เดนตายในผ้าเหลือง (8) | เส้นทางการหลบหนีที่แท้จริง

คอลัมน์ Agora โดย กฤตภาศ ศักดิษฐานนท์
วิทยาลัยสหวิทยาการ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์
www.facebook.com/bintokrit

ปริศนาสองข้อที่ถูกทิ้งไว้จากหนังสือบันทึกความทรงจำของเสนาธิการทหารบกญี่ปุ่น “มาซาโนบุ ทสุจิ” (สึจิ) (Masanobu Tsuji) เรื่อง “Underground Escape” ฉบับแปลจากภาษาจีนมาเป็นไทยโดย “อุทัย ตัณฑลากุล” ภายใต้ชื่อว่า “นายพลลี้ภัย” นั้น เมื่อทำการตรวจสอบจากแหล่งข้อมูลอื่นแล้วก็สามารถคลี่คลายลงไปได้หนึ่งข้อ นั่นคือข้อสงสัยที่ว่าเส้นทางการหลบหนีที่แท้จริงของทสุจิเป็นเส้นทางใดกันแน่ ซึ่งผมได้ตั้งสมมติฐานไว้ว่าแท้จริงแล้วทสุจิออกจากประเทศไทยโดยผ่านไปทางอุดรฯ ไม่ใช่อุบลฯอย่างที่อุทัย ตัณฑลากุลได้เขียนไว้ เนื่องจากอุดรฯเป็นเส้นทางที่ตัดขึ้นไปทางเหนือแล้วมุ่งสู่จีนได้ง่ายกว่า ใกล้กว่า รวดเร็วกว่า และสมเหตุสมผลกว่าไปทางทิศตะวันออกผ่านอุบลราชธานี ซึ่งก็เป็นดังที่คิดไว้ เพราะในแหล่งข้อมูลอื่นระบุว่าเป็นเส้นทางอุดรธานีจริงๆ

สำหรับคำอธิบายว่าเหตุใดข้อมูลนี้จึงผิดพลาด ผมวางสมมติฐานไว้ 3 ประการว่า (1) ทสุจิสับสนระหว่างคำว่า “อุบล” กับ “อุดร” จึงจดจำอุดรฯว่าเป็นอุบลฯแล้วบันทึกลงไปอย่างนั้น ทั้งๆที่ความจริงแล้วเขาไปอุดรฯ (2) ทสุจิจำถูกและบันทึกลงไปถูกต้อง แต่เกิดความผิดพลาดระหว่างการแปลภาษาจากญี่ปุ่นมาเป็นจีน หรือไม่ก็จากจีนมาไทย เพราะสองคำนี้มีความใกล้เคียงกัน และ (3) ทสุจิโกหก โดยแต่งเรื่องเท็จแล้วบอกเล่าออกมา ซึ่งจากการตรวจสอบโดยเทียบเคียงกับแหล่งข้อมูลอื่นก็พบว่าคำตอบที่ถูกต้องคือข้อที่ (2) นั่นคือเกิดความผิดพลาดในระหว่างการแปล เนื่องจากคำว่าอุบลฯกับอุดรฯมีความใกล้เคียงกัน ส่วนจะผิดในตอนที่แปลจากญี่ปุ่นมาเป็นจีน หรือตอนแปลจากจีนมาเป็นไทย อันนี้ไม่แน่ชัด เพราะยังค้นหาหลักฐานต้นฉบับมายืนยันไม่พบในขณะนี้

อย่างไรก็ตาม ความผิดพลาดนี้อาจเกิดจากทสุจิด้วยก็เป็นได้ เนื่องจากในฉบับภาษาอังกฤษของ “ไนเจล ไบรลีย์” (Nigel Brailey) นักประวัติศาสตร์แห่งมหาวิทยาลัยบริสตอล ประเทศอังกฤษ ภายใต้ชื่อหนังสือว่า “Masanobu Tsuji’s ‘Underground Escape’ from Siam after the Japanese surrender” (2008) ได้เขียนชื่อสถานที่อันเป็นสถานีรถไฟปลายทางไว้ว่าคือเมือง “Udom” (อุดม) ทำให้เห็นว่าคำนี้อาจเขียนผิดมาตั้งแต่ต้นฉบับของทสุจิแล้ว หรืออาจผิดตอนที่ไบรลีย์แปลจากภาษาญี่ปุ่นมาเป็นอังกฤษก็ได้ แต่ถึงถ้อยคำจะผิดเพี้ยนไปบ้าง ทว่าเส้นทางของการหลบหนีนั้นชัดเจนมากว่าเป็นเส้นทางอุดรธานีไปสู่เวียงจันทน์อย่างแน่นอน เนื่องจากไบรลีย์แสดงภาพแผนที่การเดินทางเอาไว้ในช่วงต้นของหนังสือ และมีข้อความบรรยายเอาไว้ในหน้า 64 ว่า

“แผนหลบหนีออกจากเมืองไทยของข้าพเจ้านั้น ได้จัดทำขึ้นอย่างระมัดระวังและละเอียดลออโดยคนหนุ่มพวกนี้ ดูเหมือนว่าพวกเขาได้ส่งรายละเอียดต่างๆไปถึงจุงกิงทางโทรเลขเพื่อขอคำแนะนำในปฏิบัติการ พวกเขาร้องขอให้ใช้เครื่องบินส่งตัว แต่เนื่องจากการตรวจสอบอย่างเข้มงวดจากฝ่ายอังกฤษก็เลยทำให้จีนตัดสินใจใช้เส้นทางหลบหนีด้วยรถไฟ โดยผ่านไปทาง Udom (อุดม) ถึง Vienchang (เวียงจันทน์) และเข้าสู่จุงกิง (ฉงชิ่ง ต้นฉบับคือคำว่า Chungking) ผ่านทางฮานอย นี่คือการเดินทางอันไกลแสนไกลที่ข้าพเจ้าต้องเผชิญ”

(The plans for my escape from Thai were made carefully and in detail by these youths. It seemed that they had sent a detailed cable to Chungking asking for instructions. They had asked for a plane, but because of the strict screening enforced by the British, it was decided that I should leave by train; I was to pass through Udom reach Vienchang and enter Chungking via Hanoi. It was a long journey that I faced.)

ทสุจิเดินทางไปพร้อมกับหน่วยคุ้มกันซึ่งล้วนแล้วแต่เป็นสายลับจีนที่ฝังตัวอยู่ในเมืองไทยมาอย่างยาวนาน หนึ่งในนั้นปลอมตัวเป็นสารวัตรทหารไทย ทำให้สามารถรอดพ้นจากตรวจจับจากเจ้าหน้าของฝ่ายไทยมาได้อย่างหวุดหวิด พวกเขาออกจากหัวลำโพงในช่วงเวลาเดียวกันกับช่วงเวลาที่ผมกำลังเขียนหนังสือบอกเล่าเรื่องราวนี้อยู่ ทว่าต้องย้อนกลับไปอีก 81 ปี นั่นคือ 1 พฤศจิกายน พ.ศ. 2488 แล้วพักค้างที่โคราชในคืนวันเดียวกัน ก่อนออกจากโคราชไปสู่อุดรฯในวันที่ 2 พ.ย. ตามกำหนดการแล้วรถไฟต้องออกในเวลา 8:00 น. แต่เกิดความล่าช้าถึงสองชั่วโมง ทำให้พวกเขาต้องรอจนถึง 10:00 น. ขบวนรถไฟถึงเริ่มออกวิ่งจริงๆ

เมื่อไปถึงอุดรฯอันเป็นสถานีปลายทางในขณะนั้นแล้ว พวกเขาก็เดินทางต่อไปยังชายแดนด้านหนองคายเพื่อข้ามแม่น้ำโขงไปสู่เวียงจันทน์ โดยพาหนะที่ใช้เป็นรถบัสโดยสารประจำทางที่มีผู้คนอัดแน่นจนล้น รถคันนี้ไม่ได้ใช้น้ำมันเชื้อเพลิง แต่ใช้ถ่านเผาไหม้ซึ่งเต็มไปด้วยฝุ่นผงและเขม่าควัน จนทำให้ทั้งทสุจิและผู้โดยสารอื่นตัวเปื้อนมอมแมมตลอดระยะเวลาเดินทางราวสองชั่วโมง สรุปคือปริศนาข้อแรกคลี่คลายลงชัดเจนแล้วว่า ทสุจิออกจากเมืองไทยไปยังลาวโดยเส้นทางอุดรฯไม่ใช่อุบลฯ

เมื่อไปถึงเวียงจันทน์ก็เดินทางต่อไปยังสะหวันนะเขตทางเรือ โดยล่องแม่น้ำโขงลงสู่ทางใต้ พอถึงสะหวันนะเขตแล้วก็พักคอยอยู่หลายวันรอเวลาเดินทางต่อไปยังเวียดนาม ระหว่างนี้ทสุจิได้รับคำสั่งให้ปลอมตัวเป็นนายแพทย์ชาวจีน และก็มีผู้ที่เจ็บไข้ได้ป่วยมาขอรับการรักษาอยู่หลายราย แต่ละครั้งที่มีผู้ป่วยมาพบ ทสุจิก็จำเป็นต้องใช้ปฏิภาณไหวพริบเล่นบทหมอให้น่าเชื่อถือ ด้วยการให้คำแนะนำไปตามอาการ หรือไม่ก็บ่ายเบี่ยงว่าไม่ใช่โรคที่ตนเชี่ยวชาญพอจะรักษาได้ วิชาชีพหมอนับเป็นบทบาทล่าสุดที่เขาจำต้องเล่นไปให้แนบเนียนเพื่อเอาตัวรอด หลังจากที่ก่อนหน้านี้เคยสวมบทพระมาก่อนแล้ว

เมื่อถึงเวลาเดินทางต่อไปเวียดนาม ก็ถึงคราวที่ทสุจิต้องแยกกับหน่วยคุ้มกันชาวจีนที่เสี่ยงเป็นเสี่ยงตายมาด้วยกันตั้งแต่เมืองไทย ตลอดเส้นทางที่ผ่านมาเขาจำใจละทิ้งสมบัติส่วนตัวออกไปทีละชิ้นสองชิ้นจนแทบไม่เหลือ แม้กระทั่งของพระราชทานจากสมเด็จพระจักรพรรดิญี่ปุ่นก็ยังต้องสละออกไปทั้งหมด ทสุจิไม่รู้ข่าวคราวของสายลับที่เหลืออีก 7 คนซึ่งบวชเป็นพระพร้อมกับเขา แต่คาดว่าทั้งเจ็ดน่าจะโดนกวาดต้อนเข้าสู่สถานกักกันของฝ่ายอังกฤษไปหมดแล้วในวันที่ 29 ตุลาคม อันเป็นวันเดียวกับที่เขาหลบหนีออกจากวัดเลียบมาอย่างเฉียดฉิว

จุดหมายต่อไปจากเขาคือเมืองวินห์ (Vin) และฮานอย ซึ่งหากไปถึงตอนเหนือของเวียดนามได้สำเร็จก็นับเป็นครึ่งทางสู่จุงกิง (ฉงชิ่ง) เหลืออีกเพียงไม่กี่ก้าวเขาก็จะเปลี่ยนบทบาทและเส้นทางการต่อสู้ครั้งใหม่ จากเสนาธิการหัวรุนแรงเจ้าของสมญา “หมาป่า” (The Wolf) แห่งกองทัพญี่ปุ่น สู่การเป็นทั้งจารชนและจอมวางแผนให้กับรัฐบาลจีนคณะชาติของพรรคก๊กมินตั๋ง ภายใต้การนำของ “เจียงไคเช็ค” เพื่อต่อสู้กับฝ่ายคอมมิวนิสต์จีนที่นำโดย “เหมาเจ๋อตง” ณ จุดนี้ของประวัติศาสตร์ ทสุจิไม่วาดหวังให้ญี่ปุ่นขึ้นมาเป็นผู้นำแห่งเอเชียอีกต่อไปแล้ว แต่หันเหไปสู่การสนับสนุนรัฐบาลจีนคณะชาติให้ขึ้นมาครองอำนาจนำในเอเชียแทน เป้าหมายอื่นนอกเหนือไปจากนี้ก็คือดิ้นรนเอาชีวิตรอด และไม่ตกเป็นผู้ต้องหาอาชญากรสงครามที่มีจุดจบอยู่ที่เชือกแขวนคอก็พอ

(อ่านต่อฉบับหน้า)