณคนที่เข้ามาใช้งานเป็นจำนวนมากและเกือบตลอดทั้งวัน เป็นสวนสาธารณะที่คึกคักและมีชีวิตชีวามากที่สุดเท่าที่ผมเคยเห็นมา
ยิ่งไปกว่านั้นคือ สัดส่วนการใช้งานที่เป็นคนสูงวัยซึ่งมีมากอย่างผิดสังเกต จนเรียกได้ว่าเป็น “สวนสาธารณะสูงวัย” ก็อาจจะไม่ผิดนัก
แน่นอน สวนแห่งนี้ยังสามารถพบเห็นคนวัยทำงานและเด็กเข้ามาใช้งาน สามารถเห็นคนวิ่งออกกำลังกาย ชวนกันมาออกเดต เล่นกีฬา ฯลฯ ไม่ต่างจากสวนทั่วไป แต่สิ่งที่สังเกตได้ทันทีเมื่อเดินเข้าไปในสวนคือภาพของกลุ่มผู้สูงวัยที่เข้ามาทำกิจกรรมต่างๆ
ไม่ใช่แค่รำไท้เก๊กที่เป็นภาพจำของกิจกรรมคนสูงวัยในสวนนะครับ แต่คือภาพของพื้นที่พบปะพูดคุยกันของคนสูงวัย เสมือนเป็นพื้นที่นัดหมายนอกบ้านเพื่อพบเจอเพื่อนในรุ่นราวคราวเดียวกัน
หนึ่งในองค์ประกอบที่ดูจะเอื้อให้เกิดภาพดังกล่าวคือ โรงน้ำชาที่กระจายตัวอยู่ในสวนหลายร้าน โดยเฉพาะอย่างยิ่ง “โรงน้ำชาเหอหมิง” (Heming Tea House) ที่มีอายุกว่าร้อยปี และถือเป็นหนึ่งในโรงน้ำชาที่เก่าแก่ที่สุดแห่งหนึ่งของเฉิงตู โรงน้ำชาเหล่านี้มีคนสูงวัยแวะเวียนมานั่งอยู่แทบทั้งวัน บางกลุ่มใช้เวลาหลายชั่วโมงเพื่อพูดคุย จิบชา นั่งเล่นไพ่นกกระจอก กินอาหาร ชมปลาในสระ ไปจนถึงใช้บริการแคะหูในรูปแบบพื้นบ้าน
แม้จะพบเห็นคนวัยอื่นเข้ามาใช้บริการเช่นกัน แต่คนกลุ่มหลักที่สังเกตเห็นได้ชัดเจนคือผู้สูงวัย
อีกหนึ่งกิจกรรมที่เกิดขึ้นหลายจุด คือ กิจกรรมร้องเพลง เราจะพบกลุ่มคนซึ่งส่วนใหญ่เป็นผู้สูงอายุนัดรวมตัวกันเพื่อมาเต้นระบำพื้นบ้าน รำพัด ร้องคาราโอเกะ ฯลฯ โดยมีผู้คนที่เดินผ่านไปมาเป็นผู้ชมและผู้ฟัง แม้กระทั่งขอเข้าไปร่วมสนุกด้วยก็มีให้พบเห็นอยู่เช่นกัน
ในวันที่ผมเข้าไปสำรวจ ได้พบกลุ่มคนสูงวัยนั่งวีลแชร์มารวมตัวกันเกือบ 20 คน นั่งพูดคุยกันไปเรื่อยๆ โดยมิได้มีกิจกรรมพิเศษอะไร ไม่นับรวมศาลาอีกหลายแห่งภายในสวนที่ต่างถูกยึดครองโดยกลุ่มคนสูงวัย
ทั้งหมดเป็นภาพที่น่าประทับใจและชวนให้คิดย้อนกลับมาสู่สวนสาธารณะในประเทศไทย
แม้ภาครัฐในช่วงหลายปีมานี้จะรณรงค์เรื่องการใช้สวนสาธารณะอย่างจริงจัง โดยเฉพาะในพื้นที่กรุงเทพฯ มีการขยายเวลาปิดสวนให้ยาวนานขึ้น จัดกิจกรรมดึงดูดผู้คนอย่างน่าสนใจ ตลอดจนการปรับปรุงสภาพสวนให้งดงามและใช้งานได้ดี
แต่กระนั้นก็ยังดูเสมือนว่ามิได้เพิ่มปริมาณผู้ใช้งานในกลุ่มผู้สูงวัยมากขึ้นอย่างมีนัยยะสำคัญ สวนสาธารณะยังดูเป็นพื้นที่สำหรับคนวัยทำงานและเด็กมากกว่า แม้เราจะพบเห็นกิจกรรมสำหรับคนสูงวัยอยู่บ้างแต่ก็น้อยมากหากเทียบกับหลายเมืองทั่วโลก และไม่ต้องเทียบเลยกับสวนประชาชนเฉิงตูซึ่งมากกว่าหลายเท่าตัว
ภายใต้สังคมสูงวัยอย่างสมบูรณ์ของไทย ความจำเป็นเร่งด่วนอย่างหนึ่งคือการสร้างพื้นที่สาธารณะให้กับคนสูงวัยได้ออกมาใช้ชีวิตนอกบ้านให้มากขึ้น โดยเฉพาะพื้นที่ทางสังคมที่เป็นตัวกลางในการเชื่อมร้อยเพื่อนฝูงในวัยเดียวกันเข้าด้วยกัน
เป็นธรรมดาของคนสูงวัยที่จะมีศักยภาพทางร่างกายถดถอย เพื่อนฝูงที่เสียชีวิต หรือหากยังไม่เสียชีวิต ปัญหาก็ยังคงอยู่ที่ระยะทางระหว่างกันที่อาจห่างไกลจนไม่มีโอกาสได้พบกันบ่อยครั้ง ทั้งหมดทำให้สังคมของผู้สูงวัยถูกปิดให้แคบลง
ครอบครัวลูกหลานแม้จะเป็นองค์ประกอบสำคัญสำหรับผู้สูงวัย แต่ไม่สามารถเติมเต็มอารมณ์ความรู้สึกได้ทั้งหมด “สังคมภายนอกครอบครัว” โดยเฉพาะเพื่อนฝูงในรุ่นราวคราวเดียวกัน คืออีกด้านของความต้องการทางจิตใจที่สำคัญที่จะทำให้สุขภาพใจของคนวัยนี้เสื่อมถอยช้าลง และแน่นอนจะส่งผลต่อเนื่องไปยังสุขภาพกายที่ดีขึ้นด้วย
การที่ยังมีสังคมภายนอกครอบครัวอยู่เป็นอีกด้านที่ช่วยยืนยันให้พวกเขารู้สึกว่าชีวิตยังมีความหมาย มีคุณค่าที่ไม่ต่างจากช่วงวัยทำงานมากนัก
พื้นที่ที่เอื้อต่อการมี “สังคมภายนอกครอบครัว” ที่ดีที่สุดสำหรับผู้สูงวัย ในทัศนะผมคือสวนสาธารณะ ทั้งด้วยสภาพแวดล้อมที่ใกล้ชิดธรรมชาติที่เหมาะสมกับผู้สูงวัย ค่าใช้จ่ายที่น้อยหากเทียบกับพื้นที่อื่น (เช่น ห้างสรรพสินค้า) ตลอดจนการเข้าถึงที่สามารถออกแบบเอื้อให้กับคนสูงวัยได้ง่ายกว่า
อย่างไรก็ตาม ลักษณะทางกายภาพของสวนสาธารณะโดยส่วนใหญ่ของไทยยังไม่สอดคล้องกับวิถีชีวิตและความต้องการของผู้สูงวัยเท่าที่ควร ทั้งพื้นที่ศาลาหรืออาคารสำหรับนั่งพบปะพูดคุยกันที่น้อยเกินไป การออกแบบกิจกรรมที่ต้องสอดคล้องกับความต้องการที่แท้จริงของคนวัยนี้ ซึ่งประเด็นนี้จำเป็นต้องมีการศึกษาวิจัยให้มากขึ้น
อีกส่วนคือ การสร้างความรู้สึกปลอดภัยในการใช้งานสวนสาธารณะในระดับที่สูงมากพอ ทั้งความปลอดภัยจากการคุกคามของคนอื่น และความปลอดภัยในเชิงการออกแบบองค์ประกอบของสวนที่มีลักษณะเป็น universal design ที่เอื้อให้กับสภาพร่างกายที่ถดถอย
สำคัญที่สุดคือ เราต้องเปลี่ยนวิธีคิดใหม่ที่มีต่อการออกแบบสวนสาธารณะ โดยเฉพาะอย่างยิ่งกลุ่มเป้าหมายในการใช้งาน สังคมไทยต้องเริ่มมองอย่างจริงจังได้แล้วว่าผู้สูงวัยคือกลุ่มเป้าหมายหลักของพื้นที่นี้ ซึ่งเรื่องนี้แยกไม่ออกจากประเด็นว่าด้วย “สิทธิของผู้สูงวัยในเมือง” (aging and urban rights) ซึ่งยังไม่ถูกพูดถึงนักในสังคมไทย
(ประเด็นนี้เป็นเรื่องใหญ่ ต้องขอเขียนแยกออกไปอีกบทความหนึ่ง)
สวนประชาชนเฉิงตู (ไม่ว่าจะโดยตั้งใจหรือไม่ก็ตาม) พื้นที่ใช้งานเกือบทั้งหมดในสวนคือตัวแบบชั้นดีที่สะท้อนให้เราเห็นว่าคนสูงวัยสามารถมีพื้นที่ของตนเองสำหรับสร้าง “สังคมภายนอกครอบครัว” ที่มีประสิทธิภาพได้
แน่นอน เงื่อนไขทางวัฒนธรรมและสภาพภูมิอากาศและภูมิประเทศที่ต่างกันมากระหว่างไทยกับจีน คงไม่สามารถให้เราลอกเลียนโมเดลสวนประชาชนมาได้ทั้งหมด แต่อย่างน้อยตัวอย่างที่น่าทึ่งของสวนประชาชนก็ทำให้ผมมองเห็นว่า อนาคตของการสร้างพื้นที่สวนสาธารณะสูงวัยในประเทศไทยมีความเป็นไปได้หากสังคมไทยตระหนักถึงความจำเป็นเร่งด่วนนี้อย่างแท้จริง
ในบริบทของสังคมไทยซึ่งได้ก้าวเข้าสู่สังคมสูงวัยอย่างสมบูรณ์มาสักพักแล้ว คำถามสำคัญต่อการบริหารจัดการพื้นที่สีเขียวโดยเฉพาะสวนสาธารณะ จึงไม่ใช่แค่ “จะเพิ่มจำนวนสวนสาธารณะอย่างไร” แต่คือ “จะออกแบบสวนอย่างไรให้ผู้สูงวัยอยากใช้จริง ใช้ได้จริง และใช้ได้อย่างต่อเนื่อง”
ถึงเวลาแล้วหรือยังที่เราจะสร้างสวนที่เป็นเสมือนพื้นที่รองรับ “สังคมภายนอกครอบครัว” สำหรับผู้สูงวัย
