การปกครองท้องถิ่น

มองบ้านมองเมือง | ปริญญา ตรีน้อยใส

ข่าวอื้อฉาวการสอบบรรจุข้าราชการ กรมส่งเสริมการปกครองท้องถิ่น กระทรวงมหาดไทย เมื่อเร็วๆ นี้ ทำให้ต้องพาไปมองบ้านเมืองสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว

ในตอนนั้น เป็นช่วงเวลาเปลี่ยนผ่านเหมือนตอนนี้ คือโลกกำลังเข้าสู่สมัยใหม่ เครื่องจักรกลกำลังเข้ามา จีโอโพลิติกกำลังวุ่นวาย เมื่อมหาอำนาจตะวันตกรุ่งเรือง ออกล่าหาอาณานิคม

ในขณะที่รูปแบบการปกครองสยามประเทศยังเป็นแบบเก่า สืบทอดมาแต่ครั้งกรุงศรีอยุธยา มีพระนครเป็นราชธานี พระเจ้าแผ่นดินส่งขุนนางออกไปดูแลเมืองลูกหลานหลวงที่อยู่โดยรอบ ส่วนประเทศราชที่อยู่ไกลต่างมีเจ้าปกครองตนเอง

เพื่อตอบรับกับการเปลี่ยนแปลงภายใน และภัยคุกคามจากภายนอก พระปิยมหาราชทรงปฏิรูปการบริหารงานแผ่นดิน

เริ่มจากการจัดตั้งมณฑล ในปี พ.ศ.2435 โดยรวมกลุ่มหัวเมืองต่างๆ และประเทศราช และแต่งตั้งเทศาภิบาลจากพระนครไปดูแลกำกับ จากหกมณฑลแรก จนเป็นสิบแปดมณฑล ที่จะถูกยกเลิกโดยคณะราษฎร์ ในปี พ.ศ.2475

ตัวอย่างเช่น มณฑลลาวเฉียง เมื่อเริ่มแรก ประกอบด้วย นครเชียงใหม่ นครลำปาง นครลำพูน นครน่าน แพร่ และเถิน ภายหลังเปลี่ยนชื่อเป็น มณฑลตะวันออกเฉียงเหนือ ต่อมาแยกเป็น มณฑลพายัพ ประกอบด้วย เชียงใหม่ ลำพูน เชียงราย และแม่ฮ่องสอน และมณฑลมหาราษฎร์ ประกอบด้วย ลำปาง แพร่ และน่าน

ขณะเดียวกัน มีประกาศในปี พ.ศ.2440 ให้รวมบ้านตั้งแต่สิบหลังขึ้นไปเป็นบ้านหรือหมู่บ้าน และเลือกคนใดคนหนึ่งเป็นผู้ใหญ่บ้าน จากสิบหมู่บ้าน ก็จะรวมกันเป็นตำบล ผู้ใหญ่บ้านทั้งสิบจะเลือกกันเอง ว่าใครจะเป็นกำนัน โดยมีเจ้าเมืองที่มาจากส่วนกลางเป็นผู้ดูแล

หลังจากการเปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่ครั้งนั้น ดูเหมือนว่าจะมีแค่ปรับรูปแบบการปกครองท้องถิ่นเพียงเล็กน้อย ตามที่นักวิชาการไปเห็นไปจำมาจากต่างประเทศ จนถึงปัจจุบัน มีผู้ว่าราชการจังหวัด นายอำเภอ กำนัน และผู้ใหญ่บ้าน ที่แต่งตั้งโดยกระทรวงมหาดไทย ทำหน้าที่เป็นตัวแทนรัฐบาลดูแลประชาชน

ส่วนองค์การบริหารส่วนจังหวัด (อบจ.) และองค์การบริหารส่วนตำบล (อบต.) อีกทั้งเทศบาลนคร เทศบาลเมือง และเทศบาลตำบล ผู้บริหารจะมาจากการเลือกตั้ง และมีหน้าที่ดูแลเฉพาะเขตพื้นที่ที่กำหนด ยังมีเขตปกครองพิเศษกรุงเทพฯ และพัทยา ที่ไม่เป็นจังหวัด ส่วนอำเภอกลายเป็นเขต ตำบลกลายเป็นแขวง โดยไม่มีกำนันและผู้ใหญ่บ้าน

สภาพเช่นนี้ สร้างความวุ่นวายให้กับประชาชนในการติดต่อราชการ การเสียภาษี ไปจนถึงการเลือกตั้งที่คนไทยมีสิทธิ์มีเสียงไม่เท่ากัน ระหว่างพระนครกับต่างจังหวัด

หรืออย่างกรณีการสอบบรรจุข้าราชการส่วนท้องถิ่นที่จะไปทำงานในภูมิภาค แทนที่จะดำเนินการโดยหน่วยงานในพื้นที่ คัดเลือกคนในพื้นที่ ทำงานในพื้นที่ เพื่อประโยชน์สุขของคนในพื้นที่ กลับดำเนินการโดยส่วนกลาง คัดผู้คนจากทั่วสารทิศ แล้วส่งไปทำงานในพื้นที่ต่างๆ ยังไม่นับปัญหาการทุจริตอย่างที่เป็นข่าว

โลกกำลังเข้าสู่สมัยปัญญาประดิษฐ์ จีโอโพลิติกกำลังวุ่นวาย เมื่อมหาอำนาจตะวันตกล่มสลาย

จะมีใครคิดปฏิรูปบ้านเมืองเหมือนครั้งก่อนบ้างหนอ