‘เสนาอำมาตย์ อำนาจมหาดไทย’ | ปราปต์ บุนปาน

ของดีมีอยู่ | ปราปต์ บุนปาน

ในห้วงเวลานี้ อยากชวนทุกท่านไปอ่านหนังสือเล่มหนึ่งที่สำนักพิมพ์มติชนตีพิมพ์และวางจำหน่ายมาตั้งแต่เมื่อปี 2567

หนังสือเล่มนั้นมีชื่อว่า “เสนาอำมาตย์ อำนาจมหาดไทย” ซึ่งเขียนโดย “ภูวดล ศรีวิไล” อาจารย์ประจำหลักสูตรประวัติศาสตร์ คณะมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยทักษิณ

แค่เห็นชื่อหนังสือก็คงพอคาดเดาถึงเนื้อหาได้ว่า ผู้เขียนต้องพยายามฉายภาพให้เห็นประวัติศาสตร์-ความเปลี่ยนแปลงของข้าราชการในกระทรวงมหาดไทย หรือบรรดา “สิงห์สีต่างๆ”

“ศ.ดร.อรรถจักร์ สัตยานุรักษ์” ผู้เขียนคำนิยมให้แก่หนังสือ “เสนาอำมาตย์ อำนาจมหาดไทย” ได้สรุปข้อเสนอสำคัญของอาจารย์ภูวดลเอาไว้อย่างกระชับได้ใจความว่า

งานชิ้นนี้ศึกษาถึง “จินตนาการร่วม” ของข้าราชการนักปกครองในกระทรวงมหาดไทย ตั้งแต่ยุคสมบูรณาญาสิทธิราชย์ จนถึงช่วงทศวรรษ 2530

ตลอดระยะเวลาอันยาวนานดังกล่าว สังคมไทยจะได้เห็น “การปรับแต่งจินตนาการร่วมกัน” ของข้าราชการนักปกครอง ที่แบ่งออกเป็น 4 ชุด 4 ช่วง

เริ่มจากในช่วงแรกหรือยุคก่อรูปของรัฐสมบูรณาญาสิทธิราชย์สมัยรัชกาลที่ 5 ซึ่งบรรดาข้าราชการนักปกครองแห่งกระทรวงมหาดไทย มี “จินตนาการร่วมกัน” ว่าตนเองมีสถานะเป็น “นายและผู้ปกครอง”

ยุคต่อมา เมื่อเกิดความเปลี่ยนแปลงทางการเมืองหลังเหตุการณ์ 14 ตุลาคม 2516 ข้าราชการนักปกครองก็ต้องปรับเปลี่ยนตัวเองมาเป็น “ผู้รับใช้และบริการประชาชน” ท่ามกลางบรรยากาศประชาธิปไตยเบ่งบาน

ช่วงที่สาม เมื่อเกิด “กระแสการพัฒนา” ในสมัยรัฐบาล “พล.อ.เปรม ติณสูลานนท์” ข้าราชการนักปกครองจำเป็นต้องเปลี่ยน “จินตนาการร่วม” และปรับบทบาทของตัวเองมาเป็น “ผู้นำในการสร้างการพัฒนา”

ช่วงสุดท้ายของหนังสือเล่มนี้ คือ กลางทศวรรษ 2530 ได้เกิดสามปรากฏการณ์สำคัญ นั่นคือเกิดการปฏิรูประบบราชการ โดยดึงอำนาจที่เคยอยู่ภายใต้ข้าราชการนักปกครองส่วนภูมิภาค กลับไปสู่อำนาจของกระทรวงต่างๆ ที่ส่วนกลาง

นอกจากนั้น “พระราชอำนาจนำ” ของพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ก็ได้ปรากฏหนักแน่นเข้มแข็งบนแผ่นดิน คู่ขนานไปกับบทบาทของ “กลุ่มประชาสังคม” ที่เพิ่มสูงขึ้น

ส่งผลให้ข้าราชการนักปกครองในกระทรวงมหาดไทยต้องปรับ “จินตนาการร่วม” และเปลี่ยนตนเองมาเป็น “ผู้ประสานงานและข้าราชการนักปกครองภายใต้พระราชอำนาจนำ และ (ประสานงาน) กลุ่มประชาสังคม”

ความเปลี่ยนแปลงของ “จินตนาการร่วม” ทั้ง 4 ชุด ล้วนยึดโยงอยู่กับเป้าหมายสำคัญเพียงหนึ่งเดียว ดังที่อาจารย์อรรถจักร์ระบุเอาไว้ว่า

“‘จินตนาการร่วม’ ทั้ง 4 ชุดของข้าราชการนักปกครองมีเป้าหมายสำคัญที่สุดคือ การดำรงไว้ซึ่ง ‘รัฏฐานุภาพ’ อันหมายถึงการรักษาไว้ซึ่งอานุภาพของรัฐ อาจกล่าวได้ว่า ข้าราชการนักปกครองในแต่ละยุคสมัยได้ทำงานตามการกำกับของ ‘จินตนาการร่วม’ ได้เป็นอย่างดี”

อย่างไรก็ตาม ผู้เขียนหนังสือเล่มดังกล่าว คือ อาจารย์ภูวดล ได้ย้ำเอาไว้ในบทสรุปว่า หลังทศวรรษ 2540 เป็นต้นมา (ซึ่งอยู่นอกเหนือจากเนื้อหาของหนังสือ) สังคมไทยได้เปลี่ยนแปลงไปอีกมหาศาล เช่นเดียวกับความหมายของ “การปกครอง” ที่เปลี่ยนแปลงไปอย่างมากมายเช่นกัน

ตัดภาพมายัง พ.ศ.2569

คำถามที่หลายคนที่ได้อ่านหนังสือเล่มนี้ อาจมีต่อบรรดา “สิงห์” หรือข้าราชการนักปกครองในกระทรวงมหาดไทยยุคปัจจุบัน ก็คือ ในเวลานี้ “สิงห์” เหล่านั้นยังคงมี “จินตนาการร่วม” เดียวกันหรือไม่?

ในปลายทศวรรษ 2560 ต่อ 2570 บรรดา “สิงห์มหาดไทย” ไม่ว่าสีไหน ได้ปรับเปลี่ยนบทบาทของพวกตนไปเป็นอะไรกันแน่?

และสุดท้าย ความขัดแย้งวุ่นวายที่กำลังเกิดขึ้นภายในกระทรวงมหาดไทย กำลังส่งผลกระทบอย่างไรต่อ “รัฏฐานุภาพ” ของรัฐไทย?