คอลัมน์ การเมืองวัฒนธรรม
โดย เกษียร เตชะพีระ
- อ่าน ‘ศัพท์สามคำในปีขวาสุดโต่ง : วันสิ้นโลก’
- อ่าน ศัพท์สามคำในปีขวาสุดโต่ง : ราชาธิปไตย (1)
- อ่าน ศัพท์สามคำในปีขวาสุดโต่ง : การอพยพออก (1)
- อ่าน ระเบียบอำนาจ/ระเบียบการเมือง (political order)
- อ่าน อนุรักษนิยม : วิกฤตและบุคลิกวิธีคิด
- อ่าน อนุรักษนิยม : สามประเภทหลัก
- อ่าน อนุรักษนิยม : วิกฤตอนุรักษนิยม วิกฤตเสรีประชาธิปไตย
…
ท่ามกลางความแตกแยกระส่ำระสายของฝ่ายขวาหรืออนุรักษนิยมไทยอย่างไม่ค่อยเคยปรากฏให้เห็นในช่วงสองทศวรรษที่ผ่านมา (https://www.matichon.co.th/weekly/exclusive/article_914367) จึงน่าที่จะมาทบทวนปูพื้นความเข้าใจแนวคิดอนุรักษนิยมกันสักเล็กน้อย ก่อนจะอภิปรายขยายความและเจาะลึกต่อไป (ดังที่มีการจัดเสวนาวิชาการเรื่องนี้กันเมื่อเร็วๆ นี้ ดู “งานเสวนาโฉมหน้าอนุรักษนิยมไทยเนื่องในวาระ 77 ปีแห่งการสถาปนาคณะรัฐศาสตร์ มธ.”, 14 กันยายน 2569, https://www.youtube.com/watch?v=3AJ4TUPPTAQ)
ความคิดอนุรักษนิยม (conservatism) ถือกำเนิดในยุคสมัยใหม่ของโลกตะวันตกโดยเฉพาะยุโรป ในลักษณะที่เป็นปฏิกิริยา ต่อทั้งขบวนการความคิดปรัชญายุครู้แจ้งแห่งศตวรรษที่ 18 และการปฏิวัติฝรั่งเศสปี 1789 รวมทั้งแนวคิดความเคลื่อนไหวราดิกัล ที่เรียกร้องการพลิกเปลี่ยนสังคมอย่างขุดรากถอนโคนอื่นๆ ซึ่งสืบเนื่องต่อมา (Andrew Gamble, An Introduction to Modern Social and Poltical Thought, 1981, p. 255)
ความคิดฝ่ายขวาที่เป็นปฏิกิริยาต่อการเปลี่ยนแปลงทางอุดมการณ์และการเมืองดังกล่าวย่อยแยกแตกแขนงออกไปมากมายในกาลต่อมา โดยเฉพาะเมื่อมันแผ่ข้ามผ่านเทศะอันกว้างขวางออกไปในดินแดนนอกยุโรปตะวันตก หาได้เป็นหนึ่งเดียวกันไม่ แต่กระนั้นก็พอจับทางได้ว่ามีหลักการร่วมที่ถูกกล่าวย้ำซ้ำซ้อนกันบางประการ พอจะสรุปสังเขปว่าอนุรักษนิยมมุ่งอนุรักษ์สิ่งเหล่านี้คือ :-
1.จารีตประเพณี
ความคิดฝ่ายขวามักเถียงว่าสถาบัน ธรรมเนียม ศาสนาและแบบปฏิบัติทางสังคมที่สืบทอดมานั้นบรรจุภูมิปัญญาดั้งเดิมที่สั่งสมกันไว้ มองจากมุมนี้ ความเปลี่ยนแปลงทางสังคมอย่างรวดเร็วอาจเซาะกร่อนบ่อนทำลายสำนึกการสังกัดเป็นพรรคพวกหมู่คณะเดียวกันและเสถียรภาพทางสังคมซึ่งใช้เวลาหลายชั่วอายุคนกว่าจะพัฒนาขึ้นมาได้ลงไป
ด้วยเหตุนี้นักคิดอนุรักษนิยมชาวอังกฤษเชื้อสายไอริชอย่างเอ็ดมันด์ เบิร์ก (1729-1797) จึงเน้นย้ำความสำคัญของความต่อเนื่อง สถาบันที่สืบทอดกันมา และการปฏิรูปอย่างค่อยเป็นค่อยไป เหนือกว่าการพลิกเปลี่ยนแบบปฏิวัติใดๆ
2.ความเหลื่อมล้ำเป็นลำดับชั้น
ประเพณีการคิดฝ่ายขวามากมายหลายกระแสตั้งคำถามเอากับความคิดที่ว่าหลักความเสมอภาคพึงหมายความว่าต้องทำให้คนเท่ากันทางเศรษฐกิจและสังคมทุกผู้ทุกนาม พวกเขาเถียงว่าความแตกต่างด้านความสามารถ ความสำเร็จ ความรับผิดชอบ หรือหน้าที่ทางสังคมอาจก่อให้เกิดความไม่เสมอภาคที่ชอบธรรมได้
อย่างไรก็ตาม ในประเด็นนี้เราพึงจำแนกแยกแยะข้อถกเถียงของฝ่ายอนุรักษนิยมว่าด้วยเรื่องระเบียบสังคม (…ที่ดีควรมี ความไม่เสมอภาคที่ชอบธรรมได้ ใช่ว่าคนต้องเท่ากันหมดทุกด้านทุกเรื่องเสมอไปก็หาไม่) ออกจากอุดมการณ์ขวาจัดซึ่งหยั่งยึดและปกป้องลำดับชั้นความเหลื่อมล้ำของคนเราบนฐานเชื้อชาติ ชาติพันธุ์หรือประเทศชาติที่สังกัด (เช่น คนผิวขาวย่อมเหนือกว่าคนผิวดำหรือผิวเหลือง เป็นต้น)
ทว่า บางทีหลักความเหลื่อมล้ำที่อ้างระเบียบสังคมก็อาจเข้าผสมผสานกับหลักความเหลื่อมล้ำที่อ้างชาติพันธุ์ เช่น ความเชื่อแบบไทยๆ ยุคหลังการอภิวัฒน์รัฐธรรมนูญ 2475 ที่เลิกอ้างความเหลื่อมล้ำบนฐานชาติกำเนิด (เจ้า, ขุนนาง, ไพร่) แล้วหันไปอ้างความเหลื่อมล้ำบนฐานระเบียบสังคมกับชาติพันธุ์วัฒนธรรมแทน (ตามข้อค้นพบจากงานวิจัยของศาสตราจารย์สายชล สัตยานุรักษ์) ที่ว่า :
“คนไทยไม่ควรมีอำนาจเท่ากัน คนไทยบางคนควรมีอำนาจมากกว่าคนไทยคนอื่น เพราะพวกเขามีความเป็นไทยมากกว่า และเป็นคนดีมีศีลธรรมยิ่งกว่าคนไทยคนอื่น และเมืองไทยนี้ดีแล้วที่เป็นเช่นนี้!”
(เกษียร เตชะพีระ, จากระบอบทักษิณสู่รัฐประหาร 19 กันยายน 2549 : วิกฤตประชาธิปไตยไทย,
ปาฐกถา 14 ตุลา ประจำปี 2550, น. 122)
3.อำนาจทางการกับความสงบเรียบร้อยของบ้านเมือง
การเมืองฝ่ายขวามักเน้นย้ำสถาบันที่เข้มแข็ง กฎหมายขื่อแปบ้านเมือง, ระเบียบวินัย, ความมั่นคงแห่งชาติและการเคารพอำนาจทางการ บรรดาผู้สนับสนุนแนวคิดดังกล่าวมักเถียงว่าเสรีภาพหาใช่การอยู่รอดโดยปราศจากความเป็นระเบียบเรียบร้อยไม่
ดังในกรณีขบวนการเคลื่อนไหวประท้วงใหญ่ต่อเนื่องของนักเรียนมัธยมฯ นักศึกษา คนงานและกลุ่มอื่นๆ หลายแสนคนทั่วประเทศฝรั่งเศสในช่วงเดือนตุลาคมศกนี้ ทำให้คีตศิลปินอาวุโสชาวไทยสองคนออกมาตั้งคำถามเรื่องนี้ และอดีตแกนนำม็อบเยาวรุ่น 2563-2564 ผู้ลี้ภัยไปเรียนต่อต่างประเทศเขียนวิวาทะตอบโต้ (https://www.facebook.com/sumup.th/posts/3-คนดังฟาดกันด้วยบทกลอนเมื่อ-หงา-แอ๊ด-เพนกวิน-แต่งกลอนฉะกันไปมา-สืบเนื่องจากกรณี/122265222272122738)
อย่างไรก็ตาม คำถามสำคัญที่นักวิจารณ์ถามกลับต่อประเด็นนี้ของอนุรักษนิยมก็คือ : เมื่อไหร่ที่การปกป้องความเป็นระเบียบเรียบร้อยของบ้านเมืองกลายเป็นเหตุผลความชอบธรรมให้แก่การกดปราบความเห็นต่างเล่า?
ดังที่ ตริสตอง การ์เซีย อาจารย์ปรัชญาและนักเขียนนิยายชาวฝรั่งเศส ณ มหาวิทยาลัยฌอง มูแลง แห่งเมืองลียง ฝรั่งเศส วิจารณ์เรื่องนี้ว่า :
“เบื้องหลังอำนาจทางการทุกรูปแบบ มีการขู่กรรโชกอยู่ ได้แก่ ขู่กรรโชกว่าจะเกิดความสับสนวุ่นวายบ้างละ ความโกลาหล อลหม่านบ้างละ หรือการกำหนดให้แน่นอนไม่ได้บ้างละ เขาบอกเราว่านอกเหนือจากอำนาจทางการแล้ว ไม่มีรูปแบบสังคมใดจะเป็นไปได้เลย
“อย่างไรก็ตาม นักประวัติศาสตร์และนักมานุษยวิทยามากหลายได้แสดงให้เห็นว่ามีรูปแบบการจัดตั้งทางสังคมซึ่งไม่จำต้องผ่านอำนาจทางการอยู่ สำหรับผมแล้วสิ่งที่ดูเหมือนจะช่วยปลดปล่อยเราได้ในขั้นพื้นฐานคือการคิดถึงความเป็นไปได้ที่จะไม่มีอำนาจทางการ หรือการดำรงอยู่ของอำนาจทางการในแบบอื่น” (https://www.radiofrance.fr/franceculture/podcasts/questions-du-soir-l-idee/peut-on-sortir-du-dilemme-entre-autorite-et-chaos-5996042)
4.ชาติกับเอกลักษณ์
ชาตินิยมเป็นพลังที่เข้มแข็งในขบวนการฝ่ายขวามากมายหลายขบวน โดยชาติถูกนำเสนอว่าเป็นชุมชนซึ่งผูกพันกันด้วยประวัติศาสตร์ร่วมกัน วัฒนธรรม ภาษาหรือความทรงจำรวมหมู่
สำหรับบางคน ชาตินิยมหมายถึงความสมานฉันท์และการปกครองตนเองของชาติ
ทว่า สำหรับคนอื่น ชาตินิยมอาจกลายเป็นเรื่องของการกีดกันขับไส โดยนิยามชนกลุ่มน้อยบางกลุ่มหรือคนนอกว่าเป็นภัยคุกคามชาติ
เช่น “ปลุกผี ‘ชาตินิยม’ ย้อนดูบทเรียนปัญหาสามจังหวัดชายแดนใต้” (https://www.thaipbs.or.th/decode/20250605-nationalism-and-the-southern-border) & “อย่าไว้ใจลูกหลานพระยาละแวก? ชาตินิยมในเรื่องเล่ากลางความขัดแย้งไทย-กัมพูชา กับ นลิน สินธุประมา” (https://www.the101.world/nalin-sindhuprama-interview/) เป็นต้น
5.ทรัพย์สิน, ตลาดและลัทธิปัจเจกนิยมทางเศรษฐกิจ
ประเพณีความคิดฝ่ายขวาหลายกระแสปกป้องทรัพย์สินเอกชนเอย การประกอบการเอกชนเอย การแข่งขันในตลาดเอย และการจำกัดการแทรกแซงของรัฐเอย พวกเขาเถียงว่าการริเริ่มโดยปัจเจกบุคคลกับเสรีภาพทางเศรษฐกิจช่วยกระตุ้นหนุนเสริมนวัตกรรม และความมั่งคั่งไพบูลย์ขึ้นมา (ดูโพสต์ของ ฆนัท นาคถนอมทรัพย์ ที่วิเคราะห์วิจารณ์ทรรศนะแบบทุนนิยมเสรีนิยมใหม่ต่อประเด็นปัญหาการจดทะเบียนกะเพรา 4 สายพันธุ์ใหม่ของซีพี 27 ตุลาคม 2526, https://www.facebook.com/adjd.pipe)
อย่างไรก็ตาม พึงต้องเสริมว่าแนวคิดฝ่ายขวาในทางเศรษฐกิจนั้นหาได้เป็นแบบแผนเดียวกันเป๊ะไม่ ขบวนการฝ่ายขวาบางขบวนก็สนับสนุนโครงการสวัสดิการ ลัทธิปกป้องการค้าการลงทุนในทางเศรษฐกิจ หรือหนุนให้รัฐแทรกแซงเศรษฐกิจอย่างกว้างขวางเช่นกัน เมื่อสิ่งเหล่านี้ดูจะรับใช้ผลประโยชน์แห่งชาติ เช่น แนวคิดและนโยบายของฟรีดริช ลิสต์ (นักเศรษฐศาสตร์ชาวเยอรมัน-อเมริกัน, 1789-1846), ออตโต ฟอน บิสมาร์ก (นายกรัฐมนตรีเยอรมนี, 1815-1898), หรือแม้แต่ประธานาธิบดีโดนัลด์ ทรัมป์ ในเรื่องการปกป้องการค้าและเศรษฐกิจอเมริกันด้วยอัตราภาษีศุลกากร เป็นต้น
6.ถือความสืบเนื่องสำคัญเหนือกว่าการพลิกเปลี่ยนอย่างขุดรากถอนโคน
ฝ่ายขวาโน้มเอียงจะระแวงสงสัยบรรดาโครงการที่มุ่งสร้างสังคมขึ้นมาใหม่หมดโดยยึดตามอุดมคตินามธรรมเรื่องความเสมอภาคหรือการปลดแอก อันเป็นฐานคติของปรัชญายุครู้แจ้งและการปฏิวัติฝรั่งเศสที่ศรัทธาในความก้าวหน้าและการมองโลกในแง่ดี (ดู อาทิ Jonny Thomson, “John Gray on why “progress” in politics is an illusion”, 10 September 2026, https://bigthink.com/mini-philosophy/history-shows-that-human-progress-is-a-myth/)
กระนั้นก็ตาม เราควรระลึกไว้ว่าหาได้มีท่าทีอย่างหนึ่งอย่างเดียวของฝ่ายขวาในทุกๆ ประเด็นข้างต้นไม่ เพราะนอกจากอนุรักษนิยมแล้ว ฝ่ายขวายังรวมทั้งพวกอิสรเสรีนิยม (libertarianism), พวกยึดจารีตประเพณีทางศาสนา (religious traditionalism), ชาตินิยม (nationalism) และพวกขวาสุดโต่ง (the radical right) ด้วย ซึ่งกลุ่มฝ่ายเหล่านี้อาจเห็นแตกต่างกันอย่างแหลมคมในประเด็นต่างๆ
ดังนั้น การทำความเข้าใจอนุรักษนิยมรวมทั้งฝ่ายขวาโดยทั่วไปจึงเรียกร้องให้เราเล็งแลทะลุเลยยี่ห้อการเมืองออกไปสู่ปัญหาลึกซึ้งกว่าที่มันหยิบยกขึ้นมา เช่น ตกลงสังคมควรอนุรักษ์อะไรกันแน่? ใครควรเป็นผู้ใช้อำนาจทางการ? ความเหลื่อมล้ำอันใดด้านไหนชอบธรรม? และใครบ้างที่สังกัดชุมชนทางการเมืองของเรา? ฯลฯ
คำถามเหล่านี้แหละที่จะเผยให้เห็นความคิดและความขัดแย้งประดามีที่กำหนดรูปโฉมการเมืองอนุรักษนิยมและการเมืองฝ่ายขวาว่าเอาเข้าจริงพวกเขาอนุรักษ์อะไร?
(แผนภูมิแสดงหลักการมูลฐานของอนุรักษนิยม อ้างจาก https://www.facebook.com/00polscience)
