สหรัฐ: 250 ปีที่ผ่านจนถึงโลกวันนี้ (2)

14.11.2026

โดย ธเนศวร์ เจริญเมือง

"ภายใต้เศรษฐกิจปัจจุบัน โลกสมัยใหม่ประสบปัญหา 3 ข้อ 1. ความขัดแย้งเชิงโครงสร้างระหว่างการเติบโตของเศรษฐกิจทุนนิยมกับการอยู่รอดของสิ่งแวดล้อม…เศรษฐกิจต้องเติบโต แต่อากาศกลับถูกทำลาย...การเติบโตของสีเขียวอยู่ตรงกันข้ามกับการเติบโตของทุน 2. ข้อจำกัดของระบบทุน ทุนนิยมปฏิรูปไม่ได้เพราะเป้าหมายคือการเติบโต แต่สิ่งแวดล้อมก็ต้องเติบโตเช่นกัน 3. ยุคหลังทุนนิยม วิสัยทัศน์ของสังคมคืออะไร ระหว่างเศรษฐกิจกับคุณภาพชีวิต..."

Ulrike Herrmann, The End of Capitalism. 2025

ในงานของ Paul Collier (2019) ทุนนิยมสมัยใหม่ที่มีสหรัฐอเมริกาเป็นหัวขบวน ล้มเหลวก็เพราะมันได้สร้างความแตกแยกและเกิดความเสียหายรุนแรงต่อสังคม
1) 4 ทศวรรษที่ผ่านมา มีความแตกแยก 2 อย่างที่สำคัญ คือ 1. ด้านภูมิศาสตร์ เกิดความแตกแยกระหว่างเมืองใหญ่ระดับสากลกับเมืองที่ถูกทิ้งไว้ข้างหลัง เป็นเมืองในเขตห่างไกล และ 2. เกิดความแตกแยกระหว่างด้านการศึกษาและชนชั้น ระหว่างชนชั้นใหม่ที่มีการศึกษาสูงและมืออาชีพ กับผู้ใช้แรงงานที่การศึกษาน้อย ใช้แรงงานกาย และมีการงานที่ไม่มั่นคง

2) การแก้ปัญหาเพื่อแก้ไขความแตกแยกทั้ง 2 ข้อ ได้แก่ 1. ระบอบประชานิยมทางอุดมการณ์ ทั้งปีกซ้ายและปีกขวาจะเสนอทางแก้แบบง่ายๆ ที่ไม่มีมาตรการทางเศรษฐกิจ และ 2. วิธีการเชิงเทคนิคแบบอัตถประโยชน์ นั่นคือ เน้นสิทธิเสรีภาพและมุ่งพัฒนาด้านประสิทธิภาพในการทำงาน แต่ละเลยความสัมพันธ์ทางสังคมและความผูกพันกันในกลุ่มผู้ร่วมงานและสังคมรอบๆ

การรื้อฟื้นข้อผูกมัดด้านคุณธรรมและความสัมพันธ์ระหว่างคน Collier เรียกร้องให้รื้อฟื้นทุนนิยมที่มีจริยธรรม ได้แก่ ความรับผิดชอบต่อภารกิจ แทนที่จะเน้นสิทธิปัจเจก หรือมุ่งไปที่รัฐลงมากำหนดการแบ่งสรร ต้องมีรัฐจริยธรรม (the Ethical State) ที่เคลื่อนจากการรัฐแบบอุปถัมภ์ (paternalistic) ผู้ใหญ่ตัดสินใจแทนคนอื่นๆ, มีการใช้คำสั่ง ไปเป็นรัฐที่ดูแลอารมณ์ความรู้สึก การรับฟังและเอาใจใส่ทุกๆ ฝ่าย (maternalistic) ที่ให้แต่ละฝ่ายมีส่วนร่วมงานด้วยกัน และปรับตัวไปด้วยกัน

จัดตั้งบรรษัทที่มีคุณธรรม คือการเคลื่อนออกจากการให้ความสำคัญแก่เจ้าของหุ้นเป็นอันดับแรก (เน้นกำไรโดยเร็ว) ไปเป็นตัวแบบที่บรรษัทดูแลคนงาน, ลูกค้า และชุมชนโดยรอบเป็นอันดับแรก และครอบครัวที่มีคุณธรรม ก็คือ ยอมรับว่าครอบครัวเป็นหน่วยพื้นฐานของความมั่นคงในสังคม และสนับสนุนนโยบายที่ดูแลครอบครัวที่ประสบปัญหา โดยเฉพาะการพัฒนาเด็กเล็ก

ข้อเสนอต่อนโยบายหลัก 1. เพิ่มภาษีต่อเมืองขนาดใหญ่, นักบริหารรายได้สูงในเมืองใหญ่, เพิ่มค่าเช่าในเขตที่ดินราคาสูง และสนับสนุนพื้นที่ในต่างจังหวัดเพื่อให้ธุรกิจในพื้นที่นอกเขตมีความเข้มแข็งมากขึ้น 2. ปรับปรุงทุนด้านทรัพยากรบุคคล เช่น เร่งพัฒนาการอบรมและการศึกษาสายวิชาชีพ เพื่อลดช่องว่างระหว่างช่วงฝีมือและคนงานที่ด้อยฝีมือ แทนที่จะเน้นหนักแต่คนที่มีปริญญา 3. สนับสนุนครอบครัวที่ประสบปัญหาและต้องการความช่วยเหลือ และ 4. ระบุข้อแตกต่างระหว่างโลกตะวันตกที่ร่ำรวยกับชาติด้อยพัฒนา ด้วยการปรับปรุงการค้าที่มีคุณธรรมและพัฒนานโยบายการลงทุนเสียใหม่

Collier เรียกร้องให้จริงจังด้านการเมืองให้มากขึ้น นั่นคือเน้นวิธีการรูปธรรมเพื่อสร้างมาตรการคุณธรรมให้มากขึ้น เป้าหมายคือรื้อฟื้นทัศนคติแบบอัตลักษณ์ร่วม ความเป็นปึกแผ่นของสังคมที่เคยเรียกสังคมยุคหลังสงครามโลกว่า “ประชาธิปไตยทางสังคม” (Social Democracy) สนับสนุนเศรษฐกิจทุนนิยมพร้อมๆ กับการแทรกแซงของรัฐด้านการจัดสวัสดิการสังคม จัดสมดุลระหว่างสิทธิของปัจเจกชนกับความเท่าเทียมกันในสังคม นั่นคือการลดความไม่เท่าเทียมกันและจัดให้มีบริการสาธารณะ เช่น ด้านสุขอนามัย และการศึกษา

(มีคำสำคัญในที่นี้ 4 ชุด คือ เศรษฐกิจแบบผสมผสาน รัฐสวัสดิการ ความเท่าเทียมกันและความยุติธรรม และสิทธิของแรงงาน = สนับสนุนสหภาพแรงงานและการมีตัวแทนคนงานในภาคเศรษฐกิจ)

ในปี 2025 Ulrike Herrmann เห็นว่ามีความขัดแย้งเชิงโครงสร้าง คือการเติบโตของเศรษฐกิจทุนนิยมกับการอยู่รอดของสิ่งแวดล้อม

1) ความขัดแย้งระหว่างการเติบโตของเศรษฐกิจกับอากาศ (The Growth-Climate Paradox) เศรษฐกิจเติบโตเป็นกฎพื้นฐานของระบบทุนนิยม ซึ่งไม่อาจอยู่ร่วมกับการปกป้องอากาศให้มีประสิทธิผลได้เลย ทั้งนี้ก็เพราะกฎที่จะรักษาทุนนิยมให้คงอยู่ได้ก็คือการบริโภคต่อเนื่องและการผลิตก็ต้องขยายตัวต่อเนื่อง

ผลที่ตามมาก็คือ ผลประโยชน์ที่ขัดแย้งกัน กลไกที่จะอุ้มชูทุนนิยมให้ดำรงอยู่คือการผลิตและการบริโภค ผลก็คือ ทำให้นิเวศวิทยาเสื่อมทรุดลงเป็นลำดับ นั่นเท่ากับว่า “การเติบโตของสีเขียว” อยู่ตรงกันข้ามกับการเติบโตของระบบเศรษฐกิจแบบทุน

2) ข้อจำกัดเชิงระบบของทุนนิยม (The Systematic Limits of Capitalism) Herrmann เห็นว่าทุนนิยมไม่อาจปฏิรูปได้ เพราะเป้าหมายขัดกับสิ่งแวดล้อม และต่างฝ่ายต่างก็เอาชนะกันไม่ได้ ด้วยเหตุนี้จึงจำเป็นต้องแสวงหาโลกทัศน์ใหม่ เนื่องจากดาวนพเคราะห์ดวงนี้มีข้อจำกัด ทุนนิยมเติบโตไม่ได้

3) ก้าวไปสู่หลังยุคทุนนิยม ข้อแรกคือ มีวิสัยทัศน์ สำรวจชีวิตที่ปฏิบัติได้ของมนุษย์ในสังคมยุคหลังทุนนิยม คำถามคือ “เราจะอยู่กันอย่างไรในอนาคต?” ข้อต่อไป ความยั่งยืนอยู่เหนือการขยายตัว จะสร้างสรรค์สังคมใหม่อย่างไรเพื่อให้เกิดความมั่นคงด้านอากาศและคุณภาพชีวิต เหนือกว่าการเติบโตของ GDP และการสะสมทุน

4) ความหมายต่อวงวิชาการ ด้านเศรษฐศาสตร์นิเวศวิทยา ต้องท้าทายเศรษฐศาสตร์กระแสหลักด้วยการสนับสนุนการเติบโตแบบแยกการเติบโต (decoupled growth) โดยเสนอให้แยกทุนนิยมกับการอนุรักษ์สิ่งแวดล้อมออกจากกัน และมิให้ฝ่ายหนึ่งฝ่ายใดส่งผลกระทบต่ออีกฝ่ายหนึ่ง

และด้านสังคม เสนอให้จัดการโต้วาทีเรื่องยุทธศาสตร์การเปลี่ยนผ่านไปสู่เศรษฐกิจแบบแยกการเติบโตจากกัน หรือรัฐเข้าควบคุมการเติบโตโดยไม่ต้องทำให้ระบบทุนนิยมล่มสลายลง

จากทัศนะของนักคิดทั้ง 4 คนที่กล่าวมาคือ Gar Alperovitz, Ellen Wood, Paul Collier และ Ulrike Herrmann สรุปได้ 4 ประเด็นสำคัญคือ

1. ทุกคนเห็นว่าเศรษฐกิจทุนนิยมเป็นระบบที่มีจุดอ่อนมาก จำเป็นต้องมีการเปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่ จุดอ่อนที่สำคัญที่สุดมี 2 ข้อ คือ ก. ขัดแย้งกับสภาวะสิ่งแวดล้อมซึ่งเป็นองค์ประกอบสำคัญของคุณภาพชีวิตของผู้คนและอนาคตของโลก

และ ข. ก่อให้เกิดความแตกแยกและขัดแย้งในสังคม โดยเฉพาะอย่างยิ่งช่องว่างระหว่างชนชั้นสูงกับชนชั้นล่าง ที่นับวันจะสร้างแต่ปัญหาในระยะยาว

2. ทางออกของปัญหานี้มี 2 ข้อเสนอ คือ ก. ไม่เอาเลย สร้างระบบใหม่ขึ้นมาให้ชุมชนมาร่วมกันดำเนินงานแบบประชาธิปไตย เรียกว่า ชุมชนแบบพหุนิยม (the Pluralist Commonwealth) เพื่อให้แต่ละชุมชนเข้มแข็ง

และ ข. ให้มีทั้งสองระบบ แยกกันดำเนินงาน (decoupled growth) แต่ฝ่ายที่ปฏิเสธระบบทุนนิยมที่เคยมีมา ให้เน้นที่สร้างรัฐใหม่ที่ รัฐ-บรรษัท-องค์กรต่างๆ และครอบครัวยึดหลักประชาธิปไตยสังคม

มีเป้าหมาย 4 ข้อ คือ 1. เศรษฐกิจแบบผสมผสาน 2. รัฐสวัสดิการ 3. ความเท่าเทียมกันในสังคม และ 4. พิทักษ์สิทธิของผู้ใช้แรงงาน

ตลอดเวลาอันยาวนานในประวัติศาสตร์ เราได้เห็นการโต้แย้งกันระหว่างวัตถุ โดยเฉพาะมนุษย์ซึ่งเป็นเจ้าของความนึกคิดกับความคิดและความรู้สึกที่มีอยู่ร่างนั้น ขณะเดียวกันก็ไม่มีใครปฏิเสธบทบาทของภาวะแวดล้อมทางวัตถุและความคิดที่วนเวียนอยู่รายรอบ สิ่งที่ตถาคตได้พูดไว้เมื่อ 2 สหัสวรรษเศษที่แล้วก็ยังคงมีบทบาทสำคัญต่อผู้คนจำนวนมาก เป็นศาสนาหรือไม่ใช่ศาสนาแต่ก็มีคนหลายกลุ่มให้ความเคารพและศรัทธาเสมอมา แม้ว่าบางประเทศจะพยายามอวดตัวเองว่าเป็นรัฐพุทธ มีวัตถุสถานอลังการและการอ้างถ้อยคำของพุทธองค์มากมายและบ่อยครั้ง แต่ก็ดูเหมือนในทางปฏิบัติกลับเป็นอีกอย่างหนึ่ง

ขณะที่เศรษฐกิจทุนนิยมในห้วง 2 ศตวรรษเศษที่ผ่านมาโหมสำแดงพลังของวัตถุที่หลากหลายยิ่งๆ ขึ้น ทั้งพัฒนาการด้านสมรรถภาพและรูปแบบที่แทบจะไม่มีวันหยุด ทั้งอาศัยเทคโนโลยีด้านข่าวสารและภาพปลุกเร้าให้เกิดความรู้สึกและทัศนะคล้อยตามมากขึ้นๆ อย่างไม่ขาดสายทั้งวันทั้งคืน จนดูเหมือนว่ารัฐที่อวดอ้างว่าตนเองเป็นชาวพุทธนั้นก็อยู่ในกระแสนั้นด้วย

ในแง่ดังกล่าว สิ่งที่ Ellen Wood โต้ว่า ทุนนิยมไม่สอดรับกับธรรมชาติของมนุษย์ คำถามก็คือ ผู้ใดมีอำนาจในการผูกขาดลักษณะวิสัยของมนุษย์และดาวดวงใด ก็ไม่ใช่เพราะสรรพสิ่งที่แปรเปลี่ยนไปตลอดมา และปฏิสัมพันธ์แบบวิภาษวิธีระหว่างวัตถุกับจิตหรอกหรือที่ทำให้ทุนนิยมพุ่งไปข้างหน้ามาตลอด 2 ศตวรรษเศษ ครั้นเมื่อมาร์กซ์และเองเกลส์ออกมาทำนาย จึงมีประเทศจำนวนหนึ่งที่ปรารถนาจะก้าวไปสู่ยุคสังคมนิยมโดยเร็ว ทั้งๆ ที่ประสบการณ์กับระบบทุนนิยมก็ไม่ได้มีมากนัก จนกระทั่งโลกได้แบ่งออกเป็นฝักฝ่าย
น่าสนใจยิ่งที่แม้นักคิดนักเขียนที่กล่าวมาจะวิพากษ์วิจารณ์เศรษฐกิจทุนนิยมอย่างรุนแรงในท่วงทำนองคล้ายๆ กัน แต่ทางออกของปัญหากลับต่างกัน อาจเป็นเพราะผลกระทบของระบอบอำนาจนิยมของประเทศที่เรียกตัวเองเป็นสังคมนิยมในยุโรปตะวันออกและเอเชียฟากตะวันออกตั้งแต่ทศวรรษ 1920 เป็นต้นมา

ด้วยเหตุดังกล่าว แม้ว่าทุนนิยมตั้งแต่หลังยุคสงครามเย็นเป็นต้นมาจะยังคงทยอยแสดงความแตกต่างระหว่างชนชั้นสูงกับชนชั้นล่างในสังคม และปัญหาสิ่งแวดล้อมที่รุนแรงมากขึ้น

สิ่งที่นักวิชาการเสนอก็คือ รื้อฟื้นระบอบประชาธิปไตยให้เข้มแข็ง, ชุมชนแบบพหุนิยม, ประชาธิปไตยสังคม, รัฐ-บรรษัท-ครอบครัวที่มีคุณธรรม, ความเท่าเทียมกัน-เสรีภาพ-ประชาธิปไตยที่มีความหมาย, และรักษาสิ่งแวดล้อมให้มีคุณภาพ และจะมีนักวิชาการบางคนยอมให้ทุนนิยมบางส่วนอยู่ต่อไปได้ แต่ก็ต้องแยกกันบริหาร ไม่มีการปะปนกับระบบสังคมนิยมอย่างเด็ดขาด

อนึ่ง น่าสังเกตว่าในด้านการเมืองการบริหาร ทุกฝ่ายเรียกร้องในแนวทางเดียวกันหมด นั่นคือการให้ความสำคัญต่อ 6 หลักการ คือ ชุมชน, ระดับล่าง, ความหลากหลาย, สิทธิและเสรีภาพของบุคคลและกลุ่ม, การมีส่วนร่วมจากแต่ละฝ่าย และประชาธิปไตยของเสียงส่วนใหญ่

และไม่ว่าการเปลี่ยนแปลงจะเริ่มต้นจากบนสู่ล่าง หรือล่างขึ้นบน ก็ล้วนต้องเป็นไปตาม 6 หลักการดังกล่าวนั้นอย่างไม่มีวันเสื่อมคลาย