จากศูนย์การสำรวจแนวคิด ของจุดเริ่มต้นจากผลงานศิลปะ ในคลังสะสมของ DC Collection
อะไร(แม่ง)ก็เป็นศิลปะ | ภาณุ บุญพิพัฒนาพงศ์
ไม่ว่าเราจะเดินทางไปไกลหลายร้อยหลายพันกิโลเมตรขนาดไหน แต่แรกสุดเราก็ต้องก้าวจากจุดเริ่มต้น
เช่นเดียวกับจุดเริ่มต้นของนิทรรศการ จากศูนย์ Zero Marker ที่เริ่มต้นจากการจัดแสดงในบ้านเก่าที่ตั้งอยู่บนหลักกิโลเมตรที่ศูนย์ อันเป็นจุดเริ่มต้นระยะการเดินทางของประเทศไทย
นิทรรศการครั้งนี้เป็นนิทรรศการ Pop-up ที่คัดสรรผลงานบางส่วนของ DC Collection ชุดคลังสะสมส่วนบุคคลของ ดิสพล จันศิริ นักสะสมงานศิลปะชายไทยผู้มีชื่อเสียงในระดับนานาชาติ
โดยดิสพลได้สร้างพื้นที่ DC Collection ที่เชียงใหม่ (เปิดให้เข้าชมเฉพาะผู้ที่นัดหมายล่วงหน้า)
ก่อนที่จะเปิดนิทรรศการ Pop-up ครั้งนี้ให้ประชาชนทั่วไปได้เข้าชมในกรุงเทพฯ
โสมสุดา เปี่ยมสัมฤทธิ์ ภัณฑารักษ์ของนิทรรศการ กล่าวถึงแนวคิดเบื้องหลัง และผลงานบางส่วนของนิทรรศการครั้งนี้ว่า
“เริ่มแรก คุณดิสพลต้องการทำนิทรรศการ Pop-up ขึ้นมาสักสองสามสัปดาห์ ที่บ้านหลังนี้ ซึ่งเราพบว่าตัวบ้านตั้งอยู่ข้างๆ หลักกิโลเมตรที่ศูนย์ของประเทศไทย ซึ่งเป็นสิ่งที่ประทับใจเรามากที่สุด จากการค้นคว้าข้อมูลเราพบว่า หลักกิโลเมตรที่ศูนย์เกิดขึ้นหลังจากการเปลี่ยนแปลงการปกครอง โดยประกาศใช้ในปี พ.ศ.2493 ในสมัยของ จอมพล ป.พิบูลสงคราม ซึ่งเรามองว่าเป็นจุดเริ่มต้นของการเดินทาง เราจึงเลือกวันเปิดงานเป็นวันที่ 10 ธันวาคม ซึ่งตรงกับวันรัฐธรรมนูญ”
“ถึงแม้นิทรรศการของเราจะไม่ได้เป็นเรื่องราวเกี่ยวกับการเมืองโดยตรง แต่เรามีนัยยะถึงความเป็นประชาธิปไตยว่าตลอด 93 ปีที่ผ่านมา เราได้เดินทางไปได้ไกลแค่ไหน หรือเราเดินวนกลับมาที่เดิมไหม เรามองว่า ในคำว่า หลักกิโลเมตรที่ศูนย์ เหมือนเป็นการเดินทางที่ไม่ได้เป็นแค่เพียงระยะทางอย่างเดียว หากแต่เป็นการเดินทางในเชิงของมิติเวลาด้วย”
“ถ้าเรามองจากความเป็นบ้านเก่าหลังนี้ ที่สันนิษฐานว่าสร้างขึ้นในช่วงปลายรัชสมัยของรัชกาลที่ 5-6 เป็นบ้านของพระยาอรรถวิรัชวาทเศรณี ก่อนที่จะเปลี่ยนผ่านมาเป็นกรรมสิทธิ์ของเอกชน และมีการปรับปรุงเพื่อเปลี่ยนเป็นบางสิ่งบางอย่างในอนาคต เพราะฉะนั้นความหมายของบ้านนี้ก็กำลังถูกเปลี่ยนแปลงไป เช่นเดียวกับพื้นที่ของถนนราชดำเนินที่ถูกเปลี่ยนความหมายไปตามกาลเวลา”
“ซึ่งกลายเป็นที่มาของนิทรรศการนี้ ในชื่อจากศูนย์ (Zero Marker) แต่ไม่ได้เป็นศูนย์ที่ไม่มีอะไรเลย หากเป็นการวนกลับมาที่จุดเริ่มต้น อาจจะเป็นเรื่องของสภาวะส่วนตัว ความทรงจำ ความสูญเสีย หรือรอยต่อของมิติเวลาที่กำลังเปลี่ยนไปเป็นนิยามความหมายอื่นๆ”
“เราจึงพยายามคัดสรรผลงานในคอลเล็กชั่นสะสมของคุณดิสพลที่ไปด้วยกันได้และเหมาะสมกับพื้นที่จัดแสดง ซึ่งเป็นบ้านสองชั้น โดยมีผลงานทั้งหมดประมาณ 28 ชิ้น”
“เริ่มจากผลงานในห้องแรกอย่าง Untitled (Bicycle) (2014) ของ อ้าย เว่ยเว่ย (Ai Weiwei) ที่เป็นจักรยาน ซึ่งเป็นพาหนะที่เป็นสัญลักษณ์ของประชาชนชาวจีน แต่ในขณะเดียวกัน ศิลปินก็พิมพ์สัญลักษณ์รูปหน้าของตัวเองลงบนอานจักรยาน แสดงถึงการถูกกดทับบางอย่าง ซึ่งอ้าย เว่ยเว่ย เองก็เป็นที่รู้จักในฐานะศิลปินหัวขบถผู้ต่อต้านและตั้งคำถามต่อรัฐบาลจีนอยู่แล้ว”
“ตามมาด้วยผลงาน Checkpoint (จุดตรวจ) (2023) ของ วัชรนนท์ สินวราวัฒน์ ซึ่งเป็นเรื่องของจุดตรวจสถานที่ที่ไม่ได้เป็นทั้งจุดเริ่มต้นหรือปลายทาง ผลงานของเขาเป็นการสำรวจทัศนียภาพของชนบทในช่วงสงครามเย็น เพื่อสะท้อนถึงการถูกจำกัดเสรีภาพ รวมถึงความไม่แน่นอนและความกดดันในสังคมการเมืองของไทย”
“ในขณะที่ผลงานของวัชรนนท์ ในห้องแรกสะท้อนข้อจำกัดของเสรีภาพของคนผ่านจุดตรวจ แต่ผลงานในห้องที่ 2 อย่าง Freedom of Choice ของ สุรสีห์ กุศลวงศ์ ที่ดูคล้ายพัสดุไปรษณีย์ สะท้อนถึงเสรีภาพของโลกทุนนิยมที่เราสามารถเดินทางไปที่ไหนในโลกก็ได้ ผ่านการซื้อของออนไลน์ทั่วโลกจากการจัดส่งทางไปรษณีย์”
“ส่วนผลงาน From ‘Partially Buried in Three Parts (Kent Ohio)’ (1996) ของ เรเน่ กรีน (Renee Green) ศิลปินอเมริกัน ก็เป็นทั้งแผนที่จริงและแผนที่ในจินตนาการมาคอลลาจเข้าด้วยกัน เพื่อสะท้อนการเดินทางในสถานที่จริง (site) และสถานที่ไม่จริง (non-site) เพื่อตั้งคำถามถึงความทรงจำ ความสูญเสีย และความหวังส่วนบุคคล กับเหตุการณ์ทางประวัติศาสตร์”
“ในขณะที่ห้องโถงที่ 1 มีผลงาน Hope is Now (2023) ของ คามิน เลิศชัยประเสริฐ เป็นงานจิตรกรรมที่สะท้อนความหวังและกำลังใจของมนุษย์อย่างตรงไปตรงมา ในขณะที่ผลงานภาพถ่าย คุณตา หมายเลข 3 (2016) ของ วศินบุรี สุพานิชวรภาชน์ เป็นภาพคุณตาผู้นั่งใต้ภาพคุณยายที่จากไป สะท้อนถึงภาวะความทรงจำของคนที่ยังมีชีวิตอยู่”
“ถัดไปสู่ห้องโถงที่ 2 เป็นผลงานภาพถ่าย L’Homme-caoutchouc (Rubber Man) (2015) ของ ไคว สำนาง (Khvay Samnang) ศิลปินชาวกัมพูชา อันเป็นส่วนหนึ่งของงานศิลปะแสดงสดในชื่อเดียวกัน ที่สะท้อนถึงการถูกรุกล้ำพื้นที่จากการล่าอาณานิยมของฝรั่งเศส ในการเปลี่ยนป่าธรรมชาติให้กลายเป็นสวนยางพารา เพื่อตอบสนองแรงกระเพื่อมของทุนนิยม”
“ต่อด้วยห้องที่ 3 กับผลงานจิตรกรรมของ ลัทธพล ก่อเกียรติตระกูล ที่ใช้เทคนิคที่ไม่อยู่ในขนบดั้งเดิมของการทำงานจิตรกรรม มาสร้างความหมายใหม่ๆ ให้การทำงานสร้างสรรค์ ซึ่งเรามองว่าสอดคล้องกับความเป็น ‘จากศูนย์’ เพราะเป็นจุดเปลี่ยนในการสร้างความหมายใหม่อีกแบบให้วัตถุทางจิตรกรรมแบบเดิมๆ”
“ในขณะที่ผลงาน The Great from the West และ The Great from the East (1990) ของ มณเฑียร บุญมา สื่อถึงความยิ่งใหญ่ของอารยธรรมตะวันตกและตะวันออก ผ่านการใช้สัญลักษณ์ทางศาสนา ในลักษณะคล้ายรูปทรงของสถูปเจดีย์ในพุทธศาสนาที่วาดจากดินและขี้เถ้า และการวางผลงานในกรอบลักษณะคล้ายรูปทรงไม้กางเขนในคริสต์ศาสนา”
“ซึ่งมีบทสนทนากับผลงานประติมากรรม Windy ของ ธวัชชัย พันธุ์สวัสดิ์ ศิษย์ของมณเฑียร ที่สร้างจากแผ่นสังกะสี ในรูปแบบของการทดลองเล่นปริมาตรและความเอียงของวัตถุที่อยู่ใกล้ๆ กัน”
“ส่วนในห้องที่ 4 กับผลงาน Dubai to Calcutta #19 (2006) ของ สุโบดห์ คุปตา (Subodh Gupta) ศิลปินชาวอินเดีย ที่พูดถึงประสบการณ์การเดินทางไปทำงานในต่างประเทศของแรงงานข้ามชาติชาวอินเดีย ผ่านประติมากรรมรูปทรงรถเข็นและสัมภาระข้าวของที่ทำจากบรอนซ์และอะลูมิเนียม”
“พอขึ้นไปบนชั้น 2 บนผนังฝั่งหนึ่งของห้องโถงที่ 3 เราจะพบกับผลงาน Wrapped Statues, Project for the Glyptothek, Munich, West Germany (1988) ของ คริสโตและฌานน์-โคล้ด (Christo and Jeanne-Claude) ที่เป็นภาพร่างการห่อหุ้มอาคาร อันเป็นผลงานอันโดดเด่นของพวกเขา”
“ถึงแม้จะเป็นแค่ภาพร่าง แต่เราคิดว่าเหมาะกับพื้นที่ของบ้านนี้ ที่ถึงจะไม่ถูกห่อหุ้มด้วยผ้าแบบงานของคริสโตและฌานน์-โคล้ด แต่ก็ถูกห่อหุ้มด้วยนั่งร้านจากการปรับปรุงบ้านอยู่ การดูงานห่อหุ้มอาคารของคริสโตและฌานน์-โคล้ด ยังทำให้เรารู้สึกว่ามีบางอย่างกำลังถูกเปลี่ยนแปลงอยู่ข้างใน คล้ายกับพิธีกรรมบังสุกุลในศาสนาพุทธ ที่เปลี่ยนสภาวะสิ่งที่ถูกห้อหุ้มไปยังสภาวะใหม่”
“ถัดไปในห้องที่ 6 เราจะพบกับ Untitled (2020) ผลงานภาพถ่ายของ วินัย ดิษฐจร ที่นำเสนอภาพของเหล่าไรเดอร์ พนักงานส่งอาหาร ที่บริเวณอนุสาวรีย์ประชาธิปไตยในช่วงเวลาที่เกิดสถานการณ์การชุมนุมทางการเมืองพอดี ภาพของไรเดอร์ที่อาจจะรอคอยออร์เดอร์ใหม่”
“แต่ในขณะเดียวกันก็อาจสื่อถึงความหวังในการรอการเปลี่ยนแปลงบางอย่างจากการชุมนุมทางการเมืองอยู่”
ส่วนในห้องที่ 5 จะพบกับผลงาน Untitled (to Lucie Rie, master potter) 1 O (1990) ของ แดน ฟลาวิน (Dan Flavin) ศิลปินมินิมอลลิสต์ชาวอเมริกัน ศิลปะจัดวางจากหลอดไฟฟลูออเรสเซนต์ ที่ฉายแสงหลากสีสันอย่างโดดเด่นอยู่ภายในห้องสลัวส่องให้เห็นรายละเอียดอันประณีตในบ้าน
ในห้องที่ 7 ยังมีผลงาน Truth and Ambitions (2000) ของ นที อุตฤทธิ์ จิตรกรรมภูทิทัศน์สีขาว เทา ดำ ที่ไม่ได้ระบุอย่างเฉพาะเจาะจงว่าเป็นสถานที่ไหน แต่เป็นเหมือนภาพที่ผุดขึ้นมาในความทรงจำของศิลปินมากกว่าภูมิทัศน์จริง”
“ความน่าสนใจของงานนี้ก็คือ หลายคนคิดว่าเป็นผลงานที่ถูกทำขึ้นเพื่อติดตั้งจัดแสดงในพื้นที่แห่งนี้โดยเฉพาะ เพราะถูกจัดเรียงอย่างเป็นระเบียบภายในช่องระหว่างโครงไม้บนผนังในห้องอย่างพอดิบพอดี แต่ในความเป็นจริงกลับเป็นผลงานเก่าในปี 2000 ที่เพิ่งถูกนำมาจัดแสดงในพื้นที่แห่งนี้เป็นครั้งแรก เรียกได้ว่าลงตัวอย่างเหมาะเหม็งจริงๆ อะไรจริง!”
“แนวคิด จากศูนย์สะท้อนทั้งสภาวะความเป็นส่วนตัวกับสภาวะที่อาจเกี่ยวข้องกับสถานการณ์บ้านเมือง ถึงแม้เราจะไม่เตะประเด็นทางการเมือง แต่การจัดแสดงนิทรรศการในบริบทของพื้นที่ตรงนี้ เราก็ควรจะพูดถึงสิ่งที่เกิดขึ้นโดยรอบด้วย แม้กระทั่งตัวบ้านหลังนี้เอง เราก็มองว่าเป็นส่วนหนึ่งของงงานในนิทรรศการ เราไม่อยากให้บ้านทำหน้าที่เป็นเพียงแค่พื้นที่ในการแสดงงานเท่านั้น เพราะตัวบ้านเองก็เป็นพื้นที่ทางประวัติศาสตร์ด้วย”
“นิทรรศการนี้เป็นนิทรรศการ Pop-up ครั้งแรก ในพื้นที่แห่งนี้ ผลงานส่วนใหญ่ในนิทรรศการถูกเก็บอยู่ในคลังสะสมของ DC collection โดยไม่เคยถูกเปิดเผยออกมาเลย ด้วยเหตุนี้ คุณดิสพลผู้สะสมผลงานจึงอยากให้งานได้ออกมาหายใจร่วมกับผู้คนนั่นเอง”
นิทรรศการ “จากศูนย์ (Zero Marker)” จัดแสดงเฉพาะกิจที่ ดีซี คอลเลกชั่น บ้านดินสอ (ตรงข้ามประตูโรงเรียนสตรีวิทยา ถนนดินสอ) ตั้งแต่วันที่ 10 – 30 ธันวาคม พ.ศ.2568 น่าเสียดายที่กว่าบทความนี้จะตีพิมพ์ นิทรรศการก็จบลงไปแล้ว แต่ถ้าหากดีซี คอลเลกชั่น มีการจัดนิทรรศการอะไรให้ชมกันอีก เราจะรีบแจ้งให้ผู้อ่านทราบโดยพลัน!
ขอบคุณภาพและข้อมูลจากคุณโสมสุดา เปี่ยมสัมฤทธิ์, ติดตามข้อมูลและสอบถามรายละเอียดเพิ่มเติมได้ที่ Facebook DC Collection
