อกหักเพราะนักบุญ รศ.ดร.ชาญณรงค์ บุญหนุน เจาะเหตุ วิเคราะห์ผล คนไทยเข็ดกี่โมง?
รายงานพิเศษ พันธุ์ทิพย์ ธีระเนตร
อกหักเพราะนักบุญ
รศ.ดร.ชาญณรงค์ บุญหนุน
เจาะเหตุ วิเคราะห์ผล คนไทยเข็ดกี่โมง?
เจ็บซ้ำๆ ปวดย้ำๆ กระหน่ำมาหลายระลอก สำหรับข่าวสารชวนช็อกของเหล่าคนดี ที่อยู่ๆ ก็มี ย.ยักษ์การันต์มาต่อท้าย กลายเป็น ‘คนดีย์’ ที่ต้องเข้าไปปฏิบัติธรรมในเรือนจำ ทิ้งให้ผู้คนที่เคยศรัทธา โอนหนัก โอนไว ใส่ซองหนา ต้องพากัน ‘อกหัก’ ไม่ว่าจะเป็นอดีตหลวงพ่ออลงกต แห่งวัดพระบาทน้ำพุ ซึ่งศาลอาญาคดีทุจริตฯ พิพากษาจำคุก โดนไปจุกๆ 742 ปี ขณะที่ หมอบี ทูตสื่อวิญญาณ จัดไป 386 ปี 1,480 เดือน
ตามมาด้วย สมีโชติ แห่งวัดพุทไธศวรรย์ เจ้าของโต๊ะกลมสีแดงแรงฤทธิ์ ซึ่งต้องย้ายสถานที่จำวัด จากอารามเก่าแก่ยุคต้นกรุงศรีอยุธยาไปนอนคุก
เรียกได้ว่า พุทธศักราชสองพันห้าร้อยหกสิบเก้าพระวัสสาคือปีทองของการฉีกหน้ากากคนดีย์มีศีลธรรม ยังไม่นับคดีสีกากอล์ฟที่กวาดพระเถรานุเถระเข้าสต๊อกชนิดชาวพุทธช็อกกันทั้งประเทศเมื่อกลางปี 2568
แต่เป็นคนไทยมันต้องสนุกกว่านั้น ครั้นสาธุชนเบนเข็มจากวัดไปโฟกัสเอกชน ก็ยังมาเจอเคสดาราสาวภาพลักษณ์ดีอย่างบุ๋ม ปนัดดา วงศ์ผู้ดี แกนนำ ‘มูลนิธิองค์กรทำดี’ ที่ล่าสุดต้องเผชิญมรสุมแห่งสารพัดคำถามที่ทำท่าจะลามเป็นคดีเสี่ยงคุก จากเม็ดเงินมหาศาลที่ทำเอาผู้บริจาคส่อกลายเป็นหุ้นส่วนพูลวิลล่า ณ ภูเก็ตแบบไม่รู้เนื้อรู้ตัว
คนไทยใจบุญ คนไทยบ้าบริจาค และคนไทยไม่เข็ด?
ประโยคบอกเล่าที่ตามมาด้วยเครื่องหมายปรัศนีเหล่านี้ เมื่อยิงคำถามไปยัง รศ.ดร.ชาญณรงค์ บุญหนุน อาจารย์ภาควิชาปรัชญา คณะอักษรศาสตร์ มหาวิทยาลัยศิลปากร จึงมีคำตอบน่าสนใจที่ไม่ใช่แค่เรื่องบุญทำกรรมแต่ง หากแต่ยึดโยงไปถึงความบกพร่องของรัฐ การเชิดชูตัวบุคคล ไปจนถึงอารมณ์โหยหาคนดี ฮีโร่ขี่ม้าสีหมอกมาบอกบุญ
: เหตุการณ์หลายระลอกของความจริงที่คนไทยช็อก ให้บทเรียนอะไรกับสังคม?
การสงเคราะห์ผู้ตกทุกข์ได้ยาก การช่วยให้พ้นจากเคราะห์กรรมที่ถูกทำทารุณกรรม การทำให้คนอยู่ดีมีสุข ส่วนหนึ่งเป็นหน้าที่ของรัฐ
การที่มีคนจำนวนหนึ่งออกมาทำ สะท้อนถึงข้อบกพร่องของรัฐประการหนึ่ง คนเลยออกมาทำหน้าที่ของตนในฐานะพลเมืองดี
ในแง่หนึ่งคงมีเจตนาดี หรือเจตนาร้ายก็อาจจะมีแฝงมาบ้าง (หัวเราะ) ก็ว่ากันไป
สำหรับคนที่อกหัก ส่วนหนึ่งอาจเพราะสังคมไทยเน้นการทำบุญด้วยเงิน พอพูดเรื่องการบริจาค ทุกคนก็พร้อมที่จะช่วยสงเคราะห์คนละเล็กคนละน้อย จนถึงคนละมาก ไม่ค่อยมีใครอยากลงมือทำเองมากนัก อาจไม่มีกำลัง ไม่มีเวลาว่างมากพอ
การมีใครมาอาสา จะใช้คำว่า นำบุญ สะพานบุญ หรืออะไรก็ตาม ก็อนุโมทนาสาธุ และขอร่วมด้วย
แต่ก็อาจจะขาดเรื่องของการระมัดระวัง เรื่องการตรวจสอบ ยกเว้นพอมีเคสถูกเปิดเผยขึ้นมาทีหลังค่อยว่ากัน
: รากฐานวัฒนธรรมไทยๆ ที่ให้ความสำคัญกับคำว่า ‘คนดี’ มองหาวีรบุรุษ/สตรีขี่ม้าขาว ส่งผลให้เราประสบพบเจอสถานการณ์เช่นนี้หรือไม่?
พูดง่ายๆ สังคมไทยโหยหาคนดี กระหายการทำดีพอสมควร พอใครทำอะไรนิดหน่อย เราก็พร้อมอนุโมทนาจิต (หัวเราะ) ไม่ต้องถึงขนาดตั้งมูลนิธิก็ได้
เช่น เคยมีข่าวที่คนโกหกว่าเก็บเงินได้ คนก็เชื่อ แต่กลายเป็นว่าโอละพ่อ ไม่รู้ว่าสังคมขาดแคลนคนดีหรืออย่างไร คล้ายๆ ว่า เราเชื่อคนง่ายเกินไปหรือเปล่า อาจมองโลกในแง่ดีไปหน่อย
ในแง่หนึ่งก็เป็นวัฒนธรรมของพุทธศาสนาเองที่สอนให้คนทำบุญทำทาน ซึ่งแต่เดิมกระจุกตัวอยู่ที่วัด กาลเวลาผ่านไป คนเริ่มรู้สึกว่า การทำบุญที่วัดอย่างเดียวไม่พอ ไม่เกิดประโยชน์เท่าไร เพราะพระสงฆ์เริ่มน้อยลง คนที่อยู่ในวัดก็น้อยลง
พอมีการทำความดีแบบอื่นๆ คนเลยมองว่าเป็นโอกาสตอบสนองความต้องการของตัวเอง
: หากพิจารณาแนวโน้มจากประวัติศาสตร์สังคมที่ผ่านมา คนไทยจะเข็ดไหม แล้วทีนี้จะไปทำบุญกันที่ไหน?
ผมคิดว่าในที่สุดแล้วก็จะมีลักษณะของการทำบุญแบบเดิมๆ คือไปวัด ไปทำบุญ อย่างที่บอกว่า สิ่งที่คนจำนวนหนึ่งพึ่งพิงคือเรื่องบุญ ซึ่งเขาไม่ได้มองแค่การแบ่งปันทรัพยากรอย่างเดียว แต่มองว่าเวลาทำอย่างนี้จะมีสิ่งเพิ่มพูนขึ้นมาทำให้ชีวิตดีขึ้น จิตวิทยาทำนองที่บอกว่าทำบุญทำทานแล้วชีวิตจะดี ยังเป็นตัวที่มีบทบาทสำคัญในความคิดของคนในสังคมพอสมควร นอกจากนี้ ยังมีเรื่องการเชิดชูตัวบุคคลด้วย เลื่อมใสใครก็ทำบุญกับคนนั้น
ถ้าคุณบุ๋ม ปนัดดา ไม่ใช่ดารา คนจะทำบุญด้วยเยอะไหม ก็ไม่แน่ หรือถ้าไม่ดังเหมือนหลวงพ่ออลงกต ไม่มีสื่อประโคมข่าวว่าเป็นฮีโร่ในยุคแรกๆ ที่ช่วยผู้ป่วยโรคเอดส์ คนจะหลงละเมอตามไหม แต่เวลาเกิดปัญหา คนอาจตีความว่าเป็นปัญหาส่วนตัว
การที่มีคำสอนให้ทำบุญกับพระที่มีศีลบริสุทธ์ ซึ่งไม่รู้บริสุทธ์จริงหรือเปล่า มันก็เป็นความเข้าใจของชาวพุทธอยู่แล้วว่าการทำบุญกับพระได้บุญมากกว่าทำกับคนธรรมดา หรือการมีส่วนร่วมในการทำบุญโดยมีใครสักคนอาสามาทำสิ่งนี้ให้ ถือว่าเป็นสิ่งดีงาม การมองแบบนี้มันทำให้คนยังทำบุญอยู่
แต่ในอนาคตคนอาจระวังตัวมากขึ้น เวลาจะทำบุญผ่านมูลนิธิ หรืออะไรต่างๆ ต้องตรวจสอบที่มาที่ไป
: ขอช่วยชี้เป้าประตูสู่ทางออกสำหรับป้องกันแก้ไข เพื่อให้ทุกการทำบุญได้ประโยชน์จริงสูงสุดทั้งต่อผู้ให้และผู้รับ?
อย่างแรก ต้องผลักดันให้ภาษีของเรามีประโยชน์แก่ประชาชนให้มากที่สุดเท่าที่จะมากได้
อย่างที่สองคือ การพึงระมัดระวังในการที่จะถูกหลอก หรือตกเป็นเหยื่อของการโปรโมตมากเกินไปจนคล้อยตาม
อีกส่วนหนึ่งคือ เราต้องคอยทำความเข้าใจเรื่องบุญให้ชัดเจนขึ้นหน่อยว่า การทำบุญเป็นการแบ่งปันทรัพยากรเพื่อทุกคนจะได้มีชีวิตที่ดี ไม่ทิ้งใครไว้ข้างหลัง ควรดูว่าการทำบุญให้เกิดผลจริงๆ มีองค์ประกอบอะไรบ้าง และตรวจสอบอย่างระมัดระวังก่อนเอาเงินจากกระเป๋าตัวเองไปให้ใครสักคนทำนู่นทำนี่
ภาษาพระคือใช้ปัญญามากขึ้น เมื่อมีศรัทธาแล้วก็ต้องใช้ปัญญาคู่กัน เพราะบางทีมีศรัทธามากก็ลุ่มหลงมาก
: สัดส่วนของปัญญากับศรัทธาแปรผันกันด้วยหรือ?
ใช่ๆ ในทางพุทธเขาให้มันมีปริมาณเท่ากัน คือต้องคู่กันไป
ศรัทธามาก ทำให้เราลุ่มหลง ปัญญาจะน้อยลง
แต่ถ้าปัญญาเยอะ เราก็จะไม่ยอมใคร จึงต้องลดทอนปัญญาลงนิดหนึ่งเพื่อที่จะเผื่อไว้ว่ามีคนดีอยู่บ้าง (หัวเราะ) ไม่มองโลกแง่ร้ายเกินไป ไม่ถือดีว่าตัวเองรอบรู้จนไม่ไว้ใจใคร
คล้ายๆว่า การมีปัญญามันทำให้เราหยิ่งในความรู้ ไม่ค่อยเชื่อใครนอกจากตัวเอง
การมีศรัทธามาจอยมาแทรกนิดหนึ่ง จะช่วยให้เราเปิดพื้นที่สำหรับผู้อื่น
