โดย ธงชัย วินิจจะกูล
- อ่าน เลิกใส่ตรวนอานนท์ นำภา และผู้ต้องขังเถิด
- อ่าน RADICAL
- อ่าน นักวิชาการของรัฐพันลึก และปัญญาชนอนุรักษนิยม
- อ่าน อดีตกษัตริย์ในหลักฐานประวัติศาสตร์ กับ ม.112
- อ่าน อดีตกษัตริย์ ความเป็นรัฐ และ 112
- อ่านบทความทั้งหมดของธงชัย วินิจจะกูล คลิกที่นี่
…
เมื่อเร็วๆ นี้ ผมได้ไปฟังคำพิพากษาคดี 112 คดีหนึ่ง อันที่จริง นี่ไม่ใช่ครั้งแรก และครั้งนี้ก็แทบไม่มีอะไรต่างไปจากเดิม ผู้ร่วมฟังคำพิพากษาก็คงเคยชินจนไม่เกิด “เอ๊ะ” อะไรอีกแล้ว
แต่คราวนี้ ผมฟังและขบคิดกับคำพิพากษาอย่างตั้งอกตั้งใจมากหน่อย จึงเกิด “เอ๊ะ” ขึ้นมา
ในคำพิพากษานั้น นอกเหนือจากข้อเท็จจริงว่าจำเลยพูดว่าอะไร จึงเป็นเหตุให้ถูกฟ้องแล้ว ประเด็นหลักที่เป็นเหตุผลของการตัดสินมี 2 ประการใหญ่ๆ ก็คือ
ประการแรก การอภิปรายและข้อความดังกล่าวนั้น ไม่อยู่ในข่ายได้รับการคุ้มครองตามหลักสิทธิเสรีภาพของประชาชนตามที่บัญญัติไว้ในรัฐธรรมนูญด้วยเหตุผลดังต่อไปนี้
1. เพราะการใช้เสรีภาพย่อมมีขีดจำกัด ต้องไม่กระทบเสรีภาพของผู้อื่น
ในกรณีนี้ไม่เข้าใจว่าสิทธิหรือเสรีภาพของผู้อื่นที่ถูกกระทบคืออะไร คำพิพากษาก็ไม่ได้อธิบายมากไปกว่านี้ แต่น่าสนใจว่า เหตุผลดังกล่าวเป็นไปตามโวหารที่ใช้กันเกร่อทั่วไป ยามใดที่มีการพูดถึงสิทธิเสรีภาพ ต้องต่อด้วยข้อความว่าแต่ต้องไม่กระทบเสรีภาพของผู้อื่นนะ
พูดกันเป็นสูตรจนไม่ต้องคิดว่าหมายความว่าอะไรอีกแล้ว ยิ่งกว่าเอ่ยปากสั่งกะเพราไก่ไข่ดาวเสียอีก
2. รัฐธรรมนูญบัญญัติไว้ว่า ประชาชนมีเสรีภาพ “เว้นแต่…” กระทบต่อความมั่นคงฯ ต่อศีลธรรมอันดีและความสงบเรียบร้อยของสังคม
คำพิพากษาคดีดังกล่าวให้เหตุผลว่า การอภิปรายและข้อความดังกล่าวไปกระทบกับความมั่นคงฯ เสรีภาพจึงสำคัญน้อยกว่า ความมั่นคงฯ เป็นเรื่องใหญ่กว่า
หมายความว่า คำพิพากษานำเอาข้อยกเว้นมาเป็นเหตุผลเพื่อระงับสาระหลักของรัฐธรรมนูญที่เกี่ยวกับเสรีภาพ
3. คำพิพากษายังระบุอีกว่าการใช้สิทธิเสรีภาพต้องรู้จักหน้าที่
ตรงนี้ผมนึกไม่ออกว่าเกี่ยวข้องอย่างไรกับกรณีนี้ และคำพิพากษาก็ไม่ได้อธิบายมากไปกว่านี้ แต่น่าสนใจว่า นี่เป็นวาทกรรมที่ใช้กันเกร่อโดยไม่รู้ความหมาย ยามใดที่มีการพูดถึงสิทธิเสรีภาพ ต้องต่อด้วยข้อความว่าแต่ต้องรู้จักหน้าที่ด้วยนะ พูดกันเป็นสูตรแบบไม่ต้องคิดยิ่งกว่าเอ่ยปากสั่งกะเพราไก่ไข่ดาว
เราได้เห็นจากคำพิพากษานี้ถึงวาทกรรมของสังคมไทยต่อสิทธิเสรีภาพ อันเป็นลักษณะพิเศษของความคิดมาตรฐานของไทยที่คงไม่พบในสังคมอื่น ก็คือการใช้เสรีภาพต้องขึ้นกับหน้าที่ด้วย
แต่ไม่ชัดว่าหมายถึงคนไทยมีเสรีภาพมากหรือน้อยขึ้นอยู่กับหน้าที่ของตนหรือ ถ้าเช่นนั้นเสรีภาพแบบไทยไม่ใช่ผูกกับความเป็นประชาชนเท่าๆ กัน แต่ผูกกับหน้าที่ซึ่งเราท่านมีต่างกัน มีอำนาจไม่เท่ากัน เช่นนั้นหรือ?
ประการที่สอง การพิสูจน์ว่าสาระของข้อความที่ถูกฟ้องนั้นเป็นความจริงหรือไม่ ไม่มีความหมายแต่อย่างใดสำหรับคดี 112 สมดังที่กล่าวกันว่า ยิ่งจริงก็อาจจะยิ่งมีความผิดหนักเข้าไปอีก
โดยปกติ ในคดีหมิ่นประมาทระหว่างบุคคลนั้น ถ้าหากข้อความซึ่งถูกฟ้องว่าก่อให้เกิดความเสียหายหรือเป็นการดูหมิ่นนั้น เป็นสาระที่เกี่ยวข้องกับประโยชน์สาธารณะ การพิสูจน์ว่าเป็นความจริงเป็นวิถีทางชอบธรรมในการต่อสู้คดี
ถ้าหากจำเลยสามารถพิสูจน์ได้ว่าข้อความที่ตนกล่าวนั้นเป็นความจริง และความจริงนี้มีผลกระทบต่อประโยชน์สาธารณะ ต่อให้ผู้ถูกพาดพิงเสียหาย ก็ย่อมมีเหตุผลถือว่าไม่ใช่การหมิ่นประมาท แต่ทำไปเพราะประโยชน์สาธารณะ
แต่ถ้าหากข้อความซึ่งถูกฟ้องนั้นไม่เกี่ยวอะไรเลยกับประโยชน์สาธารณะ การพิสูจน์ว่าเป็นความจริงหรือไม่ ย่อมไม่จำเป็น ตัดสินกันเลยว่าผู้ถูกพาดพิงเสียหายหรือไม่ก็พอแล้ว
ในกรณี 112 ข้อความที่จำเลยกล่าวถึงล้วนแต่เป็นประเด็นที่เกี่ยวกับประโยชน์สาธารณะทั้งสิ้น ถึงขนาดที่ฝ่ายโจทก์และคำพิพากษาก็ยืนยันเองว่าเกี่ยวข้องกับความมั่นคงฯ ในแง่นี้ศาลน่าจะนำสืบข้อเท็จจริงของข้อความดังกล่าว
แต่กรณี 112 นี้ไม่ใช่หมิ่นประมาทธรรมดา เพราะเป็นการดูหมิ่นที่อยู่ในหมวดความมั่นคงในราชอาณาจักร
แทนที่จะถือว่าเมื่อกระทบกระเทือนต่อความมั่นคง ความจริงจะยิ่งช่วยให้เกิดการแก้ไขปรับปรุงเพื่อประโยชน์สาธารณะ กลับกลายเป็นว่าคดี 112 จัดเป็นคดีหมิ่นประมาทที่จัดว่าเป็น “ข้อยกเว้น” ถือกันว่าในเมื่อเกี่ยวกับความมั่นคงแล้วจึงไม่ต้องสืบข้อเท็จจริง ไม่ต้องการพิสูจน์ว่าจริงหรือไม่
นี่เป็นการอีกอย่างหนึ่งที่ชี้เห็นว่า กรณี 112 ซึ่งเป็นมาตราหนึ่งในหมวดความมั่นคงฯ นั้น เป็นสิ่งผิดเพี้ยนจากหลักกฎหมายในกรณีหมิ่นประมาทตามปกติเป็นอย่างยิ่ง
ความพยายามของฝ่ายจำเลยที่ขอเรียกหลักฐานเพื่อพิสูจน์ความจริงของข้อความที่จำเลยกล่าวจึงถูกปฏิเสธเสมอ เพราะไม่เป็นสาระที่จำเป็นสำหรับการตัดสินคดี แถมยิ่งจริงก็อาจจะยิ่งมีความผิดหนักเข้าไปอีก
ในวันเดียวกัน ผมมีโอกาสไปนั่งฟังการสืบพยานคดี 112 อีกคดีหนึ่ง โดยพยานฝ่ายจำเลยคนหนึ่งเป็นอาจารย์ผู้เชี่ยวชาญกฎหมายมหาชน
ประเด็นน่าสนใจอยู่ตรงที่การซักค้านพยานจำเลยของอัยการโจทก์ กล่าวคือ อัยการมิได้ติดใจสงสัยซักถามในสาระที่พยานนำเสนอต่อศาลแต่อย่างใดทั้งสิ้น
แต่อัยการซักว่า พยานได้เป็นพยานฝ่ายจำเลยให้กับคนที่โดนข้อหา 112 นี้มาหลายคดีแล้วใช่ไหม พยานจำเลยตอบว่าใช่ รวมแล้ว 8-9 คดี จำไม่ได้แน่
อัยการโจทก์ซักต่อไปว่า มีคดีไหนบ้างซึ่งคำให้การของพยานจำเลยได้รับการพิจารณาในคำพิพากษา
คำถามเช่นนี้เห็นได้ไม่ยากว่า เป็นการลดทอนความน่าเชื่อถือของพยานจำเลย ราวกับบอกว่า พยานพูดไปก็เท่านั้น ศาลท่านไม่รับฟังหรอก
แต่คำถามเช่นนี้ ถ้าหากเป็นความจริง ชี้ให้เห็นอะไรบ้าง
ประการแรก ถ้าศาลไม่รับฟังผู้เชี่ยวชาญกฎหมาย แล้วศาลฟังใคร?
ฝ่ายโจทก์ได้นำนักกฎหมายหรือพยานผู้เชี่ยวชาญเข้าเบิกความด้วยหรือไม่? นักวิชาการที่ฝ่ายโจทก์นำมาและศาลเชื่อถือมากกว่าคือใคร?
ความจริงก็คือผู้เชี่ยวชาญฝ่ายโจทก์มี “ขาประจำ” สำหรับคดี 112 ได้แก่ ดร.ลูกบิดผู้เชี่ยวชาญทางด้านสถิติ ดร.ผมยาวผู้เชี่ยวชาญทางด้านปรัชญาการเมือง และอาจารย์ผู้เชี่ยวชาญกฎหมาย 1-2 คนซึ่งรู้จักกันดีว่าสนับสนุนการใช้ ม.112 ลงโทษฝ่ายตรงข้ามทางการเมือง
ถ้าเช่นนั้น อัยการต้องการจะสื่อว่า ศาลรับฟังแต่คนแบบนี้จนกลายเป็นแบบแผนไปแล้วเช่นนั้นหรือ?
ประการที่สอง อัยการฝ่ายโจทก์กำลังดูเบาผู้พิพากษาอย่างเหมารวมไปหน่อยกระมัง จึงส่อว่าศาลไม่รับฟังผู้เชี่ยวชาญฝ่ายจำเลยหรอก
ถ้าหากศาลรับฟังผู้เชี่ยวชาญสองฝ่าย ประเมินน้ำหนักความน่าเชื่อถือและเหตุผลมากน้อยกว่ากัน ย่อมเป็นการกระทำซึ่งสมเหตุสมผล
แต่ถ้าหากศาลตั้งธงไว้ล่วงหน้าว่าจะรับฟังฝ่ายหนึ่งและไม่รับฟังอีกฝ่ายหนึ่ง ย่อมไม่เหมาะสม และทำให้คำพิพากษาน่าสงสัย
ประการที่สาม ดูไม่ยากเลยว่าคำถามของอัยการเช่นนี้เป็นการเยาะเย้ยถากถาง ไม่เกี่ยวอะไรกับข้อกฎหมาย ไร้เหตุผลและไร้หัวใจเป็นอย่างยิ่ง
มองการพิจารณาคดีเป็นแค่การเอาชนะ เป็นเกมแค่นั้นเอง ทั้งๆ ที่กรณี 112 เป็นความผิดเนื่องจากแสดงความเห็น ไม่ใช่การทำร้ายใครแต่อย่างใด
น่าเศร้าที่การสืบพยานและการพิพากษาคดี 112 ได้ดำเนินมาถึงจุดเช่นนี้
แม้ว่าคำพิพากษาคดีหนึ่งในไม่กี่สัปดาห์ที่ผ่านมาจะมีผลให้อานนท์ นำภา บวกเวลาติดคุกเพิ่มอีก 2 ปี 8 เดือน และทำให้คนซึ่งเคยได้ประกันตัวอยู่นอกคุกอีก 2 ราย กลับถูกปฏิเสธการประกันตัวในขั้นอุทธรณ์ ต้องเข้าไปเพิ่มประชากรคุกโดยไม่จำเป็น
ผมยังนึกไม่ออกว่า เหตุผลอะไรประเทศไทยจึงปฏิบัติต่อคนที่มีความคิดความอ่านห่วงใยต่อบ้านเมือง แต่มีความคิดไปในทางที่รัฐไม่ชอบ ราวกับเป็นอาชญากร ทั้งการจับกุม ใส่เครื่องพันธนาการ และไม่ให้ประกัน ไม่ยอมให้เขาประกอบอาชีพปกติ เพิ่มผลิตภาพและสร้างมูลค่าให้สังคม
ในขณะที่อาชญากรกลับได้รับการประกันตัว คนที่ฉ้อโกงคนอื่นหลายร้อยล้านกลับได้รับการปฏิบัติอย่างนุ่มนวล ไม่มีการใส่เครื่องพันธนาการแต่อย่างใด
อยากให้มาตรฐานการปฏิบัติต่อผู้ต้องหาเป็นอย่างหลัง คือสุภาพกับผู้ถูกจับกุมทุกคนเพราะเขาทั้งหลายมีเกียรติน่าเคารพไม่ต่างกัน ไม่ต้องใส่พันธนาการกับใครเลย
แต่ที่เป็นอยู่ทุกวันนี้ ดูเหมือนว่า “ความคิด” ซึ่งถูกกล่าวหาว่าเป็นภัยต่อความมั่นคงของรัฐ (ไม่มีใครอีกแล้วในยุคนี้ที่คิดจับอาวุธต่อสู้กับเจ้าหน้าที่ หรือก่อการที่กระทบต่อชีวิตของผู้คนร่วมสังคม) น่ากลัวยิ่งกว่าอะไรทั้งหมด
นี่เป็นการปฏิบัติทางกฎหมายที่เก่าคร่ำครึ เทียบได้กับยุคกลางของยุโรป ซึ่งจัดเป็น “ยุคมืด” ก่อนเรืองปัญญา ก่อนสมัยใหม่ ซึ่งควรจะหมดไปจากประเทศไทยนานแล้ว
อย่างไรก็ตาม ท่ามกลางข่าวร้ายและเรื่องราวน่าหดหู่เกี่ยวกับการพิจารณาคดี 112 ในช่วงหลายสัปดาห์ที่ผ่านมา ยังดีว่าเมื่อต้นเดือนพฤศจิกายน อานนท์ นำภา เป็นพยานเบิกความในคดีที่ตนเองเป็นผู้ต้องหา
เขาอธิบายถึงความเป็นมา แนวคิด เหตุผล และรายละเอียดของการที่เขาและขบวนการเยาวชนปี 2563 เรียกร้องให้มีการปฏิรูปสถาบันกษัตริย์ คำชี้แจงของอานนท์ในศาลดียอดเยี่ยม สมควรได้รับการเผยแพร่
แต่ผมก็มั่นใจว่าในประเทศไทยจะไม่มีใครเผยแพร่
น่าเศร้าที่สาธารณชนไทยไม่มีโอกาสได้อ่านได้รับฟังอ่านถ้อยแถลงซึ่งเต็มไปด้วยเหตุผล สุภาพ และแสดงความเคารพต่อบุคคลและสถาบันต่างๆ ที่เขาเรียกร้องให้มีการปฏิรูป อานนท์พูดได้ดีและเหมาะสมกว่านักวิชาการบางคนเสียอีก
ฟังแล้วอดใจหายไม่ได้ว่า ก่อนสิ้นปีนี้จะมีการตัดสินคดีที่อานนท์ นำภา เป็นจำเลยอีก 3 คดีรวด
ในแง่นี้ สังคมไทยป่าเถื่อนน้อยกว่ายุคกลางของยุโรปเพียงนิดเดียว คือคนที่ตกเป็นจำเลยไม่ถูกนำไปตรึงกับเสาบนกองไฟ เผาจนตายต่อหน้าสาธารณชน
