bg-single

Blue Gentrification พื้นที่ริมน้ำย่านเมืองเก่ากรุงเทพฯ (จบ)

18.11.2026

พื้นที่ระหว่างบรรทัด | ชาตรี ประกิตนนทการ

Blue Gentrification

พื้นที่ริมน้ำย่านเมืองเก่ากรุงเทพฯ (จบ)

หากมองเฉพาะช่วงเวลา 10 ปีที่ผ่านมา พื้นที่ริมน้ำย่านเก่ากรุงเทพฯ ทั้งแม่น้ำสายหลักและโครงข่ายคูคลอง กำลังตกเป็นเป้าหมายของเมกะโปรเจ็กต์การพัฒนาเมืองอย่างมีนัยสำคัญ ทั้งจากภาครัฐและเอกชน

จุดเปลี่ยนสำคัญอาจนับเริ่มในราว พ.ศ.2558 เมื่อรัฐบาลและ กทม. ผลักดันโครงการ “ทางเลียบแม่น้ำเจ้าพระยา” 140 กิโลเมตร โดยหวังให้เป็นแลนด์มาร์กใหม่ ส่งเสริมการใช้พื้นที่สาธารณะ เป็นสถานที่พักผ่อนหย่อนใจริมน้ำ ด้วยเม็ดเงินลงทุนมากกว่าสามหมื่นล้านบาท

แม้จะถูกคัดค้านอย่างหนักจนชะงักไป แต่แนวคิดนี้ก็ยังดำรงอยู่ ความพยายามดำเนินการโครงการทางเลียบแม่น้ำเจ้าพระยา 3.5 กิโลเมตรในเขตบางพลัดเมื่อไม่นานมานี้ เป็นสิ่งที่ยืนยันชัดเจนถึงรากแนวคิดนี้

ในเวลาไล่เลี่ยกัน ช่วงปี พ.ศ.2558-2563 กทม.ได้รุกคืบเข้าไปจัดการพื้นที่คูคลองในย่านเมืองเก่าชั้นใน เช่น การปรับปรุงภูมิทัศน์คลองโอ่งอ่างจนนำมาสู่การไล่รื้อตลาดสะพานเหล็ก และการรื้อชุมชนป้อมมหากาฬเพื่อทำสวนสาธารณะที่แทบไม่มีใครใช้งาน

เมื่อต้นปีที่ผ่านมา กทม.นำเสนอแนวคิด “สะพานคนเดินและจักรยานข้ามแม่น้ำเจ้าพระยา” เชื่อมย่านทรงวาดฝั่งพระนครเข้ากับย่านคลองสาน พร้อมชูธงแนวคิด “เมืองเดินได้” และการลดความเหลื่อมล้ำฝั่งธนบุรี

และเมื่อไม่นานมานี้ โครงการใหญ่ของรัฐในชื่อ “สวนลอยฟ้าเชื่อมป้อมมหากาฬ-ภูเขาทอง” ที่จะส่งผลตามมาด้วยการยกเลิกสัญญาเช่าของคนที่อยู่อาศัยมานานและการรื้อถอนตึกแถวในพื้นที่ลงเป็นจำนวนไม่น้อย เพื่อสร้างเป็นสวนสาธารณะลอยฟ้า

แบบจำลองสวนลอยฟ้าเชื่อมป้อมมหากาฬ-ภูเขาทอง

ในฟากเอกชน โครงการที่น่าจับตามองมากที่สุดในระยะเวลาอันใกล้นี้ก็คือ การเปิดตัวเมกะโปรเจ็กต์ของกลุ่ม AWC เม็ดเงินกว่า 2,900 ล้านบาทเพื่อพัฒนาโรงแรมหรูแห่งใหม่ริมแม่น้ำเจ้าพระยา เชื่อมโยงต่อเนื่องไปสู่พื้นที่ริมน้ำจุดอื่นๆ ทั้งในด้านศิลปะ วัฒนธรรม อาหาร ไลฟ์สไตล์ ชุมชน ฯลฯ ตลอดแนวแม่น้ำเจ้าพระยา

ทั้งหมดเป็นเพียงตัวอย่าง ยังไม่นับรวมถึงการพัฒนาอีกมากที่กำลังเกิดขึ้นอย่างคึกคักตลอดแนวแม่น้ำ

โครงการเหล่านี้แม้เต็มไปด้วยเจตนาดี ทั้งต่อการพัฒนาเมืองให้น่าอยู่ สิ่งแวดล้อมที่ดีขึ้น กระตุ้นเศรษฐกิจ และสร้างภาพลักษณ์เชิงบวก แต่ในอีกด้านหนึ่ง เมื่อนำโครงการทั้งหมดมาเรียงร้อยเข้าด้วยกัน เราจะเห็นโครงสร้างอันสลับซับซ้อนที่อาจนำไปสู่กระบวนการ Blue Gentrification ที่อาจกลายเป็นกลไกสร้างและถ่างความเหลื่อมล้ำในเมืองกรุงเทพฯ ให้ขยายตัวมากยิ่งขึ้น

มีความสอดคล้องที่ชวนตั้งคำถามต่อโครงการเหล่านี้ว่าเป็นการพัฒนา “เมืองน่าอยู่” หรือเป็นหัวเชื้อของสิ่งที่เรียกว่า กระบวนการ Blue Gentrification กันแน่

ซึ่งอยากทดลองชี้ให้เห็นความเชื่อมโยงใน 3 มิติที่สัมพันธ์กัน

ดังนี้

มิติที่ 1 : รัฐในฐานะผู้หว่านหัวเชื้อผ่านโครงสร้างพื้นฐาน

ทฤษฎี Blue Gentrification ชี้ให้เห็นเสมอว่า รัฐมักเป็นผู้เปิดประตูบานแรกที่เกื้อกูลให้เกิดปรากฏการณ์นี้ โครงการอย่าง “ทางเลียบแม่น้ำเจ้าพระยา” และ “สะพานคนเดินข้ามแม่น้ำเจ้าพระยา” คือตัวอย่างที่เข้าข่ายนี้อย่างชัดเจน

แม้รัฐจะอ้างถึงประโยชน์สาธารณะ ไม่ว่าจะเป็นทางสัญจรหรือการป้องกันน้ำท่วม แต่ในทางเศรษฐศาสตร์การเมือง โครงสร้างพื้นฐานระดับพันล้านเหล่านี้คือ “หัวเชื้อ” ชั้นดีที่ถูกฉีดเข้าไปในพื้นที่ เพื่อดึงดูดการลงทุนและปั่นมูลค่าอสังหาริมทรัพย์ในย่านเมืองเก่าทั้งสองฝั่งแม่น้ำให้พุ่งทะยานขึ้น

อ.อภิวัฒน์ รัตนวราหะ วิจารณ์โครงการ “สะพานคนเดินฯ” นี้ไว้น่าสนใจว่า อาจจะเป็นการแก้ปัญหาที่ไม่ถูกจุด กรุงเทพฯ ไม่ได้ขาดแคลนแลนด์มาร์ก และหากต้องการส่งเสริมการเดิน กทม.ควรให้ความสำคัญกับโครงสร้างระดับ “เส้นเลือดฝอย” เช่น ทางเท้าแคบและขาดช่วง ขาดทางลาด ไม่มีทางม้าลายที่ปลอดภัย (โดยเฉพาะฝั่งธนบุรี) จะช่วยยกระดับคุณภาพชีวิตและลดความเหลื่อมล้ำในการเดินทางของประชาชนได้ตรงจุดกว่ามาก (ดูใน https://www.matichon.co.th/weekly/column/article_904116)

สิ่งที่อยากชวนให้คิดคือ แลนด์มาร์กนี้จะทำหน้าที่สนับสนุนวัฒนธรรมการเดิน และลดความเหลื่อมล้ำได้จริง หรือเป็นเพียงฉากหน้าให้กับการเพิ่มมูลค่าที่ดินสองฝั่งแม่น้ำ

มิติที่ 2 : การไล่รื้อและสภาวะความไม่มั่นคงของชุมชน

นี่คือบาดแผลที่บาดลึกที่สุดของปรากฏการณ์นี้ ทางเลียบเจ้าพระยาในชุมชนบางพลัด โครงการปรับปรุงภูมิทัศน์คลองโอ่งอ่าง สวนลอยฟ้าป้อมมหากาฬ-ภูเขาทอง ฯลฯ โครงการทั้งหมดนี้มิได้เกิดขึ้นบนพื้นที่ว่างเปล่า แต่ล้วนแล้วแต่เกิดขึ้นจากการเบียดขับผู้คนเป็นจำนวนมากที่เคยใช้สอยพื้นที่เหล่านี้มาก่อน

อดีตที่สูญสลายไปของชุมชนป้อมมหากาฬ การลดน้อยหายไปของตลาดขายสินค้ามือสองที่สำคัญต่อคนที่มีรายได้น้อย และอนาคตที่น่ากังวลของกลุ่มผู้เช่าตึกแถวดั้งเดิมบริเวณเชิงสะพานผ่านฟ้าฯ กว่า 100 หลังคาเรือน ที่กำลังถูกยกเลิกสัญญาเช่าที่ดินเพื่อเตรียมพื้นที่ก่อสร้างสวนสาธารณะลอยฟ้าฯ

ทั้งหมดนี้คือตัวอย่างที่ชวนให้เราคิดอย่างหนักๆ เลยว่า ภายใต้แนวคิด “เมืองน่าอยู่” ของรัฐนั้น ชุมชนดั้งเดิม คนที่ประกอบอาชีพไม่สอดคล้องกับการท่องเที่ยว และคนจนเมือง อยู่ในสมการของคนที่มีสิทธิ์จะอาศัยอยู่ในเมืองที่น่าอยู่ตามนิยามรัฐดังกล่าวด้วยหรือไม่

มิติที่ 3 : การผูกขาดโดยทุนและการสร้างพื้นที่ปิดล้อม

ปลายทางของ Blue Gentrification มักจบลงที่โครงการลงทุนขนาดใหญ่ภายใต้แนวคิดที่สวยงามของการอนุรักษ์ การพัฒนา และสร้างสิ่งแวดล้อมที่สวยงาม รวมถึงคำสวยหรูประเภท “สร้างแลนด์มาร์กใหม่” โดยกระทำการผ่านกลุ่มทุนทั้งขนาดใหญ่และเล็ก ในลักษณะโครงการที่ตอบสนองไลฟ์สไตล์ของคนชั้นกลางระดับบน (และชนชั้นสร้างสรรค์) เป็นหลัก

โครงการเหล่านี้แม้จำนวนไม่น้อยจะถูกพัฒนาเป็นพื้นที่สาธารณะและกึ่งสาธารณะที่อนุญาตให้ผู้คนได้เข้ามาใช้สอยได้ทุกคน แต่สิ่งที่เรามักไม่ตระหนักถึงคือ โครงการแปรรูปแม่น้ำเจ้าพระยาและพื้นที่ริมคูคลองทั้งหลายให้กลายเป็นพื้นที่บริโภคระดับหรูหรารูปแบบต่างๆ เหล่านั้นมักเกิดขึ้นพร้อมกับการสร้างสิ่งที่เป็นเหมือน “กำแพงล่องหน” ที่กีดกันคนที่มีฐานะทางเศรษฐกิจต่ำและคนจนเมืองออกจากการใช้ประโยชน์ริมน้ำ ความงดงามของแม่น้ำจึงมักถูกสงวนไว้สำหรับผู้ที่มีอำนาจจับจ่ายเท่านั้น

รัฐและผู้สนับสนุนโครงการพัฒนาริมน้ำเหล่านี้มักอ้างถึงการยึดครองพื้นที่ริมน้ำอย่างผิดกฎหมายของชุมชนจนทำให้คนทั่วไปไม่สามารถเข้าถึงริมน้ำได้ แต่โครงการมากมายที่เข้ามาแทนที่ก็ไม่ได้สร้างความเท่าเทียมจริงในการเข้าถึงเช่นกัน

หลายกรณีเป็นแค่เพียงการเปลี่ยนกลุ่มคนและชนชั้นที่มีสิทธิ์เข้าถึงริมน้ำ จากคนจนสู่คนรวยเท่านั้น

บทความชุดนี้ไม่ต้องการปฏิเสธการพัฒนา และเห็นพ้องว่าพื้นที่ริมน้ำจำเป็นต้องได้รับความสนใจและปรับเปลี่ยนเพื่อประโยชน์สาธารณะที่ดีขึ้น

แต่คำถามคือ เราจะหาสมดุลในการพัฒนาที่จะไม่เลยล้ำเกินไปจนกลายเป็น Blue Gentrification ได้อย่างไร

จากการสำรวจอย่างคร่าวๆ แม้ทางออกจะไม่ง่าย แต่ก็มีการพูดถึงแนวทางเอาไว้อยู่บ้าง ซึ่งส่วนตัวคิดว่ามีอย่างน้อย 3 แนวทางที่น่าสนใจและอาจนำมาปรับใช้ได้ในกรณีสังคมไทย

หนึ่ง การสร้างธนาคารที่ดินของชุมชน (Community Land Trust) โดยให้องค์กรไม่แสวงหากำไรถือครองที่ดินริมน้ำไว้เพื่อให้สามารถจัดสรรที่อยู่อาศัยและพื้นที่ทำกินด้วยค่าเช่าที่เหมาะสม กลไกนี้จะช่วยลดแรงกดดันจากการเก็งกำไร และป้องกันไม่ให้คนเดิมต้องสูญเสียพื้นที่อยู่อาศัยและทำมาหากินเพียงเพราะมูลค่าที่ดินเพิ่มสูงขึ้น (อ้างถึงใน Community resistance to gentrification : What is effective? โดย Seattle Office of City Auditor ปี 2020)

สอง การคุ้มครองผู้เช่าเดิมและสร้างมาตรการทางผังเมือง เช่น การให้สิทธิ์แรกซื้อแก่ผู้เช่าเดิมเมื่อมีการขายอาคารหรือที่ดิน และกำหนดเงื่อนไขให้โครงการพัฒนาขนาดใหญ่จัดสรรพื้นที่บางส่วนสำหรับที่อยู่อาศัยราคาที่คนรายได้น้อยเข้าถึงได้ เพื่อไม่ให้การพัฒนาพื้นที่ริมน้ำส่งผลให้เกิด displacement

สาม การออกแบบโครงสร้างพื้นฐานสีน้ำเงินที่เป็นธรรม (Just Blue-Green Infrastructure) โดยไม่มุ่งเน้นเพียงความสวยงามหรือการสร้างแลนด์มาร์ก แต่ต้องคำนึงถึงวิถีชีวิตและเศรษฐกิจของคนในพื้นที่ด้วย

เช่น การจัดสรรพื้นที่สำหรับหาบเร่แผงลอย ตลาดชุมชน และกิจกรรมทางเศรษฐกิจดั้งเดิมไว้ในแบบแปลนของสวนสาธารณะหรือทางเดินริมน้ำอย่างเหมาะสม เพื่อให้การปรับปรุงภูมิทัศน์ไม่กลายเป็นการกีดกันคนที่เคยใช้พื้นที่เหล่านั้นมาก่อน (อ้างถึงใน Blue gentrification : Sustainably effective, socially regressive, or both? Impacts of coastal housing policies in Sardinia โดย Dante Di Matteo และคณะ ปี 2025)

ทั้งหมดนี้เป็นเรื่องเร่งด่วนที่พวกเราทุกคนต้องช่วยกันผลักดัน เพื่อให้ท้ายที่สุด “การเดินหน้าลงน้ำอีกครั้งของกรุงเทพฯ” จะได้ไม่กลายเป็นเพียงการปูพรมแดงให้กับทุนผูกขาด และหากเราไม่เร่งสร้างกลไกเหล่านี้โดยเร็ว แม่น้ำลำคลองก็จะเป็นได้เพียงอีกหนึ่งเครื่องมือในการสร้างความเหลื่อมล้ำอย่างไม่สิ้นสุด



เนื้อหาที่ได้รับการโปรโมต

แมนยู – พอช รถไฟขบวนที่ทั้งคู่ต่างรอคอย
‘วีระยุทธ’ ซัดทีม ศก.รัฐบาล ‘ปั้นตัวเลข GDP’ ลวงตา ปล่อยผีดาต้าเซ็นเตอร์-แก้ดัชนี MPI เสกตัวเลขโต มากกว่ามุ่งแก้ปัญหาเศรษฐกิจ-ช่วยคนไทยจริง จี้เลิกมาตรการแจกเงินเยียวยา หันลงทุนปรับโครงสร้างการผลิต
สิทธิพล จี้รัฐบาลต้องเปิดเผยเนื้อหาความตกลงการค้าต่างตอบแทนระหว่างไทยและสหรัฐอเมริกาทันที พร้อมเตรียมมาตรการเยียวยาผู้ได้รับผลกระทบอย่างเป็นรูปธรรม
วิถีแห่งมนุษยภาพ จาก กุหลาบ สายประดิษฐ์ ถึง พรรคอนาคตใหม่
ประสบการณ์ ‘มูเตลู’ ของพลโทนากามูระ กับอภินิหารพระแก้วมรกต (1)
เชลยศึกสงครามลาว (57) |
50 ปี 6 ตุลา (11) เมื่อภูมิรัฐศาสตร์กลับหัวกลับหาง
Blue Gentrification พื้นที่ริมน้ำย่านเมืองเก่ากรุงเทพฯ (จบ)
คุยเฟื่องเรื่องอภิปราย : ประวัติศาสตร์การอภิปรายไม่ไว้วางใจในระบบรัฐสภา จากพระราชอำนาจสู่การท้าทายของขุนนาง
E-DUANG | กฎหมาย “ประกันสังคม” หินลองทอง ทาง การเมือง
เดนตายในผ้าเหลือง | ตกเป็นผู้ต้องสงสัยในคดีสวรรคต
มิสซิสซิปปี : มองไปสู่อนาคต โดยไม่ลืมอดีต