วิรัตน์ แสงทองคำ | www.viratts.com
เครือข่ายธุรกิจใหญ่ไทย มาไกลกว่าศตวรรษในประเทศไทย มีจุดตั้งต้นที่น่าสนใจ
บางครั้งบางเวลา โดยเฉพาะภาวะสังคมมีแรงเฉื่อย ไม่ไปข้างหน้า รุมเร้าด้วยปัญหารอบด้าน เสียงเรียกร้องหาทางออกในภาพใหญ่ สู่เส้นทางใหม่ๆ ดูแผ่วเบา
จึงจะขอว่าเฉพาะ “ชิ้นส่วน” หนึ่งในภาพใหญ่ เกี่ยวกับปัจเจก หรือธุรกิจ เชื่อว่ามีบางส่วนตื่นตัว มีความพยายามแสวงหาช่องทางและโอกาสใหม่ๆ ส่วนใหญ่กำลังศึกษาบทเรียนในอดีต อย่างคำกล่าวไม่รู้ที่มาแน่ชัดในทำนองที่ว่า
“ลูกธนูยิงไปได้ไกล ด้วยน้าวไปข้างหลังให้มากที่สุดเท่าที่เป็นไปได้”
บทเรียนเครือซิเมนต์ไทย (เอสซีจี) และเครือเจริญโภคภัณฑ์หรือซีพี ถือเป็นตำราเล่มใหญ่
ซีพี มีจุดเริ่มต้นยุคผู้ก่อตั้งโดย เจี่ย เอ็กชอ เมื่อศตวรรษที่แล้ว โดยนำโมเดลธุรกิจจากแบบแผนของจีนและญี่ปุ่นเข้ามาในสังคมสยาม
“เป็นเพียงกิจการเล็กๆ ตามช่องว่างที่เปิดขึ้น ตามโอกาสของผู้มาทีหลัง มีความเชื่อมโยงกับอิทธิพลอาณานิคมไม่มาก…”
ในยุคเดียวกัน ความเคลื่อนไหวชาวจีนโพ้นทะเลในสยาม ส่วนใหญ่อยู่ในอาณัติ ภายใต้อิทธิพลเครือข่ายอาณานิคม
“ร้านเจียไต๋จึง” ก่อตั้งขึ้น (ปี 2462) ในช่วงหลังสงครามโลกครั้งที่หนึ่ง แม้ว่าสงครามใหญ่มีศูนย์กลางในยุโรป (2448-2452) แต่มีผลกระทบสำคัญให้อิทธิพลอาณานิคมในภูมิภาคโลกตะวันออกลดบทบาทไป ขณะเครือข่ายธุรกิจชาวจีนโพ้นทะเลค่อยๆ มีบทบาทมากขึ้น
ทั้งนี้ เจี่ย เอ็กชอ เดินทางเข้ามาในช่วงปลายขบวนการอพยพของชาวจีนโพ้นทะเลสู่แผ่นดินสยาม
เป็นธุรกิจมีเป้าหมายค่อนข้างแน่ชัด มีตลาดจำกัดพอสมควร
“…ชาวจีนแต้จิ๋วที่อพยพมาส่วนใหญ่จะยึดอาชีพเกษตรกรรมเป็นหลัก…” สะท้อนภาพลูกค้ากลุ่มแรกๆ ร้านขายเมล็ดพันธุ์ผัก เป็นกลุ่มชาวจีนผู้อพยพมาสู่สยาม
สอดคล้องกับเรื่องเล่า ผู้ก่อตั้งกลุ่ม เกษตรรุ่งเรือง (ซุ่นฮั่วเส็ง) กิตติ ดำเนินชาญวนิชย์ กับเรื่องราวชีวิตวัยเด็กในย่านลุ่มน้ำบางปะกงช่วงคาบเกี่ยวการเปลี่ยนการปกครองว่า “ชุมชนไทยดั้งเดิมในเวลานั้นไม่มีใครปลูกผักไว้กิน นอกจากคนไทยเชื้อสายจีน”
เชื่อว่าที่ว่านั้น อ้างอิงโมเดลธุรกิจญี่ปุ่นด้วย Takii แห่งญี่ปุ่น ก่อตั้งในปี 2378 เปิดร้านขายเมล็ดพันธุ์ ณ เมืองเกียวโต
เริ่มส่งออกสู่ตลาดต่างประเทศครั้งแรกในปี 2463
ที่น่าสนใจขยายกิจการสู่ฮ่องกง ด้วยการร่วมทุนกับชาวกวางตุ้ง ต่อมาหุ้นส่วนคนจีนคนดังกล่าวได้ก่อตั้งกิจการร้านค้าเมล็ดพันธุ์ขึ้น เปิดร้านค้า ใช้โลโก้ (ถือว่าตราสินค้า) WCH ในเขตเมืองซัวเถา มณฑลกวางตุ้ง
เป็นไปได้ว่าเป็นช่วงเวลาคาบเกี่ยวกับการมาถึงเมืองไทยของเจี่ย เอ็กชอ
อย่างไรก็ตาม เรื่องราว “เจียไต๋จึง” ผู้บุกเบิกตลาดเมล็ดพันธุ์ผักรายแรกๆ ของประเทศ ในย่านถนนทรงวาด “ดูเว้นว่างไปราว 3 ทศวรรษ ก่อนมาถึงอีกขั้นพัฒนา อีกช่วง (ตามข้อมูลทางการของเจียไต๋เอง) “2493 เริ่มทำการตลาดและจัดจำหน่ายเมล็ดพันธุ์ภายใต้ ‘ตราเรือบิน’…”
จะว่าไป เป็นร่องรอยบางๆ เมื่อเทียบยุคซีพีอย่างแท้จริง ซึ่งเริ่มต้นในช่วงสงครามเกาหลี ต่อด้วยสงครามเวียดนาม ภายใต้อิทธิพลสหรัฐ ภายใต้เงื่อนไขไม่ต้องแบกภาระความเป็นธุรกิจเก่า ด้วยไม่ได้ผ่านแรงเสียดทานอย่างจริงจัง จากสถานการณ์พลิกผัน ไม่ว่าการเปลี่ยนแปลงการปกครอง 2475 และสงครามโลกครั้งที่ 2
ขณะกรณีเทียบเคียงเกิดขึ้นในช่วงคาบเกี่ยวกัน มีแบบแผนที่แตกต่างอย่างมาก
บริษัท ปูนซิเมนต์ไทย (เอสซีจี ปัจจุบัน) ก่อตั้งในปี 2456 สร้างโรงงานแล้วเสร็จและเริ่มผลิตปูนซีเมนต์ครั้งแรกในประเทศไทยในปี 2458 ที่เป็นไปทั้งปวง ไม่อาจเกิดขึ้นได้ หากไม่พึ่งพิง และอาศัยระบอบอาณานิคม
ทั้งอยู่ท่ามกลาง โรงงานซีเมนต์ของเจ้าอาณานิคมที่มีมาก่อน ถือว่าในย่านเดียวกันด้วย เจ้าอาณานิคมอังกฤษ สร้างโรงงานปูนซีเมนต์ก่อนใครๆ ในภูมิภาคตะวันออกไกล ในปี 2430 บนเกาะเล็กๆ อยู่ระหว่างเกาะฮ่องกง กับมาเก๊า จึงได้ชื่อว่า Green Island Cement
ต่อมาอีกกว่าทศวรรษ (ปี 2442) โรงงานปูนซีเมนต์ไฮฟอง (Haiphong Cement) ก่อตั้งขึ้นในเมืองท่าสำคัญในเวียดนามตอนเหนือ ในช่วงเวลาอยู่ภายใต้การยึดครองของเจ้าอาณานิคมฝรั่งเศส ในขณะนั้นไฮฟอง ยังเป็นที่ตั้งของฐานทัพฝรั่งเศสในช่วงสงครามอินโดจีนครั้งแรกด้วย
ในช่วงใกล้เคียงกับการก่อตั้งบริษัท ปูนซิเมนต์ไทย ในเขตอิทธิพลอาณานิคมของดัตช์ ได้เกิดโรงงานปูนซีเมนต์ในเมืองท่าเกาะสุมาตรา-Padang Cement เป็นโรงงานปูนซีเมนต์แห่งแรกในอินโดนีเซีย ตั้งแต่ปี 2453 เป็นส่วนหนึ่งของบริษัทการค้าของอาณานิคมดัตช์-Netherlands Trading Society เท่าที่ทราบพัฒนาการเครือข่ายการค้ายุคอาณานิคม ต่อมาได้กลายเป็นชิ้นส่วนทางประวัติศาสตร์ธนาคารรัฐบาลเนเธอร์แลนด์
เป็นที่รู้จักกันดีในระดับโลกในปัจจุบัน-ABN AMRO BANK
จุดตั้งต้นปูนซิเมนต์ไทย กับการพึ่งพาระบอบอาณานิคม ตั้งแต่จัดหาเครื่องจักรจากเดนมาร์ก ขนส่งทางเรือโดย The East Asiatic Company มีมิติว่าด้วยความสัมพันธ์ระหว่างเดนมาร์ก กับระบอบอาณานิคมอังกฤษ การขนส่งเครื่องจักร ต้องมีการประกันภัยกับ Lloyd’s of London การจัดหาอะไหล่โดย Barrow Brown & Co ทั้งสองอยู่ในเครือข่ายอาณานิคมอังกฤษ รวมทั้งมีสัญญาซื้อน้ำมันเชื้อเพลิงจาก Asiatic Petroleum Company (หรือ Shell ในปัจจุบัน)
จนถึงระบบการบริหารจัดการ มี Hongkong & Shanghai Banking Corporation(HSBC) เป็นธนาคารหลัก ของบริษัท ปูนซิเมนต์ไทยตั้งแต่ต้น ดำเนินธุรกรรมการค้ากับอาณานิคม เช่น นำเข้าถุงบรรจุปูนจากอินเดีย ผ่านเมืองท่า Kolkata (หรือ Calcutta ในปัจจุบัน) โดยบริษัทการค้าของอาณานิคมอังกฤษ Bombay Burmah Trading และ Anglo-Siam Corporation
นอกจากนี้ ยังต้องมีความสัมพันธ์ เชิงพึ่งพาอาศัยอาณานิคมฝรั่งเศสและดัตช์ด้วย โดยเฉพาะการจัดหาถ่านหินจากแหล่งผลิตสำคัญในเวลานั้น ทั้งจาก Haiphong เมือท่า แห่งอ่าวตังเกี๋ย (Tonkin) ในเขตอาณานิคมฝรั่งเศส ผ่านบริษัทการค้าอาณานิคม
ฝรั่งเศส-EC Monod อีกบางส่วน บางช่องทาง จากเขตอิทธิพลอาณานิคมดัตช์ ผ่านเมืองท่าอีกแห่ง-Batavia (หรือ Jakarta เมืองหลวงอินโดนีเซียในปัจจุบัน)
การเกิดขึ้นของโรงงานปูนซีเมนต์ที่มิได้อยู่ในอาณัติของอาณานิคม จึงตกอยู่ท่ามกลางโอกาสและความเป็นไปได้อย่างจำกัด หากไม่มีสถานการณ์บางอย่างเกิดขึ้น
ขณะนั้นสงครามโลกครั้งที่หนึ่งกำลังเกิดขึ้น ถือเป็นช่วงพลังเจ้าอาณานิคมในภูมิภาคลดลงไปพอสมควร และเชื่อว่ากำลังการผลิตปูนซีเมนต์ของโรงงานในเครือข่ายอาจเพียงพอเฉพาะในเขตอาณานิคมของตนเอง ดังนั้น โรงงานปูนซีเมนต์ของไทยที่กำลังก่อตั้ง จึงไม่ได้เป็นคู่แข่งโดยตรง
อย่างไรเวลานั้น เครือข่ายระบบอาณานิคมยังทำงานได้ระดับหนึ่ง ปูนซิเมนต์ไทยได้อาศัยเครือข่าย ถือว่ายังประโยชน์ทั้งสองฝ่าย
ด้านหนึ่ง-เครือข่ายอาณานิคมได้ประโยชน์จากการค้า
อีกด้านหนึ่ง-การพึ่งพิงเครือข่ายการค้าอาณานิคม ทำให้การก่อตั้งโรงงานปูนซีเมนต์แห่งแรกในสยามได้เป็นผลสำเร็จ
ซีพี แสวงหาโอกาสธุรกิจในพื้นที่ใหม่ๆ ภายใต้แนวคิดนำโมเดลธุรกิจซึ่งประสบความสำเร็จในที่หนึ่งไปยังอีกที่หนึ่งซึ่งยังไม่มี
จากธุรกิจเล็กๆ ค่อยๆ ขยายความเชื่อมโยงให้กว้างและให้ใหญ่ขึ้น ประหนึ่งเป็นการขยับปรับโครงสร้างดั้งเดิมให้ทันสมัย เชื่อว่ายังคงเป็นแบบแผนสำคัญซีพีในปัจจุบันอยู่ด้วย
ส่วนเอสซีจี ภายใต้แรงบีบคั้น กล้าจับงานใหญ่ เพื่อผลิตสินค้าทดแทนการนำเข้า ภายใต้สิ่งแวดล้อมที่ควบคุมได้ในระดับหนึ่ง อ้างอิงโมเดลความสำเร็จและเทคโนโลยีจากภายนอกที่พัฒนามาก่อนเช่นกัน
จากนั้นอีกนานทีเดียว กว่าจะขยับขยายในเชิงภูมิศาสตร์
หมายเหตุ จับใจความบางตอนมาจาก E-Book “ซีพีขี่คลื่น” กับ “เอสซีจีมีทางใหญ่ยุคเดนมาร์ก”
