บทความพิเศษ | พล.อ.บัญชร ชวาลศิลป์
เชลยศึกสงครามลาว (57)
รู้จัก PTSD
สงครามลับในลาวสิ้นสุดลงเมื่อปี พ.ศ.2517 ทหารเสือพรานกลับคืนสู่สังคมปกติในประเทศไทยขณะที่บางคนมีอาการผิดปกติทางจิต จนกระทั่งสมาคมจิตเวชศาสตร์อเมริกัน (APA : American Psychological Association) บรรจุคำว่า PTSD (Post-Traumatic Stress Disorder) ลงในคู่มือวินิจฉัยโรคจิตเวชเป็นครั้งแรกในปี พ.ศ.2523 หลังจากศึกษาทหารอเมริกันที่กลับมาจากสงครามเวียดนาม ทำให้เกิดความตื่นตัวกับปัญหานี้ซึ่งไม่จำกัดเฉพาะที่เกิดจากสงครามเวียดนามหรือสงครามลาวในกรณีของไทยเท่านั้น
วิวัฒนาการ PTSD : อาการผิดปกติทางสภาพจิตใจของทหารผ่านศึกเกิดขึ้นควบคู่กับการสู้รบมาตั้งแต่มนุษย์ทำสงครามทำลายล้างกันมาในยุคก่อนประวัติศาสตร์แล้ว แต่เริ่มมีบันทึกความสนใจทางการแพทย์เมื่อไม่นานมานี้
ยุคสงครามกลางเมืองอเมริกา : เรียกอาการลักษณะนี้ของทหารผ่านศึกว่า Soldier’s Heart เพราะเชื่อว่าเป็นความผิดปกติทางกายภาพของหัวใจ
ยุคสงครามโลกครั้งที่ 1 : เรียกว่า Shell Shock (ภาวะช็อกจากการระเบิด) เพราะคิดว่าเกิดจากแรงระเบิดของกระสุนใหญ่ที่กระทบกระเทือนสมอง
ยุคสงครามโลกครั้งที่ 2 และสงครามเกาหลี : เปลี่ยนเป็น Combat Fatigue หรือ Operational Exhaustion (ความอ่อนล้าจากการสู้รบ) มองว่าเป็นความเหนื่อยล้าทางอารมณ์ที่เกิดขึ้นเพียงชั่วคราว
จุดเปลี่ยนสำคัญ : ทศวรรษ 1970 กลุ่มแพทย์และนักเคลื่อนไหวร่วมมือกับทหารผ่านศึกเวียดนาม ผลักดันให้เห็นว่าอาการเหล่านี้ไม่ได้เกิดเฉพาะกับทหารในสงครามเท่านั้น แต่เกิดจากเหตุการณ์สะเทือนใจใดๆ ก็ได้โดยแยกแยะอาการออกจากโรควิตกกังวลทั่วไป จนกระทั่งปี 1980 จึงได้รับการยอมรับในระดับสากลและมีการกำหนดชื่อ Post-Traumatic Stress Disorder (PTSD) ลงในคู่มือ DSM-III และต่อมาได้ขยายความเข้าใจครอบคลุมถึงเหยื่ออาชญากรรม ผู้ประสบภัยธรรมชาติ และการถูกทารุณกรรม จนกลายเป็นมาตรฐานการวินิจฉัยโรคทางจิตเวชทั่วโลกในปัจจุบัน
ในประเทศไทย การตื่นตัวและหันมาให้ความสนใจกับโรค PTSD อย่างจริงจังและเป็นระบบก็เพิ่งเริ่มต้นขึ้นอย่างชัดเจนจากเหตุการณ์ภัยพิบัติคลื่นยักษ์สึนามิถล่ม 6 จังหวัดภาคใต้ เมื่อวันที่ 26 ธันวาคม พ.ศ.2547 ซึ่งถือเป็นจุดเปลี่ยนครั้งใหญ่ของวงการสุขภาพจิตไทย (DSM-III : Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Third Edition คู่มือวินิจฉัยและสถิติสำหรับความผิดปกติทางจิต ฉบับที่ 3 ซึ่งจัดพิมพ์โดยสมาคมจิตแพทย์อเมริกัน ในปี ค.ศ.1980)
PTSD ของทหารไทย
ก่อนที่จิตเวชศาสตร์จะกำหนดนิยามของโรค PTSD ขึ้นมา ทหารผ่านศึกในสงครามลับในลาว ที่เผชิญความรุนแรงอย่างรุนแรงมักแสดงอาการผิดปกติทางจิตใจและพฤติกรรมอย่างเด่นชัด โดยสังคมในยุคนั้นยังขาดความเข้าใจและตีความอาการเหล่านั้นไปในทางลบ
อาการของทหารที่เข้าข่าย PTSD ในยุคนั้น ได้แก่ ตื่นตระหนกง่าย สะดุ้งรุนแรงเมื่อได้ยินเสียงดัง เช่น เสียงประทัด เสียงฟ้าร้อง หรือเสียงท่อไอเสียรถยนต์ เนื่องจากสมองยังผูกติดกับเสียงระเบิดและเสียงปืนในสมองนึกว่าตนเองยังอยู่ในสมรภูมิ หรือบางรายตื่นขึ้นมากลางดึกด้วยอาการสับสนทุรนทุรายจากฝันร้ายซ้ำๆ
อารมณ์แปรปรวนรุนแรง หงุดหงิดฉุนเฉียวง่าย โมโหร้ายโดยไม่มีสาเหตุชัดเจน และควบคุมอารมณ์ตัวเองไม่ได้ ซึ่งเป็นผลมาจากความเครียดสะสมระดับสูง
แยกตัวจากสังคม เก็บตัวเงียบ ไม่พูดไม่จากับใคร เฉยชาต่อสิ่งรอบข้าง และปฏิเสธการเข้าสังคมเพราะรู้สึกว่าไม่มีใครเข้าใจสิ่งที่ตนเผชิญมา
พึ่งพาสารเสพติด หันไปใช้สุรา ยาดอง หรือสิ่งเสพติดอื่นๆ เพื่อกดประสาทและบรรเทาความทุกข์ทรมานในใจ ช่วยให้ข่มตาหลับได้ในแต่ละคืน
หากเทียบเคียงกับงานวิจัยในปัจจุบันเกี่ยวกับทหารผ่านศึกที่ผ่านศึกหนักระดับ “ทำลายล้าง” คาดการณ์ได้ว่าอาจมีทหารเสือพรานไทยไม่ต่ำกว่า 30-40% ที่เผชิญกับภาวะ PTSD จากสงครามลับในลาว บาดแผลทางใจเหล่านี้จะติดตัวพวกเขาไปจนแก่เฒ่าและกลายเป็น “ประวัติศาสตร์เงียบ” ที่ถูกซ่อนไว้ภายใต้ความภาคภูมิใจในฐานะนักรบนิรนามผู้ปกป้องแผ่นดินเกิดที่ไม่อาจบอกใครได้
ระดับของ PTSD
หลังเสร็จสิ้นสงครามลับในลาว ทหารเสือพรานที่เดินทางกลับมาทั้งกลุ่มที่ตกเป็นเชลยศึกและกลุ่มที่ไม่เป็นเชลยศึกล้วนมีสภาวะจิตใจบอบช้ำหรืออาการ PTSD แตกต่างกันไป ดังนี้
1. กลุ่มที่เป็นเชลยศึก : กลุ่มนี้มีระดับอาการ PTSD และความผิดปกติทางจิตใจรุนแรงและเรื้อรังยาวนานที่สุด เนื่องจากไม่ได้เผชิญแค่ความกลัวในสมรภูมิ แต่เกิดจาก “Interpersonal Trauma-ความบอบช้ำจากการถูกกระทำโดยมนุษย์ด้วยกัน” เป็นเวลานาน ซึ่งมีอาการเด่นชัดดังนี้ ภาวะตื่นระแวงภัยขั้นวิกฤต (Hyperarousal) : อดีตเชลยศึกหลายนายมีอาการผวาต่อเสียงดัง สะดุ้งตื่นกลางดึก และหวาดระแวงสภาพแวดล้อม บางนายไม่สามารถนอนบนเตียงนุ่มๆ ได้ชั่วระยะเวลาหนึ่ง เพราะจิตใต้สำนึกเคยชินและรู้สึกปลอดภัยกว่าหากได้นอนขดตัวบนพื้นไม้หรือพื้นปูนแข็งๆ เหมือนในค่ายกักกัน อาการหลีกหนีและแยกตัว (Dissociation/Escape) : มีการบันทึกปากคำว่าอดีตเชลยบางส่วนกลายเป็นคนเงียบขรึม ไม่พูดจา มีภาวะเหม่อลอย และไม่สามารถเข้าสังคมหรือปฏิสัมพันธ์กับคนในครอบครัวได้เหมือนปกติ เนื่องจากจิตใจสร้างกลไกป้องกันตนเองเพื่อหลบหนีความทรงจำเฉียดตายในอดีต
จากข้อมูลการศึกษาเชลยศึกในระดับสากล พบว่าอดีตเชลยศึกในสงครามมีอัตราความเสี่ยงในการเกิดภาวะ PTSD สูงกว่าทหารผ่านศึกทั่วไปหลายเท่า โดยในบางรายงานพุ่งสูงเกินกว่า 50-80% แม้เวลาจะผ่านไปหลายสิบปีแล้วก็ตาม
2. กลุ่มที่ไม่เป็นเชลยศึก : แม้จะไม่ตกเป็นเชลยศึก แต่ทหารเสือพรานไทยที่ผ่านการรบหนัก เช่น การรบประชิดหรือการถูกปืนใหญ่ข้าศึกระดมระดมยิงอย่างหนักต่อเนื่องเป็นเวลานานที่ทุ่งไหหินก็พบอาการ PTSD ในระดับที่มีนัยสำคัญเช่นกัน
โดยสถิติทั่วไปของทหารผ่านศึกในสมรภูมิรบรุนแรงจะมีอัตราการเกิด PTSD เฉลี่ยอยู่ที่ประมาณ 15-30% เมื่อได้ยินเสียงประทัด เสียงฟ้าร้อง หรือเสียงเครื่องยนต์ดังๆ จิตใจจะสั่งการให้หมอบลงกับพื้นทันทีเพราะสัญชาตญาณคิดว่าเป็นเสียงปืนใหญ่หรือปืนกลของข้าศึก และมักฝันถึงเหตุการณ์ที่เพื่อนทหารเสียชีวิตต่อหน้าต่อตา หรือฝันว่าข้าศึกกำลังบุกตีฐาน ส่งผลให้สะดุ้งตื่นมาพร้อมอาการโมโห ฉุนเฉียวง่าย และนอนหลับยาก
พัฒนาการทางการแพทย์
เนื่องจากในปี พ.ศ.2517 ที่ทหารเสือพรานทั้งหมดเดินทางกลับจากสนามรบ ประเทศไทยยังไม่มีความรู้และความเข้าใจในโรค PTSD ทหารผ่านศึกส่วนใหญ่จึงไม่ได้รับบริการด้านจิตเวชอย่างทั่วถึง ส่งผลให้เกิดปัญหาสังคมตามมาคือ การติดสุราและสารเสพติดเรื้อรัง เนื่องจากทหารจำนวนมากเลือกใช้สุราหรือสิ่งมึนเมาในการ “ดับความกลัวและดับภาพหลอนในหัว” เพื่อให้นอนหลับได้ในแต่ละคืน ซึ่งส่งผลเสียต่อสุขภาพกายและสัมพันธภาพในครอบครัวระยะยาว
การแพทย์ไทยเริ่มหันมาสนใจและศึกษาอาการสะเทือนใจหรือภาวะจิตเวชในกลุ่มทหารเสือพรานที่กลับจากสงครามลับในลาวอย่างจริงจังในช่วงปลายทศวรรษ 2520 ถึงต้นทศวรรษ 2530 (หลังสงครามสิ้นสุดลงและกลุ่มทหารผ่านศึกเหล่านี้เริ่มแสดงอาการเรื้อรังยาวนานหลายปี) สาเหตุสำคัญที่ทำให้วงการแพทย์และสังคมเริ่มหันมาสนใจ มีเหตุผลหลักอยู่ 3 ประการ ดังนี้
1. ความอัดอั้นตันใจ : ทหารเสือพรานส่วนใหญ่เป็นพลเรือนและทหารกองหนุนที่ได้รับการฝึกระยะสั้น แต่ต้องถูกส่งไปรบในรูปแบบสงครามตามแบบเต็มรูปที่ทุ่งไหหิน ต้องเจอกับการปะทะด้วยปืนใหญ่ การทิ้งระเบิดอย่างหนัก และการรบแบบประจัญบานที่ยาวนานต่อเนื่อง อัตราการเสียชีวิตและบาดเจ็บสูงมาก และเนื่องจากเป็น “สงครามลับ” ทำให้นักรบเหล่านี้ไม่สามารถเปิดเผยตัวตนหรือพูดคุยระบายสิ่งที่เจอให้คนในครอบครัวฟังได้เมื่อกลับมา
ความอัดอั้นและบาดแผลทางใจจึงถูกฝังลึกและสะสมอยู่เงียบๆ เป็นเวลานาน
2. ความพยายามบำบัดที่ผิดทาง : เมื่อเวลาผ่านไปหลายปี อดีตทหารเสือพรานจำนวนมากเริ่มแสดงอาการทางจิตเวชที่เด่นชัด จนส่งผลกระทบต่อสังคมรอบข้าง มีอาการสะดุ้งผวาเมื่อได้ยินเสียงดังคล้ายระเบิดหรือเสียงปืน ฝันร้ายว่าตัวเองกำลังวิ่งหลบกระสุนในสมรภูมิลาวซ้ำๆ ทหารผ่านศึกจำนวนมากหันไปพึ่งพาสุราหรือสิ่งเสพติดเพื่อ “กดประสาท” ไม่ให้ตัวเองฝันร้ายหรือคิดถึงภาพเหตุการณ์สะเทือนใจ ซึ่งทางการแพทย์สรุปความเชื่อมโยงว่า พฤติกรรมติดเหล้าเรื้อรังและความก้าวร้าวในครอบครัวของทหารผ่านศึกเหล่านี้ แท้จริงแล้วเป็นอาการแสดงออกทางอ้อมของความป่วยไข้ทางจิตใจ
3. องค์ความรู้ต่างประเทศ (DSM-III พ.ศ.2523) : หลังจากสมาคมจิตแพทย์อเมริกัน (APA) บัญญัติชื่อโรค PTSD ในปี ค.ศ.1980 (พ.ศ.2523) เพื่อรักษาทหารอเมริกันที่กลับจากสงครามเวียดนาม ด้วยความร่วมมือทางวิชาการสหรัฐ-ไทย จิตแพทย์และแพทย์ทหารของไทยจึงเริ่มนำองค์ความรู้และแบบประเมินนี้มาประยุกต์ใช้และพบว่าทหารเสือพรานที่ไปรบในลาวมีกลุ่มอาการที่ตรงกับเกณฑ์การวินิจฉัยโรค PTSD ทุกประการ
การศึกษาในยุคนั้นจึงถือเป็นรากฐานสำคัญที่ทำให้โรงพยาบาลพระมงกุฎเกล้าและสถาบันจิตเวชต่างๆ ของไทย เริ่มปรับเปลี่ยนมุมมองจากการมองอดีตทหารเสือพรานที่ก้าวร้าวหรือขวัญเสียว่าเป็น “คนนิสัยเสีย” หรือ “คนติดเหล้า” มาเป็น “ผู้ป่วยที่เผชิญกับบาดแผลทางจิตใจจากภัยสงคราม” และต้องการการบำบัดรักษาอย่างถูกต้อง
ด้วยเหตุนี้นี่เอง กระทรวงกลาโหมและองค์การสงเคราะห์ทหารผ่านศึก (อผศ.) รวมถึงหน่วยงานจิตเวชทหารในยุคหลัง จึงปรับระบบให้มีกระบวนการเยียวยาทางจิตใจควบคู่ไปกับการเยียวยาทางร่างกายด้วย
เนื้อหาที่ได้รับการโปรโมต
