หลังเลนส์ในดงลึก | ปริญญากร วรวรรณ
ฝนซึ่งตกมาในช่วงเวลาที่ยังอยู่ในช่วงเวลาของฤดูแล้ง แม้ว่าจะยังไม่ใช่เป็นช่วงเวลาของฝน แต่มันก็ทำให้ใบไม้แห้งๆ ที่ร่วงหล่นปกคลุมด่านเปลี่ยนเป็นใบไม้สีน้ำตาลชุ่มน้ำ ขณะเดินเหยียบให้ความรู้สึกนุ่มเท้า ราวกับเดินไปบนพรมหนา
ช่วงเช้าละอองฝนโปรย หยดน้ำใสๆ เกาะตามปลายกิ่งไม้ อากาศขมุกขมัว ไร้เสียงนกร้อง ไม่มีเสียงชะนี ไม่มีแมลงกรีดเสียง สายลมก็ดูสงบนิ่ง
เสียงขู่คำราม ดังแทรกความเงียบ เสียงดังเป็นระยะ ผมนั่งนิ่งๆ อยู่หลังโคนต้นไม้ใหญ่มองไปทางต้นเสียง เจ้าของเสียงคือเสือโคร่งตัวเมียตัวหนึ่ง ไม่แปลกนักที่มันจะส่งเสียงขู่ เพราะใกล้ๆ นั้นนอกจากซากกวางตัวผู้โตเต็มวัย ที่มันเพิ่งล่าได้แล้ว ยังมีลูกเล็กๆ อายุราวสามเดือนอีกสองตัว มีทั้งเหยื่อที่เพิ่งล่าได้และลูกน้อย นี่จึงเป็นระยะใกล้ที่สุดที่มันยอมให้เข้ามาได้
เสียงขู่คือการเตือน ผมอยู่ในบ้าน ในโลกของมัน ดังนั้น จึงไม่มีเหตุผลอะไรที่ผมจะไม่ยอมรับฟัง
เวลาสามปี กับการร่วมทีมและทำหน้าที่เป็นผู้ช่วยของผู้ช่วยนักวิจัย ทีมศึกษานิเวศวิทยาของเสือโคร่ง ข้อมูลต่างๆ ที่นักวิจัยได้รับ ทำให้ผมเข้าใจความจริงและประโยคที่ว่า “ในโลกที่เสืออยู่ไม่ใช่โลกอันสะดวกสบาย” นอกจากภัยคุกคาม การสูญเสียแหล่งอาศัยซึ่งเกิดขึ้นโดยคนแล้ว การที่เสือตัวหนึ่งจะเติบโตเป็นเสือที่กล้าแกร่ง และได้ดำเนินวิถีไปอย่างที่ควรเป็น ไม่ใช่เรื่องง่ายเลย
ตั้งแต่เกิด ลูกเสือจะถูกแม่พาไปซ่อนในที่มิดชิด ระยะแรกลูกเสือจะมีฟันน้ำนม 24 ซี่ และฟันแท้จะขึ้นเมื่ออายุราว 5 เดือน มีจำนวน 28 – 30 ซี่ แม่เสือจะไม่ไปไหนไกลจากที่ลูกอยู่ มันจะเข้ามาดูลูก และให้นมตลอด
จนผ่านไปอีกระยะ แม่เสือจะพาลูกย้ายตำแหน่งไปเรื่อยๆ ตอนลูกยังเล็ก มันใช้วิธีคาบไป ตำแหน่งที่ซึ่งแม่เสือเลือกให้ลูกอยู่มักเป็นโพรงใต้รากไม้ ที่ป้องกันความเปียกชื้นจากสายฝนได้ หรือไม่ก็เป็นถ้ำเล็กๆ ในถ้ำนั้นมีเศษกระดูกกระจัดกระจาย
เมื่อลูกเสือฟันแท้ขึ้น พวกมันจะเริ่มต้นบทเรียน แม่จะให้ตามไปตอนล่าเหยื่อ เพื่อเรียนรู้ ลูกเสือจะมีเวลาอยู่กับแม่แค่สองปี หลังจากนั้นพวกมันจะต้องออกไปแสวงหาพื้นที่อยู่เป็นของตัวเอง
ตอนนี้แหละที่ลูกเสือจะพบกับความเป็นจริงอันยากลำบากที่สุด
ในทุกพื้นที่มีเจ้าของครอบครองอยู่แล้ว การจะครองได้นั่นคือต้องเบียดเจ้าของเดิมออกไป
สำหรับเสือที่เพิ่งแยกจากแม่ ยังด้อยประสบการณ์ นี่ย่อมเป็นภารกิจใหญ่หลวง มันต้องผ่านไปให้ได้
พวกมันจะพบกับการต้อนรับจากเจ้าถิ่นด้วยความก้าวร้าว บางครั้งอาจรุนแรงถึงชีวิต
เมื่อสะสมประสบการณ์ กระทั่งกล้าแกร่งพอ มันจะเบียดเจ้าถิ่นเดิมออกไปได้
อีกนั่นแหละ ครองอาณาเขตได้ระยะเวลาหนึ่ง มันก็จะถูกเสือแกร่งกว่ามาเบียดมันออกไป เหมือนที่มันเคยทำ มันจำต้องออกไปอยู่ในพื้นที่กันดาร ครั้งนี้ด้วยวัยโรยรา พละกำลังอ่อนล้า
วิถีของเสือเป็นเช่นนี้ เป็นวิถีที่ดำเนินมานับพันๆ ปีแล้ว
แม้โลกภายนอกจะเปลี่ยนแปลงไปมากเพียงใด แต่ในป่าวิถีของสัตว์ป่ายังคงดำเนินไปในแบบของมันแทบไม่ต่างจากเดิม
แม่สัตว์ยังคงเลี้ยงดูลูกตามทักษะและความรู้ที่ถ่ายทอดกันมานับพันนับหมื่นปี
สัตว์นักล่ายังคงทำหน้าที่ของมัน เช่นเดียวกับสัตว์กินพืช ความสัมพันธ์ระหว่างผู้ล่ากับเหยื่อ ระหว่างพืชกับสัตว์ หรือแม้แต่ระหว่างสิ่งมีชีวิตตัวเล็กๆ กับผืนป่า ยังเป็นระบบเดียวกันเหมือนเดิม
โลกของพวกมันไม่ได้หยุดนิ่ง ความเปลี่ยนแปลงทำให้พวกมันต้องปรับตัว แต่พวกมันไม่ได้หยุดทำหน้าที่ เสือยังล่า สัตว์กินพืชต้องระวังตัวเพราะอยู่ในสถานภาพความเป็นเหยื่อ ลูกสัตว์ยังคงต้องเรียนรู้โลกจากแม่ของมัน
บทเรียนได้รับถ่ายทอดผ่านการใช้ชีวิตจริง
เรียนรู้การล่าโดยเฝ้าดูแม่ทำงาน
ในขณะที่ในป่า ในโลกของสัตว์ยังคงหมุนไปตามจังหวะของธรรมชาติ โลกของคนคล้ายจะหมุนเร็วขึ้นทุกนาที เทคโนโลยีเปลี่ยน วิถีชีวิตเปลี่ยน รูปแบบการทำงานเปลี่ยน หลายอาชีพหายไป บางอาชีพเพิ่งเกิดขึ้น
สิ่งที่เราเคยคิดว่าแน่นอนในวันนี้ อาจกลายเป็นสิ่งล้าสมัยในวันพรุ่งนี้
โลกของคนกำลังเปลี่ยนแปลงในทุกมิติ แต่ดูเหมือนว่าบทเรียนที่เราใช้เตรียมคนให้พร้อมกับโลกใบนี้ ในโรงเรียนยังคงเป็นบทเรียนแบบเดิม เด็กๆ ยังถูกสอนให้จำคำตอบมากกว่าการตั้งคำถาม ถูกสอนให้ทำข้อสอบให้ถูก มากกว่าจะเรียนรู้ว่าความผิดพลาดคือส่วนหนึ่งของการเติบโต ในขณะที่โลกจริงไม่ได้มีคำตอบเพียงข้อเดียว และหลายครั้งคำถามสำคัญกว่าคำตอบเสียอีก
หากมองเข้าไปในป่า เราจะพบว่า สัตว์ป่าไม่ได้เรียนรู้โลกจากความแน่นอน มันเรียนรู้จากความผิดพลาด เสืออยู่ในวิถีที่รู้ว่า การลงมือล่ามีความล้มเหลวมากกว่าความสำเร็จ กวาง, วัวแดง, กระทิงเตรียมพร้อมเสมอกับการโจมตี
สิ่งที่พวกมันมีคือความสามารถในการปรับตัว การสังเกต การจดจำ การเรียนรู้จากความล้มเหลว
และที่สำคัญคือ การเข้าใจบทบาทของตัวเองในระบบที่ใหญ่กว่า
ในป่าไม่มีสัตว์ตัวใดอยู่ได้โดยลำพัง รวมทั้งเสือที่ดูเหมือนจะใช้ชีวิตโดดเดี่ยว ก็ยังต้องพึ่งพาป่า พึ่งพาการล่าที่ประสบผล พึ่งพาความสมดุลของระบบนิเวศ
ความอยู่รอดของสัตว์ป่าไม่ได้ขึ้นอยู่กับความรู้หรือพลังของพวกมันเพียงอย่างเดียว
ผมเชื่อว่านี่คือบทเรียนสำคัญที่ธรรมชาติสอน ในโลกที่เปลี่ยนแปลงรวดเร็วเช่นวันนี้ บางทีสิ่งที่เราต้องเรียนรู้ อาจไม่ใช่เพียงความรู้ใหม่ๆ เท่านั้น แต่คือการกลับมาเข้าใจบทเรียนบางอย่างที่ธรรมชาติใช้มาโดยตลอด เรื่องของการปรับตัว เรื่องของความพอดี และเรื่องของความสัมพันธ์ เพราะยิ่งโลกซับซ้อนขึ้นหรือเปลี่ยนแปลงไปเร็วเท่าไร เรายิ่งต้องเข้าใจสิ่งที่เป็นพื้นฐานมากขึ้นเท่านั้น
การปรับตัวไม่ได้หมายถึงการวิ่งตามให้เร็วที่สุด แต่หมายถึงการรู้ว่าเมื่อใดควรเดิน เมื่อใดควรหยุด และเมื่อใดควรเปลี่ยนทิศทาง
บทเรียนในป่าไม่ใช่ความซับซ้อน แต่คือความสอดคล้อง หากเปิดใจดู นี่อาจเป็นบทเรียนสำคัญสำหรับคนในโลกยุคใหม่
โลกกำลังเปลี่ยนเร็วขึ้นเรื่อยๆ บทเรียนในป่าสอนผมว่า ชีวิตของเราอาจไม่จำเป็นต้องวิ่งเร็วขึ้นตามเสมอไป เพราะสิ่งที่สำคัญกว่าความเร็วผมคิดว่าคือความเข้าใจ เข้าใจโลกที่เราอยู่ เข้าใจความสัมพันธ์ระหว่างเรากับธรรมชาติ และเข้าใจบทบาทของตัวเองในระบบที่ใหญ่กว่าตัวเรา
เราก็เป็นเพียงอีกหนึ่งชีวิตในโลกใบเดียวกัน
สายฝนหยุดไปแล้ว ฝูงยุงรุมตอม เสียงขู่คำรามยังดังเป็นช่วงๆ ผมถอยจากต้นไม้ใหญ่ ห่างออกมาราว 30 เมตร ยกเลิกความตั้งใจที่จะเข้าไปตรวจสอบซากกวาง เมื่อเจ้าของซากไม่อยากให้เข้าไป การถอยออกมาจำเป็น
ลูกเสือคงหลบอยู่ใกล้ๆ แม่ ตอนนี้มันอยู่กับแม่ โลกของมันเป็นอย่างหนึ่ง แต่มันก็รู้ดีว่า โลกแห่งความเป็นจริงที่มันต้องออกไปเผชิญรออยู่ ในโลกที่เสืออยู่ไม่ใช่โลกอันสะดวกสบาย แต่ใช่ว่าจะไร้ซึ่งความอบอุ่น และที่สำคัญ มันไม่ใช่โลกอันไร้ซึ่งความหวัง
ผมเดินไปตามด่านที่พาขึ้นสันเขา ด่านค่อนข้างชัน ลื่นไถล บนสันเขามีด่านเรียบๆ เดินง่ายแต่ก่อนจะถึงบนนั้น ผมต้องผ่านเส้นทางลื่นไถลนี้ไปให้ได้ วันนั้นผมพบกับความรู้สึกแบบหนึ่ง บทเรียนจากป่าสอนผมว่า การจะอยู่รอดในโลกที่เปลี่ยนแปลงตลอดเวลา ไม่ได้ขึ้นอยู่กับว่าผมรู้มากแค่ไหน แต่อยู่ที่ว่าผมเรียนรู้ที่จะเข้าใจสิ่งที่โลกเป็นมากเพียงใด
บทเรียนต่างๆ ทำให้ผมรู้ว่า คำตอบในการอยู่บนโลกซึ่งเปลี่ยนแปลงไปทุกมิติอยู่ที่ไหน มันอยู่ใน “บทเรียนบทเดิม” บทเรียนอันเป็นวิถีที่เหล่าสัตว์ป่ายึดถือมานานนับพันๆ ปี…
