พระเครื่องสกุลลำพูน ‘พระคง’ กับ ‘พระเปิม’ ยอดพระกรุหริภุญไชย
โฟกัสพระเครื่อง | โคมคำ
“พระคง” เป็นหนึ่งในพระพิมพ์ที่มีชื่อเสียงของเมืองลำพูน วัสดุเป็นดินเผา รูปทรงมีลักษณะเป็นพระพุทธรูปแสดงปางมารวิชัย พระเศียรโล้น ไม่มีพระเกตุมาลา ครองจีวรห่มคลุมเรียบบางแนบพระวรกาย
อิริยาบถนั่งขัดสมาธิเพชรบนฐานมีกลีบบัวที่คลี่คลายเป็นลายจุดไข่ปลาขนาดเล็ก รองรับด้วยฐานเรียบอีกชั้นหนึ่ง รอบพระวรกายมีประภาวลี หรือรัศมีที่เป็นเส้นรอบพระวรกาย เหนือขึ้นไปเป็นซุ้มปรกโพธิ์
ลักษณะรูปแบบเป็นพระพิมพ์ขัดสมาธิเพชร ที่อาจได้รับอิทธิพลจากศิลปะพุกาม พระพุทธรูปในศิลปะอินเดียแบบปาละและคุปตะ ปรากฏในงานศิลปกรรม เช่น พระพุทธรูป และพระพิมพ์ชนิดอื่นๆ ในอารยธรรมหริภุญไชย กำหนดอายุราวพุทธศตวรรษที่ 16-17
พระคง ตามประวัติที่กล่าวถึงส่วนใหญ่ว่า พบที่วัดพระคงฤๅษี อ.เมือง จ.ลำพูน นอกกำแพงเมืองไปทางทิศเหนือ ตามตำนานที่เขียนขึ้นในสมัยหลัง กล่าวถึงการสร้างอารามของพระนางจามเทวี คือ วัดอาพัทธาราม ด้านทิศเหนือของเมืองหริภุญไชย แต่จากสภาพปัจจุบันได้รับการบูรณะใหม่แล้ว
บริเวณวัดแห่งนี้เคยขุดพบพระพิมพ์ดินเผาเป็นจำนวนมากใน พ.ศ.2485 ที่บริเวณฐานเจดีย์ประธาน และ พ.ศ.2499 พบเป็นจำนวนมากที่บริเวณหลังวัด
จากข้อมูลหนังสือของอาจารย์ตรียัมปวายระบุใน พ.ศ.2503 พบพระคงใน พ.ศ.2499 อยู่ภายในบริเวณที่ดินของนายขาว สันติภัค ตอนนั้นอายุ 51 ปี เป็นครูประชาบาลโรงเรียนบ้านหลุก ก่อนที่จะไปขุดพบพระ มีชายชรามาเข้าฝันบอกว่าให้ไปขุด เนื่องจากเฝ้ากรุมานานแล้ว บัดนี้ถึงเวลาที่จะไปเกิดใหม่ และได้ชี้ที่ให้ไปขุดแล้วให้ทำบุญอุทิศส่วนกุศลไปให้
พอถึงตอนเช้า นายขาวไปดูสถานที่ในฝันแล้วจึงเอาไม้ปักไว้เป็นเครื่องหมาย
ตอนเช้าวันที่ 15 เมษายน 2499 จึงได้เริ่มขุด ในตอนแรกพบเศษอิฐโบราณขนาดเขื่องและหนามาก สันนิษฐานว่าน่าจะเป็นซากกรุเก่า ก่อนที่จะพบพระ เจอหัวกะโหลกคน แต่เมื่อขุดขึ้นมาร่วนเป็นผงเหลืออยู่แต่ฟัน 2-3 ซี่
ต่อจากนั้นช่วงแรกพบพระคง และพระบางเพียง 2-3 องค์ และพบเรื่อยๆ แต่ไม่มากนัก มีทั้งพระชำรุดและพระที่สมบูรณ์
พอขุดลงไปลึกหน่อย จะเปลี่ยนที่ใหม่ มีข้อสังเกตว่าก่อนจะพบองค์พระ จะพบแผ่นอิฐโบราณก่อนเสมอ และบางแห่งจะมีอิฐเรียงต่อกัน ซึ่งอาจจะเป็นแนวกำแพงของวัดพระคงเดิม หรือแนวสิ่งก่อสร้างของพระอาราม
ทั้งนี้ การพบพระคง ก็พบพระบางด้วยตลอด บางแห่งที่มีตาน้ำจะพบพระมากกว่าที่อื่น แต่พระที่พบนั้นจะมีผิวยุ่ย เม็ดแร่โผล่
หลุมสุดท้ายที่นายขาวกับพวกขุดได้พระเป็นจำนวนมาก เรียงกันเป็นตับ ได้พระบางเป็นจำนวนมากกว่าหลุมอื่น แต่พระทั้งหมดพบพระคงมีจำนวนมากกว่า
นอกจากการพบพระคงในบริเวณวัดนี้แล้ว ยังขุดพบในแหล่งโบราณสถานเวียงกุมกาม วัดกานโถมหรือวัดช้างค้ำ ต.ท่าวังตาล อ.สารภี จ.เชียงใหม่ ราว พ.ศ.2527 ร่วมกับพระพิมพ์ศิลปะหริภุญไชยรูปแบบอื่นๆ
กล่าวสำหรับพระเครื่องสกุลลำพูนชนิดหนึ่ง ที่เป็นพระสำคัญประจำกรุวัดสี่มุมเมืองของ หริภุญชัยนคร คือ “พระเปิม” แห่งวัดดอนแก้ว
ในปัจจุบันถ้าพูดถึงพระกรุวัดดอนแก้ว จะนึกถึงแต่พระบาง กรุวัดดอนแก้ว แต่ในกรุนี้พบพระอีกหลายพิมพ์ รวมทั้งพระเปิมด้วย
ในสมัยก่อนคนลำพูนนิยมห้อยคอกันมาก เนื่องจากพุทธคุณเด่นทางด้านอยู่ยงคงกระพันและแคล้วคลาด สมัยก่อนจะถักลวดทองแดงหรือเลี่ยมจับขอบห้อยคอ
สมัยเมื่อพระนางจามเทวีเสด็จขึ้นมาครองเมืองหริภุญชัย พระองค์สร้างวัดสำคัญประจำทิศทั้งสี่ของเมือง เป็นจตุรพุทธปราการพระอารามสำคัญทั้ง 4 ประจำจตรุทิศแห่งพระนคร เพื่อปกป้องคุ้มครองพระนครให้พัฒนาสถาพร
คือ วัดพระคง เป็นพุทธปราการประจำฝ่ายทิศเหนือ, วัดดอนแก้ว เป็นพุทธปราการปกป้องฝ่ายทิศตะวันออก, วัดประตูลี้ เป็นพุทธปราการคุ้มครองด้านทิศใต้ และวัดมหาวัน เป็นพุทธปราการอารักขาทางฝ่ายทิศตะวันตก พระอารามทั้งสี่นี้ชาวบ้านเรียกกันว่า “วัดสี่มุมเมือง”
พระเปิม เป็นพระที่ขุดพบที่วัดดอนแก้ว วัดนี้ตั้งอยู่ใน ต.เวียงยอง นอกกำแพงเมืองไปทางทิศตะวันออกของแม่น้ำกวง ต้องข้ามลำน้ำที่สะพานท่าสีห์พิทักษ์ ที่ตั้งของพระอารามนี้อยู่ห่างจากประตูเมืองด้านตะวันออก (ประตูท่าขุนนาง) ประมาณ 600 เมตร
ปัจจุบันเป็นวัดร้าง และเป็นที่ตั้งของ ร.ร.เทศบาลเวียงยอง มีซากวัตถุโบราณปรากฏอยู่ เช่น พระพุทธรูปหินทรายปางสมาธิขัดเพชร ซึ่งชำรุดหักพัง อีกทั้งที่วัดแห่งนี้ยังพบศิลาจารึกภาษามอญอีก 2 หลัก
การขุดหาพระเครื่องวัดดอนแก้วนี้มีการขุดค้นกันมานานแล้ว ในครั้งแรกไม่อาจสืบหาหลักฐานได้
ต่อมาใน พ.ศ.2484-2485 ซึ่งเป็นเวลาที่บ้านเมืองอยู่ในระหว่างสงครามอินโดจีน ประชาชนกำลังตื่นตัวขุดหาพระเครื่องกันทั่วทุกแห่งหน ได้มีการขุดหาพระที่วัดดอนแก้วด้วย
การขุดครั้งนี้ได้กระทำตรงบริเวณซากพระเจดีย์เก่า ได้พระเป็นจำนวนมาก เช่น พระเปิม พระบาง พระฤๅ พระเลี่ยง พระสาม พระสิบสอง พระสิบแปด และพระกล้วย ตลอดจนพระแผงต่างๆ หลายพันองค์ ถึงกับต้องใช้ตะกร้าหาบ
การขุดดำเนินติดต่อกันไปหลายเดือน ต่อมาคณะกรรมการจังหวัดต้องประกาศห้าม จึงเลิกขุดกันไป
สมัยนั้นการพบพระเปิม ซึ่งชาวบ้านที่ขุดพบได้ตั้งชื่อเรียกตามลักษณะที่พบ คือ คำว่า “เปิม” เป็นคำเมืองเดิม มีความหมายว่า แป้น ป้าน หรืออวบใหญ่
การตั้งชื่อในสมัยนั้นชาวบ้านจะเรียกตามลักษณะที่พบ เช่น พระรอด คำว่า รอด หมายถึงเล็ก พระเลี่ยง ก็คือเลี่ยม หมายถึงแหลม ต่อมาจึงเพี้ยนเป็นเลี่ยง พระคง คำว่า คง หมายถึงหนา มั่นคง แข็งแรง พระบางมีลักษณะคล้ายพระคง แต่องค์พระบอบบางกว่า จึงเรียกว่าพระบาง เป็นต้น
พระเปิมเป็นพระกรุเก่าแก่ เด่นทุกด้าน เชื่อว่ามีคุณด้านคงกระพันชาตรีและแคล้วคลาด ปัจจุบันหาพระแท้สกุลนี้ยากพอสมควร
