บทความพิเศษ | คงกฤช ไตรยวงค์
ภาควิชาปรัชญา คณะอักษรศาสตร์ มหาวิทยาลัยศิลปากร
มิตรภาพ การกระทำ และโลกส่วนรวม
ใน Dragon Ball Daima
ดูเผินๆ Dragon Ball เป็นเพียงอะนิเมะต่อสู้ที่ตัวละครแข่งขันกันด้วยพลังอันเหนือมนุษย์ จนกระทั่งใน Dragon Ball Super การต่อสู้ขยายไปถึงระดับจักรวาล
แต่ Dragon Ball Daima (2567) ซึ่งเป็นผลงานชิ้นสุดท้ายที่โทริยามะ อากิระ มีส่วนร่วมในการสร้าง กลับดำเนินเรื่องในทิศทางที่แตกต่างออกไป
เมื่อโกม่า ผู้ปกครองโลกปีศาจ ใช้ดราก้อนบอลเปลี่ยนซน โกคู และสหายให้กลายเป็นเด็ก เพื่อลดทอนพลังของพวกเขา
โกคูจึงต้องเดินทางเข้าสู่โลกปีศาจตามหาดราก้อนบอลแล้วขอพรให้คืนร่างเดิม
โลกปีศาจเต็มไปด้วยความขัดแย้งทางการเมือง โกม่าพยายามรวบอำนาจไว้กับตนเอง ขณะที่อารินสุวางแผนโค่นล้มโกม่า ส่วนเดเกสก็ใช้กลอุบายและการลักพาตัวเพื่อรักษาความได้เปรียบของฝ่ายตน
ความสัมพันธ์ระหว่างกลุ่มต่างๆ ก็ดำเนินไปผ่านการคิดคำนวณผลประโยชน์และการใช้ผู้อื่นเป็นเครื่องมือเพื่อบรรลุเป้าหมายทางการเมือง
ทว่า ท่ามกลางการช่วงชิงอำนาจเหล่านี้ การเดินทางของโกคูกลับค่อยๆ สร้างความสัมพันธ์ที่แตกต่างออกไป
นั่นคือมิตรภาพที่เกิดจากความไว้เนื้อเชื่อใจและการช่วยเหลือกันโดยไม่หวังผลตอบแทน
ความแตกต่างระหว่างความสัมพันธ์ทั้งสองรูปแบบทำให้โลกปีศาจกลายเป็นพื้นที่ที่การเมืองของอำนาจเผชิญหน้ากับการเมืองที่อาจเริ่มจากมิตรภาพ
แม้มิตรภาพจะเป็นองค์ประกอบสำคัญของอะนิเมะแนวโชเน็นมาโดยตลอด ดังคำขวัญของ Weekly Sh?nen Jump ที่ว่า มิตรภาพ ความพยายาม และชัยชนะ
แต่ใน Dragon Ball Daima มิตรภาพไม่ใช่แค่พลังผลักดันให้ตัวละครเอาชนะศัตรู แต่ยังเปลี่ยนวิธีที่ผู้คนมองและปฏิบัติต่อกัน
จากความสัมพันธ์ที่อิงคำสั่งและผลประโยชน์ ไปสู่ความสัมพันธ์ที่เปิดโอกาสให้แต่ละคนตัดสินใจและกระทำการด้วยตนเอง
ที่สำคัญ มิตรภาพสามารถแทรกเข้าไปเปลี่ยนแปลงความสัมพันธ์ทางอำนาจจากภายใน และนำไปสู่คำถามสำคัญว่า การเมืองจำเป็นต้องดำเนินไปด้วยการครอบงำและช่วงชิงอำนาจเสมอไปหรือไม่
หรือมิตรภาพอาจเป็นจุดเริ่มต้นของการอยู่ร่วมกันทางการเมืองในรูปแบบอื่นได้เช่นกัน
ประเด็นนี้ชวนให้นึกถึงอริสโตเติล ซึ่งอภิปรายเรื่องมิตรภาพใน Nicomachean Ethics เล่มที่ 8 และ 9
โดยจำแนกมิตรภาพออกเป็น 3 ประเภท
ได้แก่ มิตรภาพที่ตั้งอยู่บนผลประโยชน์ ความพึงพอใจ และคุณธรรม
มิตรภาพ 2 ประเภทแรกมีลักษณะไม่มั่นคง เพราะความสัมพันธ์ดำรงอยู่ตราบเท่าที่แต่ละฝ่ายยังได้รับประโยชน์หรือความพึงพอใจจากอีกฝ่าย
เมื่อผลประโยชน์เปลี่ยนแปลง ความสัมพันธ์ก็อาจสิ้นสุดลง
ส่วนมิตรภาพบนพื้นฐานของคุณธรรมเกิดขึ้นเมื่อบุคคลปรารถนาสิ่งที่ดีให้แก่กันโดยคำนึงถึงตัวบุคคลนั้นเอง
นอกจากนี้ อริสโตเติลยังเชื่อมโยงมิตรภาพเข้ากับชีวิตทางการเมือง โดยเห็นว่ามิตรภาพช่วยยึดโยงชุมชนการเมืองให้ดำรงอยู่ร่วมกันได้
เพราะการอยู่ร่วมกันของมนุษย์ต้องอาศัยความสัมพันธ์ที่ลึกซึ้งกว่าการแลกเปลี่ยนผลประโยชน์หรือการปฏิบัติตามกฎหมายเพียงอย่างเดียว
เมื่อพิจารณาจากแนวคิดนี้ ความสัมพันธ์ระหว่างกลุ่มอำนาจในโลกปีศาจมีลักษณะใกล้เคียงกับมิตรภาพที่ตั้งอยู่บนผลประโยชน์
แต่ละฝ่ายพร้อมร่วมมือหรือหักหลังกันตามความได้เปรียบทางการเมือง
แม้แต่ความสัมพันธ์ระหว่างอารินสุกับกลอริโอ นักรบหนุ่มผู้ทำงานให้เธอ ก็เริ่มต้นจากความสัมพันธ์ในลักษณะดังกล่าว
อารินสุส่งกลอริโอไปนำทางโกคูเข้าสู่โลกปีศาจ พร้อมมอบหมายให้รายงานความเคลื่อนไหวของกลุ่มนักเดินทางอย่างต่อเนื่อง
กลอริโอจึงอยู่ในฐานะผู้ปฏิบัติภารกิจซึ่งต้องรักษาความภักดีต่อผู้เป็นนาย
แต่เมื่อการเดินทางดำเนินต่อไป เขากลับค่อยๆ เรียนรู้ความสัมพันธ์อีกรูปแบบหนึ่งจากการใช้ชีวิตร่วมกับโกคู แพนซี และเพื่อนร่วมทาง
เขาเห็นการช่วยเหลือกันโดยไม่เรียกร้องสิ่งตอบแทน
เห็นความไว้เนื้อเชื่อใจที่ค่อยๆ ก่อตัวขึ้นระหว่างผู้คนซึ่งมีภูมิหลังแตกต่างกัน
และเห็นการเสียสละที่เกิดขึ้นโดยไม่ต้องมีคำสั่งจากเจ้านาย
ประสบการณ์เหล่านี้ค่อยๆ เปลี่ยนวิธีที่เขามองผู้คน ความสัมพันธ์ที่เริ่มต้นจากภารกิจทางการเมืองกลับค่อยๆ พัฒนาไปสู่มิตรภาพซึ่งไม่อาจอธิบายด้วยการคำนวณผลประโยชน์แบบเดิมได้อีกต่อไป
ความเปลี่ยนแปลงปรากฏชัดในช่วงท้าย
เมื่อโกม่าครอบครองดวงตาที่สามจนมีพลังมหาศาล แม้โกคูจะใช้พลังซูเปอร์ไซย่า 4 ซึ่งทำให้แฟนๆ ลุ้นว่าร่างแปลงจาก Dragon Ball GT จะเข้าสู่จักรวาลหลักหรือไม่ ก็ยังไม่อาจเอาชนะได้
ขณะเดียวกัน อารินสุวางแผนใช้ดราก้อนบอลยึดอำนาจ โดยให้กลอริโอขอพรด้วยภาษาชาวนาเม็กที่เธอสั่งให้เรียนไว้
แต่เมื่อเทพเจ้ามังกรปรากฏตัว กลอริโอกลับขอพรให้โกคูและสหายคืนร่างเดิม ทำให้ฝ่ายโกคูได้เปรียบในการต่อสู้ และแผนของอารินสุล้มเหลว
ประเด็นนี้เชื่อมโยงกับปรัชญาการเมืองของฮันนาห์ อาเรนดท์ ได้อย่างน่าสนใจ
ใน The Human Condition อาเรนดท์เสนอว่า การกระทำ (action) เป็นกิจกรรมที่มนุษย์เปิดเผยว่าตนเองเป็นใครผ่านการปรากฏตัวต่อหน้าผู้อื่น การกระทำมีความสัมพันธ์กับพหุภาวะ (plurality) ซึ่งหมายถึงเงื่อนไขที่มนุษย์ดำรงอยู่ร่วมกันในฐานะบุคคลที่แตกต่างกัน
อาเรนดท์แยกคำถามว่าบุคคลเป็นใคร (who) ออกจากคำถามว่าบุคคลเป็นอะไร (what) เพราะสถานะ ความสามารถ หรือบทบาททางสังคมยังไม่อาจเปิดเผยตัวตนของบุคคลได้ทั้งหมด
ตัวตนในความหมายทางการเมืองปรากฏขึ้นเมื่อมนุษย์ลงมือกระทำและพูดต่อหน้าผู้อื่น โดยที่ผลของการกระทำนั้นไม่อาจกำหนดไว้ล่วงหน้าได้อย่างสมบูรณ์
โดยนัยนี้ การตัดสินใจของกลอริโอมีความหมายมากกว่าการเปลี่ยนฝ่ายทางการเมือง
ก่อนหน้านั้นเขาปรากฏตัวในฐานะผู้ใต้บังคับบัญชาของอารินสุ ผู้มีหน้าที่ปฏิบัติตามคำสั่งและดำเนินภารกิจให้สำเร็จ
แต่ในวินาทีที่เขาเลือกขอพรให้โกคูและสหาย กลอริโอกลับแสดงให้เห็นว่าตนเองเป็นใครผ่านการกระทำที่เกิดจากการตัดสินใจของตนเอง
เขายอมรับความเสี่ยงจากการขัดคำสั่งผู้เป็นนาย และเลือกความสัมพันธ์ที่ก่อตัวขึ้นระหว่างการเดินทางเหนือผลประโยชน์ทางการเมือง
การที่โกคูเรียกชื่อของเขาได้ถูกเสียทีในเวลาต่อมาก็อาจมีนัยถึงการรับรู้ตัวตนของกลอริโอในฐานะผู้กระทำ ซึ่งได้เปิดเผยตนเองผ่านการตัดสินใจครั้งสำคัญนั้น
สำหรับอาเรนดท์ การเมืองเกิดขึ้นในพื้นที่ระหว่างมนุษย์ซึ่งสามารถปรากฏตัวต่อกันผ่านการพูดและการกระทำร่วมกัน
มนุษย์แต่ละคนมีความแตกต่างกัน และความแตกต่างเหล่านี้ทำให้การสร้างโลกส่วนรวม (common world) มีความหมาย
ในบทความ On Humanity in Dark Times : Thoughts about Lessing อาเรนดท์ยังอภิปรายถึงมิตรภาพในฐานะความสัมพันธ์ที่เปิดโอกาสให้มนุษย์สนทนากันเกี่ยวกับโลกที่พวกเขามีร่วมกัน
มิตรภาพจึงมีนัยทางการเมือง เพราะทำให้ผู้คนสามารถยอมรับความแตกต่างระหว่างกันโดยยังคงมีโลกที่ต้องรับผิดชอบร่วมกัน
เมื่อมองโลกปีศาจผ่านแว่นนี้ จะเห็นว่าความขัดแย้งระหว่างโกม่า อารินสุ และเดเกสดำเนินไปภายใต้ความพยายามควบคุมผู้อื่นให้ตอบสนองเป้าหมายของตนเอง
ขณะที่ความสัมพันธ์ระหว่างโกคูกับเพื่อนร่วมทางกลับเปิดพื้นที่ให้ผู้คนจากต่างกลุ่มสามารถใช้ชีวิตและกระทำการร่วมกันได้
โดยเฉพาะกลอริโอที่เปลี่ยนจากการรับคำสั่งของผู้มีอำนาจมาเป็นผู้ที่มีความคิดของตนเอง (ภาษาเยอรมันคือ Selbstdenken) เฉกเช่นนักปราชญ์เยอรมันนามเลสซิง (Lessing) ที่อาเรนดท์ยกย่องในบทความของเธอ
ตอนจบของ Dragon Ball Daima ยิ่งทำให้ประเด็นเรื่องการเมืองของมิตรภาพชัดเจนขึ้น
หลังจากโกม่าพ่ายแพ้ โลกปีศาจไม่ได้เริ่มต้นระเบียบใหม่ด้วยการกำจัดฝ่ายตรงข้ามทั้งหมด ผู้ที่ขึ้นเป็นจอมมารองค์ใหม่กลับเป็นจอมมารคู ซึ่งอารินสุสร้างขึ้นจากเศษซากของจอมมารบู จอมมารที่สร้างความน่าสะพรึงใน Dragon Ball Z จักรวาลหลัก
จอมมารคูเป็นตัวละครที่มีบุคลิกซื่อๆ และไม่ได้มีความทะเยอทะยานทางการเมืองเหมือนผู้ปกครองคนก่อน
เมื่อขึ้นครองตำแหน่ง เขากลับแต่งตั้งอารินสุให้ดำรงตำแหน่งรอง และจัดวางบทบาทของตัวละครอื่นๆ เพื่อให้โลกปีศาจสามารถดำเนินต่อไปได้
ระเบียบการเมืองใหม่ยังคงมีผู้ปกครองและลำดับชั้นของอำนาจ แต่ความสัมพันธ์ระหว่างผู้คนเริ่มเปลี่ยนแปลงไป
ผู้ที่เคยเป็นฝ่ายตรงข้ามยังสามารถมีที่ยืนอยู่ในโลกเดียวกัน โดยผู้ชนะไม่ได้หาทางแก้แค้นหรือกำจัดผู้แพ้
แน่นอนว่า มิตรภาพไม่อาจแก้ไขความขัดแย้งทางการเมืองทั้งหมด เพราะยังเกี่ยวข้องกับสถาบัน กฎหมาย และโครงสร้างอำนาจ
แต่ Dragon Ball Daima ชวนให้ตั้งคำถามว่า
การเมืองจะดำรงอยู่ได้อย่างไรเมื่อผู้คนมองกันเพียงในฐานะเครื่องมือหรือศัตรูที่ต้องเอาชนะ ความหวาดระแวงอาจช่วยรักษาอำนาจไว้ชั่วคราว แต่ยากที่จะสร้างความไว้วางใจที่จำเป็นต่อการอยู่ร่วมกัน
ในระนาบการเมือง การแบ่งแยกผู้คนออกเป็นมิตรและศัตรูอย่างตายตัวอาจบีบพื้นที่สำหรับสร้างโลกส่วนรวมให้ตีบแคบลง จนความสัมพันธ์ทางการเมืองอาจเหลือเพียงการเอาชนะหรือกำจัดฝ่ายตรงข้าม
การตัดสินใจกระทำของกลอริโอเปลี่ยนแปลงหลายสิ่ง
โดยมีจุดเริ่มต้นจากมิตรภาพ ความหวังดี และความใส่ใจต่อกัน ค่อยๆ พัฒนาไปสู่การตระหนักถึงตัวตนของผู้อื่น รวมทั้งการยอมรับและความเคารพ
ซึ่งเป็นพื้นฐานสำคัญของการอยู่ร่วมกันในสังคมการเมือง
ถึงที่สุดแล้ว แม้ความขัดแย้งยังดำรงอยู่ แต่ตราบเท่าที่ผู้คนยังยอมรับกันในฐานะเพื่อนร่วมโลก และเปิดโอกาสให้กันและกันได้ปรากฏตัวและกระทำการร่วมกัน ความเป็นไปได้ของการเมืองก็ยังไม่สิ้นสุด
