หลังเลนส์ในดงลึก | ปริญญากร วรวรรณ
หลายปีก่อน บริเวณท่าเทียบเรือบนเกาะลิบง ผมยืนปะปนอยู่กับกลุ่มชายหนุ่มที่กำลังสนุกกับการขี่มอเตอร์ไซค์ไปตามความยาวของท่าเรือ
“บนเกาะไม่ค่อยมีถนนเรียบๆ ให้ลองรถครับ ต้องใช้ที่นี่แหละ” หนุ่มคนหนึ่งบอกขำๆ
“ปัญหาคือ เกิดอุบัติเหตุครับ ตกสะพานกันบ่อย” เขาหัวเราะ ผมร่วมหัวเราะไปด้วย
“แล้วเรื่องความเชื่อเรื่องพะยูนที่นี่ เดี๋ยวนี้เป็นอย่างไรบ้างครับ พะยูนยังถูกจับมาเพื่อทำยาเสน่ห์อีกไหม” ผมถาม
ในอดีต พะยูนถูกจับมา บางครั้งมันถูกเฆี่ยนให้เจ็บ เพื่อให้น้ำตาไหล คนเชื่อว่าน้ำตาพะยูน หากนำไปป้ายสาวๆ จะทำให้สาวชอบ เช่นเดียวกับ เขี้ยว ของมันนำมาทำเครื่องรางของขลังได้
ชายหนุ่มหลายคนหัวเราะ “โอ้ย เรื่องของรุ่นปู่ รุ่นพ่อ โบราณแล้วครับ พวกผมไม่มีใครใช้หรอก มอเตอร์ไซค์นี่แหละครับ ได้ผลสุด”
วันนั้น ทำให้ผมคิดว่า แม้ว่าสภาพแวดล้อมของแหล่งอาศัยจะเปลี่ยนไป อีกทั้งแหล่งอาหารอย่างหญ้าทะเลจะเหลือไม่มาก อนาคตของพะยูนคงจะไม่มืดมนนัก
แต่อีกนั่นแหละ ผ่านมาหลายปี ถึงวันนี้ เมษายน พ.ศ.2569 วันที่เทคโนโลยีก้าวไกล ยาน Artemis ll พร้อมลูกเรือ เสร็จสิ้นกับภารกิจสำรวจดวงจันทร์ เปิดเผยด้านของดวงจันทร์ที่เราไม่เคยเห็น ขั้นตอนการจะไปสร้างฐานบนดวงจันทร์ก้าวหน้าอีกขั้น
แต่ดูเหมือนว่าความเชื่อว่า สัตว์ป่าที่ดี คือสัตว์ป่าที่ตายแล้ว ก็ยังไม่หายไปไหน
ซากพะยูนตัวหนึ่งพบในอ่าวพังงา นักวิจัยตรวจสอบซากพบว่ามันป่วยตาย ไม่ใช่เรื่องแปลกนักกับการที่จะมีชีวิตพบกับอาการป่วย และตาย
แต่สิ่งที่ผิดปกติคือ หัวของซากถูกตัดไป
เวลาไล่เลี่ยกัน ในทะเลสาบแม่ปิง ชุดลาดตระเวนจากหน่วยพิทักษ์ป่าไล่ล่า “ผู้ต้องหา” ที่มีซากเลียงผาที่ล่าได้ เรือหางยาวแล่นไล่ตามราวกับภาพยนตร์ แอ๊กชั่น พะยูนในทะเล
เลียงผาบนหน้าผา ชีวิตต่างถิ่น ต่างสภาพแวดล้อม ซากพวกมันมีประโยชน์ด้วยเหตุผลเดียวกัน
ไม่ใช่เพื่อความหิว ไม่ใช่เพื่อการอยู่รอด แต่เพื่อ “ความเชื่อ”
ความเชื่อที่ว่าบางส่วนของร่างกายสัตว์สามารถกลายเป็นยา หรือแม้แต่เป็นสิ่งที่เรียกว่า “ยาเสน่ห์”
ซากพะยูนถูกตัดหัว เลียงผาไร้ชีวิตบนเรือหางยาว บอกผมว่าบางอย่างในโลกมนุษย์ ไม่ได้เคลื่อนที่ไปข้างหน้าอย่างที่เราคิด
คนสร้างเครื่องบินที่บินข้ามทวีปในไม่กี่ชั่วโมง ส่งยานไปสำรวจด้านที่มืดของดวงจันทร์ ภารกิจของ Artemis II เป็นสัญลักษณ์ของความก้าวหน้า เป็นการเดินทางไกลไปยังพื้นที่ที่มนุษย์ไม่เคยเห็นมาก่อน
แต่ในขณะเดียวกัน เรายังเชื่อว่าชิ้นส่วนของเลียงผา สามารถนำมาเข้าเครื่องยารักษาโรคกระดูก
เรายังคงเชื่อว่าชิ้นส่วนของพะยูน มีคุณค่ามากกว่าการที่มันยังมีชีวิต
มันเหมือนกับว่าเรามองไกลไปถึงดวงจันทร์ในอวกาศ แต่กลับมองไม่เห็นโลกที่อยู่ใต้เท้าของตัวเอง
ในป่า สัตว์ทุกตัวมีหน้าที่ เลียงผาทำหน้าที่ของมันอยู่ในป่า บนภูเขา
พะยูนไม่เป็นแค่เพียงสิ่งมีชีวิตที่กินหญ้าทะเลและลอยตัวไปตามจังหวะคลื่น พวกมันต่างมีชีวิต และการมีชีวิตอยู่ของพวกมันมีหน้าที่อันมีคุณค่า
ในโลกของมนุษย์เราเชื่อว่าเราสร้างคุณค่าขึ้นมาใหม่ได้ คุณค่าที่ต้องแลกด้วยชีวิตของสิ่งอื่น ความเชื่อนี้ไม่ได้หยุดอยู่แค่ในป่าหรือทะเล มันขยายตัวขึ้นไปถึงระดับของการตัดสินใจ ระดับของนโยบายรัฐที่มาในนามของ “การพัฒนา”
เช่น โครงการขนาดใหญ่อย่าง แลนด์บริดจ์ ถูกวาดขึ้นบนแผนที่ด้วยเส้นตรงที่ดูสวยงาม
แต่เส้นตรงเหล่านั้นตัดผ่านสิ่งที่ไม่ได้อยู่ในแบบร่าง วิถีชีวิตของชุมชน เส้นทางของสัตว์ป่าระบบนิเวศที่ใช้เวลานับพันๆ ปีในการก่อร่าง
เรามองเห็น “ศักยภาพ” แต่มองไม่เห็น “ต้นทุน” หรืออาจเห็น แต่เลือกที่จะไม่มอง
สัตว์ป่าที่ดี คือ สัตว์ป่าที่ตายแล้ว เป็นความเชื่อแบบหนึ่ง
ไม่ต่างจากความเชื่อแบบเดียวกันที่กำลังทำงานอยู่ ความเชื่อที่ว่าสิ่งมีชีวิตและธรรมชาติ มีค่าเมื่อมันถูกเปลี่ยนเป็น “บางอย่าง”
ไม้ ต้องกลายเป็นเงิน
สัตว์ ต้องกลายเป็นยา
ทะเล และแหล่งอาศัยของสัตว์ ต้องกลายเป็นเส้นทางขนส่ง
วิถีชีวิตของคนในชุมชน ที่ดำเนินมาอย่างสอดคล้องกับโลก ที่ได้รับการออกแบบมาอย่างเหมาะสม ไร้ความหมาย
คงยากกับการพยายามทำความเข้าใจกับคน กับนักการเมือง ผู้ผลักดันโครงการ ว่าหากเหล่าสัตว์ป่าไม่ไร้แหล่งอาศัย ได้ดำเนินชีวิตไปอย่างที่ควรได้เป็น ตัวของพวกมันจะมีค่าเช่นไร
ในป่า คำตอบนั้นชัดเจน สัตว์ป่าทำงานในหน้าที่ซึ่งได้รับมอบมาไปเงียบๆ
ไม่มีสัตว์ตัวไหนพยายามบอกว่าชีวิตของมันมีความหมาย
เป็นสิ่งที่เราจำเป็นต้องมองให้เห็น
เมื่ออยู่ในเมืองผมมักจะมีคำถามมากมาย ตั้งคำถามซ้ำแล้วซ้ำเล่า เวลาในซุ้มบังไพรของผมส่วนใหญ่ คือเฝ้ารอ และบ่อยๆ ที่ผมคิดว่าเป็นการรออยู่กับความว่างเปล่าหลายชั่วโมง
หลายวันผ่านไปโดยไม่มีอะไรเกิดขึ้น ไม่มีภาพ ไม่มีเสียง ไม่มีเรื่องราว ไม่มีคำถาม
ความนิ่งของกวางผา สอนให้ผมนิ่งเช่นมัน
ให้บางเวลาต้องหยุดคาดหวัง มีสิ่งเล็กๆ มากมายอยู่รอบๆ ตัว
และผมเริ่มมองเห็น ผมเห็นลม ผ่านการขยับของใบไม้ คล้ายเสียงลมหายใจของป่า เป็นจังหวะของชีวิตที่ไม่ต้องการการตีความ
บางทีปัญหาของคนเราอาจไม่ใช่เพราะเรา “ไม่รู้” แต่เป็นเพราะเรา “รู้มากเกินไป”
เราเชื่อในสิ่งที่ไม่ได้เห็น และมองข้ามสิ่งที่อยู่ตรงหน้า
พะยูน, เลียงผา และเหล่าสัตว์ป่า พวกมันไม่ได้ต้องการให้เราเข้าใจมันทั้งหมด มันเพียงต้องการให้เรา “ปล่อยให้มันมีชีวิต”
แต่ดูเหมือนว่าสิ่งง่ายที่สุด กลับเป็นสิ่งที่ยากที่สุดสำหรับคน
ในวันที่ไม่ยากแล้วที่ยานอวกาศจะเดินทางไปไกลถึงดวงจันทร์ หรือไกลกว่านั้น เรามีโอกาสเห็นความลับที่ไม่เคยเห็น
เราควรถามตัวเองว่า เรากำลังพัฒนาไปข้างหน้า หรือเพียงแค่หนีจาก “บางสิ่ง” ที่เรายังไม่เคยเข้าใจ
เพราะถ้าความเชื่อเดิมๆ ยังทำให้สัตว์ต้องตาย เราคง หนี ตัวเองไปได้ไม่ไกลนัก
ในนามของการพัฒนาที่ผ่านมา โลกค่อยๆ สูญเสียชีวิตไปทีละส่วน
พะยูนลอยเป็นซากอันไร้หัวอยู่ในน้ำคือหลักฐานความเชื่อเก่าๆ ที่ยังคงอยู่
เหมือนเลียงผาที่หายไปจากหน้าผาเพราะเชื่อว่าอวัยวะมันคือยา ข้อมูลต่างๆ ทำให้รู้ว่าชีวิตจำนวนไม่น้อยสูญพันธุ์ไปแล้วโลกเคยมีชีวิตอื่นๆ ที่ไม่ใช่มนุษย์มากกว่านี้
เราทำให้สัตว์ป่า ที่อาศัยอยู่ทั้งบนบก และใต้น้ำ มีปัญหา หลายๆ ความเชื่อทำให้เหล่าสัตว์ป่าต้องดิ้นรนเพื่อเอาชีวิตรอด ทั้งที่ในความเป็นจริง การ “ดิ้นรน” เพื่อให้ถึงวันพรุ่งนี้ของสัตว์ป่า คือ อนาคตของเรา เช่นกัน…
เราเห็น เราเข้าใจ แต่ทำราวกับว่า “ไม่รู้”
