‘โลกของเรากว้างไม่เท่ากัน’

หลังเลนส์ในดงลึก | ปริญญากร วรวรรณ

เราออกจากประตูด่านเข้าเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าตั้งแต่เช้ามืด

รถจี๊ปคันเล็กแล่นไปตามเส้นทางดิน ขนาบด้วยป่าเบญจพรรณ สลับกับทุ่งโล่ง

ระหว่างทางมีกระทิงกินหญ้าอยู่ไกลๆ ไม่ไกลกระทิง มีฝูงกวางดาว และค่างหนุมาน ที่อยู่บนกิ่งไม้เตี้ยๆ

กระทิงทำเพียงเงยหน้าขึ้นดู เมื่อรถผ่านมา ส่วนค่างหนุมานจะขยับตัวเคลื่อนที่ออกห่างเมื่อเราเข้าไปใกล้มาก บางตัวมีลูกเกาะติดหน้าอก

ความเร็วของรถที่แล่นช้าๆ เปลี่ยนไป เมื่อชายหนุ่มหน้าเข้ม ที่ยืนอยู่ข้างคนขับ หันมาบอก “จับดีๆ” คนขับเร่งความเร็ว ด้านหลังรถฝุ่นคลุ้ง ด้วยความเร็วสูง และคล้ายจะเกิดอุบัติเหตุได้ทุกเมื่อ เส้นทางไม่เรียบ บางช่วงเป็นโค้งร่วมๆ 20 นาที รถถึงจุดหมาย

แม้ว่ารถเราจะมาด้วยความเร็วสูงขนาดนั้น แต่ก็ยังช้ากว่ารถจี๊ปกว่าสิบคันที่มีคนนั่งเต็ม

รถจอดบนทาง เสือโคร่งตัวหนึ่งกำลังจะเดินข้ามไปอีกฝั่ง ชายหนุ่มบนรถได้รับแจ้งจากเพื่อนว่าพบเสือ คนขับจึงเร่งความเร็วเพื่อพาเรามาให้พบกับเสือ

การเที่ยวชมเสือโคร่งในป่าอนุรักษ์ที่อินเดียดูเหมือนจะประสบความสำเร็จสูง ทั้งในแง่ธุรกิจ รายได้ส่วนหนึ่งกระจายไปที่ชุมชน

เสือโคร่งตัวผู้โตเต็มวัยเดินช้าๆ ผ่านรถ มันแยกเขี้ยว หันหน้ามองคนบนรถ ผมไม่รู้ว่า มันตั้งใจจะเดินไปทางไหน แต่ดูเหมือนรถที่ปิดทางอยู่ทั้งสองฟาก ทำให้มันไม่มีทางเลือก ต้องเดินหลบไปอีกด้านของถนน

เสือลับหายไปในพงหญ้า รถจี๊ปแยกย้าย คนบนรถยิ้มแย้มด้วยความพอใจ รถและคนซึ่งรายล้อมเสือโคร่ง ได้สบสายตาใกล้ๆ

ผมนึกถึงประโยคหนึ่ง ระหว่างคนกับสัตว์ป่าในโลกใบเดียวกันแต่ดูเหมือนขนาดของโลกในความรู้สึกนั้นไม่เท่ากันเลย

อีกทั้งเรากับสัตว์ป่าจะมองเห็นโลกอันแตกต่าง

ขณะที่สัตว์ป่ามองโลกผ่านฤดูกาล ระบัดที่งอกหลังไฟไหม้ และเส้นทางที่บรรพบุรุษเคยเดิน

เรามองโลกในแผนที่ และเส้นทางท่องเที่ยว โลกของคนแคบลงได้ด้วยเที่ยวบินไม่กี่ชั่วโมง

แต่สำหรับสัตว์ป่า โลกบางส่วนอาจหายไปตลอดกาล เพราะถนน โรงแรม หรือกิจกรรมของมนุษย์ที่คิดเพียงว่า เราแค่มาดู

โดยลืมไปว่า เรามาดูสัตว์ป่าในบ้านแห่งสุดท้ายของพวกมัน

ทุกวันนี้ การท่องเที่ยวชมสัตว์ป่าเป็นหนึ่งในความฝันของคนจำนวนมาก ทุกคนอยากเห็นภาพ อย่างในสารคดีที่คุ้นตามาตั้งแต่เด็กๆ ภาพฝูงสัตว์นับแสน ภาพนกหายาก ภาพผู้ล่าในทุ่งกว้าง กลายเป็นทั้งความทรงจำและธุรกิจที่ดี

เราเดินทางไปเพื่อเรียนรู้โลกของสัตว์ป่า หรือทำให้โลกของพวกมันแคบลง

ทุกปี ในทุ่งหญ้ากว้างใหญ่ของแอฟริกาตะวันออก มีหนึ่งในปรากฏการณ์ธรรมชาติที่ยิ่งใหญ่ที่สุดของโลกเกิดขึ้นอย่างการเดินทางของฝูงวิลเดอบีสต์

ภาพอันน่าตื่นตาและคุ้นตาคน วิลเดอบีสต์กว่าล้านตัว พร้อมม้าลายและแอนทีโลปอีกหลายแสน เริ่มต้นการเคลื่อนที่จากตอนใต้ของเซเรนเกติในแทนซาเนีย ช่วงเดือนมกราคมถึงมีนาคม พวกมันคลอดลูกระหว่างทางและเดินมุ่งไปทางตะวันตกและเหนือ ผ่านทุ่งเซเรนเกติ สู่เขตอนุรักษ์มาไซมาราในเคนยา ช่วงประมาณกรกฎาคมถึงตุลาคม เพื่อหาแหล่งหญ้าและน้ำ ก่อนวนกลับลงใต้เมื่อฤดูฝนเปลี่ยน

นี่คือวงจรชีวิตที่ดำเนินต่อเนื่องมานับหมื่นปี เดินทางเพื่ออยู่รอด

ถึงวันนี้ จุดข้ามแม่น้ำหลายแห่งกลับเต็มไปด้วยรถซาฟารีนับสิบนับร้อยคัน จอดรอภาพ “วินาทีชีวิต” ซึ่งจะเกิดขึ้นในงานเลี้ยงประจำปีของจระเข้

เสียงเครื่องยนต์ เสียงคน และแนวรถที่ขวางทาง ทำให้บางครั้งฝูงสัตว์ลังเล เปลี่ยนทิศ หรือถูกบีบให้ลงในจุดที่ชันกว่า อันตรายกว่า

การข้ามแม่น้ำที่จระเข้รออยู่หลายตัวต้องกระโดดลงทางชันๆ ขาหัก ต้องข้ามน้ำในสภาพนั้น โอกาสรอดจึงไม่มีเหลือ

ภาพที่นักท่องเที่ยวเฝ้ารอ คือภาพการกระโจนลงน้ำอันน่าตื่นตา ในจุดข้ามที่เหมาะสม

แต่สำหรับสัตว์บางตัว มันคือการเลือกเสี่ยงตาย เพราะเส้นทางเดิมถูกคนปิดไว้ งานของจระเข้ง่ายดายขึ้น

คนเรียกสิ่งนี้ว่าการท่องเที่ยวธรรมชาติ ผมไม่แน่ใจว่านี่เรียกว่า การชื่นชมหรือการรุกล้ำ

การเดินทางย้ายถิ่นในช่วงเวลาที่ถิ่นกำเนิดขาดแคลน เป็นวิถีของสัตว์ป่ามานาน แต่ละปีมีนกอพยพจำนวนมหาศาลเดินทางข้ามทวีป ข้ามมหาสมุทร โดยเฉพาะนกชายเลนตัวเล็กๆ ที่น้ำหนักเพียงไม่กี่ร้อยกรัม แต่บินไกลนับพันกิโลเมตรจากเขตอาร์กติก ลงสู่เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ออสเตรเลีย หรือไกลกว่านั้น บางตัวบินติดต่อกันนับหมื่นกิโลเมตรโดยไม่หยุดพัก แต่เมื่อถึงจุดที่จะพัก ก็พบว่า ที่พักของมันไม่มีแล้ว

ไม่เพียงแค่ในประเทศไทย พื้นที่ชุ่มน้ำอันเป็นจุดพักที่เหมาะสมหลายแห่งบนโลกนี้ถูกถม ถูกเปลี่ยนเป็นนิคมอุตสาหกรรม พื้นที่เกษตร หรือโครงการขนาดใหญ่ ที่บ้านปากทะเล จังหวัดเพชรบุรี

หนึ่งในจุดสำคัญของนกชายเลนอพยพ และเป็นแหล่งพักหากินของนกชายเลนปากช้อน นกใกล้สูญพันธุ์อย่างยิ่งของโลกกำลังเผชิญแรงกดดันจากการพัฒนาอุตสาหกรรมขนาดใหญ่

หากพื้นที่พักหายไป ไม่ใช่แค่แหล่งที่นกจะได้พักหาย แต่มันคือห่วงโซ่ชีวิตทั้งหมด สัตว์น้ำเล็กๆ พืชชายฝั่ง คุณภาพน้ำ วิถีประมงพื้นบ้าน นาเกลือ และสมดุลที่ไม่เคยถูกมองเห็น

มีความจริงที่คงปฏิเสธไม่ได้ว่า การอนุรักษ์ไม่ใช่เพียงการช่วยสัตว์

แท้จริงแล้ว มันคือการรักษาเงื่อนไขที่ทำให้ทุกชีวิตรวมถึงมนุษย์ยังดำรงอยู่ได้ เพราะเมื่อพื้นที่ชุ่มน้ำตายเราก็ตาย เพียงแต่จะช้ากว่าเท่านั้น

ในโลกของการถ่ายภาพ กล้องคือสิ่งที่ดูเหมือนจะเป็นเครื่องมือที่ทำให้คนใกล้ชิดธรรมชาติที่สุด ก็อาจเป็นกิจกรรมอันทำให้เราค่อยๆ ห่างจากธรรมชาติได้โดยไม่รู้ตัว การถ่ายภาพนก และสัตว์ป่ากำลังได้รับความนิยมอย่างมาก

ภาพสวยๆ ของนกสีสด นกนักล่า หรือจังหวะบินอันสมบูรณ์แบบ ทำให้หลายพื้นที่เกิดธุรกิจล่ออาหาร เพื่อให้นกบินมาในตำแหน่งที่จัดไว้สำหรับลูกค้า ในเชิงธุรกิจนั้นไม่ผิดหรอก มันสร้างรายได้ สร้างโอกาส และทำให้คนจำนวนหนึ่งได้สัมผัสนก

เมื่อเราเริ่มควบคุมพฤติกรรมของสัตว์เพื่อภาพของเรา

เรายังเรียนรู้ธรรมชาติอยู่จริงหรือ หรือเรากำลังเปลี่ยนธรรมชาติให้กลายเป็นฉาก

นกเป็นแค่วัตถุเท่านั้น เพราะการรู้จักนกจริงๆ คงไม่ใช่เพียงรู้ว่ามันสวยแค่ไหน แต่คือรู้ว่ามันทำหน้าที่อะไร กระจายเมล็ดพันธุ์หรือควบคุมแมลงอย่างไร และยอมรับว่า บางครั้งความเคารพคือการไม่ได้ภาพที่ต้องการ

กล้องทุกวันนี้เก่งมาก กล้องสามารถทำหน้าที่เป็นเครื่องมือแห่งการเรียนรู้ หรือเครื่องมือแห่งความอยากครอบครองก็ได้ ความต่างอยู่ที่ทัศนะและหัวใจของคนหลังเลนส์

บทเรียนจากชีวิตในป่า ทำให้ผมรู้ว่าทุกชีวิตต่างต้องการพื้นที่ ต้องการอาณาเขต

แต่สังคมของคนคุ้นชินกับการขยายโลกของตัวเอง ด้วยการเบียดโลกของผู้อื่น โลกของสัตว์ป่า, ธรรมชาติ รวมทั้งของคนด้วยกัน

เราอาจไม่ได้ต่างจากรถซาฟารีที่จอดขวางทางอพยพ

เมื่อเราใช้ความต้องการของตัวเอง เป็นศูนย์กลางจนลืมว่า ชีวิตอื่นก็มีเส้นทางชีวิตของตัวเอง

เราพูดกันเสมอว่าโลกไม่ได้ถูกสร้างมาเพื่อคนเพียงผู้เดียว เราไม่ได้เป็นเจ้าของ เราเป็นเพียงหนึ่งชีวิตที่อาศัยอยู่ร่วม

แต่ตลอดหลายศตวรรษที่ผ่านมา เราเขียนแผนที่ราวกับทุกอย่างเป็นของเราเท่านั้น ขีดเขตแดนสร้างกำแพง เปลี่ยนพื้นที่ชุ่มน้ำถมทะเล ตัดป่าแล้วเรียกมันว่าการพัฒนา

เราต่างรู้ความจริงนี้ “รู้” แต่ไม่ใส่ใจ

ในวันที่วิลเดอบีสต์เดินทางยากลำบากขึ้น

วันที่นกชายเลนไร้ที่พัก

วันที่สัตว์ป่าต้องเปลี่ยนวิถีเพราะมนุษย์ทุกหนแห่ง

วันนั้นโลกอาจยังหมุน แต่จะหมุนอย่างโลกที่สูญเสียสิ่งสำคัญไปแล้ว

อาจต้องถามตัวเองว่า เราเดินทางไปเห็นสัตว์ป่ามาแล้วกี่แห่ง กดชัตเตอร์ ได้ภาพสัตว์ป่าสวยงามมามากแล้ว เป็นเรื่องดีมากๆ ที่เรารักสัตว์ป่าและธรรมชาติ เพราะเหตุผลสำคัญคือ ต้องเริ่มต้นจากการทำความรู้จัก แต่หลังจากนั้น เราได้เรียนรู้อะไรบ้างหรือไม่

เหล่าสัตว์ป่า สอนให้ผมรู้ว่า โลกของเรา ไม่จำเป็นต้องกว้างมากนักหรอก หากความกว้างนั้นมันทำให้โลกของชีวิตอื่นๆ แคบลง….

พูดในฐานะของสัตว์ป่าตัวหนึ่ง “โลกของเรานั้นกว้างไม่เท่ากัน”