bg-single

50 ปี 6 ตุลา (11) เมื่อภูมิรัฐศาสตร์กลับหัวกลับหาง

18.11.2026

ยุทธบทความ | สุรชาติ บำรุงสุข

50 ปี 6 ตุลา (11)

เมื่อภูมิรัฐศาสตร์กลับหัวกลับหาง

“เราอ่อนมากๆ ในการทำความเข้าใจว่า ทำไมฝ่ายขวาจึงทำสิ่งนั้นสิ่งนี้”

Kathy Acker (ค.ศ.1947-1997)

กวี นักเขียนนวนิยาย นักเขียนบทละครชาวอเมริกัน

ภูมิรัฐศาสตร์โลกในรอบ 50 ปีหลังเหตุการณ์ 6 ตุลาคม 2519 เปลี่ยนไปอย่างมาก จนอาจกล่าวได้ว่า ความเปลี่ยนแปลงที่ใหญ่ที่สุดของโลกและมีความเกี่ยวข้องกับเหตุการณ์ 6 ตุลาฯ โดยตรง คงหนีไม่พ้นเรื่องของการสิ้นสุดของสงครามเย็น อันมีนัยถึงการเปลี่ยนแปลงทางภูมิรัฐศาสตร์ของตัวเหตุการณ์ 6 ตุลาฯ

การกำเนิดของเหตุการณ์ทั้ง 14 ตุลาฯ และ 6 ตุลาฯ ล้วนมีพื้นฐานที่มาจากโลกในยุคสงครามเย็น เท่าๆ กับที่การสิ้นสุดของ “ยุคสมัยแห่งเดือนตุลาฯ” ก็สืบเนื่องมาจากการยุติของสงครามเย็นเช่นเดียวกัน

ว่าที่จริงก็คงไม่ต่างกับเหตุการณ์ในหลายประเทศในช่วงเวลาดังกล่าว ที่มีปัจจัยของสงครามเย็นเข้ามาเป็นแรงขับเคลื่อน

สงครามเย็นกับการเมืองภายใน

เราอาจจะเริ่มต้นด้วยข้อสังเกตในยุคหลังสงครามโลกครั้งที่ 2 ว่า สงครามเย็นในเวทีโลกที่เป็นจุดเริ่มต้นของการแข่งขันในทางภูมิรัฐศาสตร์ระหว่างโลกตะวันตกที่มีสหรัฐอเมริกาเป็นผู้นำ กับโลกตะวันออกที่มีสหภาพโซเวียตรัสเซียเป็นผู้นำนั้น เป็นแกนกลางของการจัดความสัมพันธ์ของรัฐมหาอำนาจในการเมืองโลก

การแข่งขันระหว่างค่ายตะวันตกกับค่ายตะวันออกเช่นนี้ ส่งผลให้เกิดการต่อสู้ทางการเมืองในประเทศต่างๆ อย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ด้วย ในขณะเดียวกัน สภาวะของสงครามเย็นเข้ามามีส่วนโดยตรงในการ “แบ่งขั้ว” ในทางการเมือง โดยกำหนดให้เกิดความเป็น “ซ้าย-ขวา” ในทุกสังคม

สภาวะการแบ่งขั้วซ้าย-ขวาในสังคมเช่นนี้ ยังทำให้เกิดการต่อสู้ระหว่างกลุ่มการเมืองฝ่าย “ซ้าย-ขวา” ในการเมืองของแต่ละประเทศ และการต่อสู้เช่นนี้ได้กลายเป็นปัจจัยสำคัญในการกำหนดทิศทางการเมืองไทยในยุคหลัง 14 ตุลาคม 2516 อย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ เพราะปัจจัยสงครามเย็นในระดับภูมิภาคอีกส่วนที่เข้ามากระทบในช่วงเวลาเช่นนั้นคือ ปัญหาสงครามเวียดนาม

สงครามเวียดนามเป็นตัวแทนของสงครามเย็นในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ที่ชัดเจน และทั้งยังเป็นสงครามขนาดใหญ่ที่สหรัฐเข้ามาเกี่ยวข้อง เพื่อเป็นภาพแทนของ “อำนาจการป้องกันทางทหาร” ของฝ่ายตะวันตก ที่จะต้องเอาชนะ “สงครามคอมมิวนิสต์” ในเวียดนามให้ได้ แม้ว่าสหรัฐจำเป็นต้องทุ่มกำลังและงบประมาณเท่าใด ก็จะต้องทำเพื่อรักษาไม่ให้เวียดนามใต้ตกเป็นคอมมิวนิสต์

การเป็นคอมมิวนิสต์ของเวียดนามใต้มีนัยสำคัญอย่างมากในทางยุทธศาสตร์ เพราะถ้าอธิบายในเชิงวาทกรรมที่เรียกว่า “ทฤษฎีโดมิโน” (Domino Theory) แล้ว การสูญเสียเวียดนามใต้คือ จุดเริ่มต้นของการล้มลงของตัวโดมิโนที่จะล้มตามกันในภูมิภาค

ถ้าเวียดนามใต้ล้ม กัมพูชาและลาวจะล้มตาม และตามมาด้วยการล้มของไทย หรือกล่าวง่ายๆ ในเชิงของความสัมพันธ์ของ 2 ปัจจัย คือ “ถ้าเวียดนามใต้เป็นคอมมิวนิสต์ ไทยจะเป็นคอมมิวนิสต์ไปด้วย” ซึ่งต้องยอมรับการสร้างเงื่อนไขเช่นนี้ กลายเป็นปัญหาความมั่นคงที่สำคัญของกลุ่มอนุรักษนิยมไทย เพราะนอกจากรัฐบาลไทยจะเผชิญกับสงครามภายนอกจากเวียดนามแล้ว ยังต้องเผชิญกับสงครามภายในของพรรคคอมมิวนิสต์ไทยด้วย

ดังนั้น ในทางการเมืองจึงอาจกล่าวในเชิงสรุปได้ว่า การนำเสนอของวาทกรรมในรูปแบบของทฤษฎีด้านความมั่นคงเช่นนี้ ย่อมทำให้กลุ่มการเมืองที่มีแนวคิดในเชิงอนุรักษนิยมในทุกประเทศ รวมทั้งในไทย เกิดปฏิบัติการ “ต่อต้านคอมมิวนิสต์” ด้วยเหตุผลของ “ความกลัวทางการเมือง” ที่ไม่ต้องการให้ประเทศต้องถูกปกครองในระบอบคอมมิวนิสต์

"Advertiser"

ความเกี่ยวโยงของปัจจัย “การต่อต้านคอมมิวนิสต์” ที่สัมพันธ์กับ “ความกลัวทางการเมือง” นั้น มีส่วนอย่างมากในการจัดแบ่งกลุ่มการเมือง และทำให้ความเป็น “ซ้าย-ขวา” ในสังคมไทยมีความชัดเจนขึ้น

การแบ่งขั้วทางการเมือง

ในทางวิชาการ เราอาจกล่าวได้ว่า การแบ่งขั้วของความคิดทางการเมืองเป็นผลของยุคสงครามเย็นโดยตรง เนื่องจากในช่วงเวลาดังกล่าว โลกได้ถูกแบ่งออกเป็น 2 ค่ายในทางการเมืองอย่างชัดเจน คือ ค่ายทุนนิยม และค่ายสังคมนิยม หรือการเมืองโลกเป็นการแข่งขันระหว่าง “Capitalism vs. Socialism”

การแบ่งเช่นนี้ยังสะท้อนถึง “อุดมการณ์การเมือง” ที่เป็นแกนกลางทางความคิดของแต่ละค่าย หรืออีกนัยหนึ่ง เราอาจกล่าวได้ว่า สงครามเย็นแบ่งคน พร้อมกับแบ่งประเทศด้วยอุดมการณ์ทางการเมือง และปัจจัยทางอุดมการณ์เช่นนี้ได้จัดให้เกิดความเป็นฝักฝ่ายทางการเมืองในตัวเอง

ดังนั้น ความเป็น “ซ้าย-ขวา” จึงมีนัยถึงการสังกัดความคิดทางการเมืองของบุคคลนั้นๆ และบางทีความเป็นกลางก็ไม่ได้ถูกหยิบยกมาเป็นประเด็นมากนัก เพราะคนในเวทีสาธารณะมักจะมีชุดความคิดทางการเมืองที่ชัดเจน และในยุคสงครามเย็น ทั้งฝ่ายซ้ายและฝ่ายขวาล้วนไม่ชอบฝ่ายเป็นกลาง เพราะมองฝ่ายเป็นกลางเป็นเสมือนพวกที่ไม่ยอมตัดสินใจทำอะไร เอาแต่นั่งดูเหตุการณ์

อย่างไรก็ตาม การแบ่งคนในทางอุดมการณ์การเมืองระหว่าง “ทุนนิยม-สังคมนิยม” ย่อมไม่ใช่เรื่องใหม่ เพราะนับตั้งแต่การปฏิวัติอุตสาหกรรมในยุโรป เราไม่ได้เห็นเพียงการเติบโตของฝ่ายขวาในบริบท “โลกทุนนิยม” เท่านั้น เรายังเห็นถึงการขยายตัวของฝ่ายซ้ายในส่วนของ “โลกสังคมนิยม” คู่ขนานกัน และหากเดินจนสุดเส้นทางของสังคมนิยมก็คือ การเป็นคอมมิวนิสต์นั่นเอง

การต่อสู้ของความคิดทางการเมืองในยุคปฏิวัติอุตสาหกรรมของยุโรป อาจจะเป็นแบบหนึ่ง แต่มรดกของการต่อสู้ทางความคิดเช่นนี้เมื่อผนวกเข้ากับความเป็นไปของโลกในแบบยุคสงครามเย็นแล้ว ก็จะเห็นถึงความเข้มข้นของการต่อสู้ที่ฝ่ายหนึ่งมีสหรัฐอเมริกาเป็นผู้นำ และอีกฝ่ายมีสหภาพโซเวียต (และอาจรวมถึงจีนในเวลาต่อมา) เป็นผู้นำของอีกค่ายหนึ่ง อันอาจกล่าวได้ว่า โลกยุคสงครามเย็นเป็น “การเมืองแบบ 2 ขั้ว” ทั้งในเวทีโลก และเวทีการเมืองภายในก็ไม่แตกต่างกัน

การต่อสู้ระหว่างสหรัฐกับสหภาพโซเวียตดำเนินการไปในทุกเรื่อง เว้นแต่มหาอำนาจใหญ่จะไม่ปล่อยให้สถานการณ์ความตึงเครียดนั้นขยายตัวเป็นสงครามระหว่างมหาอำนาจ ที่อาจนำไปสู่การใช้อาวุธนิวเคลียร์ และเมื่อจีนเติบโตในเอเชียพร้อมกับแยกตัวออกจากสหภาพโซเวียตแล้ว การแข่งขันทางภูมิรัฐศาสตร์ในบริบทของเอเชีย-แปซิฟิกก็เป็นเรื่องของสหรัฐกับจีน (หมายถึงจีนที่เป็นคอมมิวนิสต์)

สภาวะของสงครามเย็นได้ก่อให้เกิดภาวะที่เรียกว่า “การต่อสู้ทางอุดมการณ์ในระดับโลก” (Global Ideological Battle) และทุกประเทศทั่วโลกก็ถูกดึงเข้าสู่เวทีการต่อสู้นี้พร้อมๆ กัน และไม่มีประเทศไหนที่หลีกเลี่ยงกระแสสงครามเย็นที่แทรกทะลุเข้ามาในสังคมการเมืองภายในของตนได้

ในบริบทของภูมิรัฐศาสตร์โลกแล้ว สงครามเย็นในไทยเป็นการแข่งขันระหว่างสหรัฐกับจีนอย่างเห็นได้ชัด สหรัฐสนับสนุนรัฐบาลไทย ขณะที่จีนให้ความช่วยเหลือแก่พรรคคอมมิวนิสต์ไทย ในสภาวะเช่นนี้ สงครามเย็นได้แบ่งการเมืองไทยออกเป็น 2 ค่ายอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ เช่นที่ความเป็นซ้าย-ขวาได้เกิดตามมาในสังคมไทย ดังจะเห็นว่าฝ่ายขวาไทยยืนกับอเมริกา และฝ่ายซ้ายไทยมีท่าทีนิยมจีน

ฉะนั้น หากนิยามให้เกิดความชัดเจนแล้ว จะเห็นได้ชัดเจนว่าฝ่ายขวาจึงเป็นกลุ่มที่มีแนวคิดทางการเมืองออกไปในแบบอนุรักษนิยม และมีทิศทางไปในแบบ “ต่อต้านคอมมิวนิสต์” และพร้อมที่จะให้ความสนับสนุนแก่รัฐบาลอำนาจนิยมและชื่นชมสหรัฐ ในการปกป้องการขยายตัวของลัทธิคอมมิวนิสต์

ส่วนฝ่ายซ้ายนั้น มีแนวคิดไปในแบบสังคมนิยม หรืออาจขยับไปเป็นฝ่ายที่นิยมคอมมิวนิสต์ได้ด้วย และมักจะเป็นฝ่ายที่ต่อต้านรัฐบาล และยังต่อต้านสหรัฐไปพร้อมกัน โดยเฉพาะการสมาทานชุดความคิดในแบบ “ต่อต้านจักรพรรดินิยม” (Anti-Imperialism) ซึ่งก็เป็นผลผลิตทางความคิดของจีนในการต่อต้านอิทธิพลตะวันตกที่มีอเมริกาเป็นเป้าหมายหลัก

ปิดฉากสงคราม

ในช่วงการกำเนิดของสงครามเวียดนาม พร้อมกับการก่อตัวของ “สงครามปฏิวัติไทย” ที่ถูกขับเคลื่อนโดยพรรคคอมมิวนิสต์ไทยแล้ว ฝ่ายขวาไทยในภาคส่วนต่างๆ มีจุดยืนชัดในการต่อต้านคอมมิวนิสต์ และมีแนวปฏิบัติที่อาจกล่าวได้ว่า มีความเป็น “เอกภาพทางความคิด” ที่มองคอมมิวนิสต์เป็นภัยคุกคามหลัก

ในยุคหลังการล้มลงของ “โดมิโน” ในกัมพูชา เวียดนาม และลาวในปี 2518 แล้ว สิ่งที่เกิดอย่างเห็นได้ชัดคือ “ความกลัวทางการเมือง” คือกลัวว่าไทยล้มเป็นคอมมิวนิสต์ตามไปกับการล่มสลายของรัฐฝ่ายขวาในอินโดจีน และความกลัวเช่นนี้เป็นปัจจัยที่เปิดทางให้ความรุนแรงถูกใช้เป็นเครื่องมือหลักในเช้าวันที่ 6 ตุลาฯ

ความกลัวดังกล่าวถูกตอกย้ำจากภาพของผู้อพยพอินโดจีนที่ใช้ชีวิตอยู่ในค่ายในไทย และทำให้เกิดคำถามที่มีนัยสำคัญในทางจิตวิทยาการเมืองอย่างมากกับชนชั้นนำ ผู้ฝ่ายขวาในทุกภาคส่วน โดยเฉพาะอย่างยิ่งผู้นำทหารไทยว่า ถ้าไทยล้มเป็นโดมิโนแล้ว คนไทยจะอพยพหนีคอมมิวนิสต์ไปอยู่ประเทศใด

แต่ในท้ายที่สุด ต้องยอมรับถึงความ “เก่ง” ในการปรับตัว หรือโดยความหมายคือ “การปรับยุทธศาสตร์” ของรัฐไทย ประกอบกับการแตกแยกของพรรคคอมมิวนิสต์ในภูมิภาค จนทำให้เกิดภาวะ “ป่าแตก” ที่นำไปสู่การสิ้นสุดของสงครามคอมมิวนิสต์ในไทย พร้อมกับการเดินทางกลับบ้านของนิสิตนักศึกษา และสุดท้ายแล้วในเวลาต่อมา สงครามเย็นในเวทีโลกก็เดินทางมาถึงจุดสิ้นสุด

ผลจากการสิ้นสุดของภัยคอมมิวนิสต์ ส่งผลให้ความกลัวคอมมิวนิสต์ของฝ่ายขวาไทยค่อยๆ คลายตัวออกอีกทั้งยังเกิดการกระชับความสัมพันธ์ไทย-จีนในระดับภาครัฐ ฉะนั้น ผลของการสิ้นสุดของสงครามเย็นในไทย พร้อมกับการล่มสลายของพรรคคอมมิวนิสต์ไทย ทำให้ฐานที่มั่นในป่ากลายเป็นสถานที่ท่องเที่ยว พร้อมกับเพลงฝ่ายซ้ายหลายเพลงถูกนำมาขับร้องกันเป็นปกติในสังคม โดยเฉพาะร้องกันสนุกสนานในผับในบาร์

โลกที่กลับหัวกลับหาง

ฝ่ายขวาในยุคหลังสงครามเย็นนั้น นอกจากไม่กลัวจีนคอมมิวนิสต์แล้ว ก็ไม่รู้สึกต่อต้านรัสเซีย และน่าสนใจที่ ฝ่ายขวาเหล่านี้กับกลายเป็นกลุ่มต่อต้านอเมริกาอย่างมาก ไม่ใช่ต่อต้าน เพราะอเมริกามีโดนัลด์ ทรัมป์ เป็นประธานาธิบดี แต่เพราะมีจุดยืนไม่เอากับสหรัฐ ซึ่งเป็นความแตกต่างอย่างสำคัญกับฝ่ายขวาในยุคสงครามเย็น

ฉะนั้น 50 ปีหลังเหตุการณ์ 6 ตุลาฯ ฝ่ายขวาไทยมีอาการ “กลับหัวกลับหาง” คือ ต่อต้านอเมริกา ชื่นชอบจีน สนับสนุนรัสเซีย… จนอดคิดไม่ได้ว่า ถ้าบรรดาผู้เสียชีวิตในเหตุเดือนตุลาฯ ไม่ว่าจะเป็นที่หน้าธรรมศาสตร์ หรือในสงครามชนบท ฟื้นชีพกลับมาได้จริงแล้ว เขาจะทำความเข้าใจอย่างไรกับโลกของฝ่ายขวาปัจจุบัน!



เนื้อหาที่ได้รับการโปรโมต

‘วีระยุทธ’ ซัดทีม ศก.รัฐบาล ‘ปั้นตัวเลข GDP’ ลวงตา ปล่อยผีดาต้าเซ็นเตอร์-แก้ดัชนี MPI เสกตัวเลขโต มากกว่ามุ่งแก้ปัญหาเศรษฐกิจ-ช่วยคนไทยจริง จี้เลิกมาตรการแจกเงินเยียวยา หันลงทุนปรับโครงสร้างการผลิต
สิทธิพล จี้รัฐบาลต้องเปิดเผยเนื้อหาความตกลงการค้าต่างตอบแทนระหว่างไทยและสหรัฐอเมริกาทันที พร้อมเตรียมมาตรการเยียวยาผู้ได้รับผลกระทบอย่างเป็นรูปธรรม
วิถีแห่งมนุษยภาพ จาก กุหลาบ สายประดิษฐ์ ถึง พรรคอนาคตใหม่
ประสบการณ์ ‘มูเตลู’ ของพลโทนากามูระ กับอภินิหารพระแก้วมรกต (1)
เชลยศึกสงครามลาว (57) |
50 ปี 6 ตุลา (11) เมื่อภูมิรัฐศาสตร์กลับหัวกลับหาง
Blue Gentrification พื้นที่ริมน้ำย่านเมืองเก่ากรุงเทพฯ (จบ)
คุยเฟื่องเรื่องอภิปราย : ประวัติศาสตร์การอภิปรายไม่ไว้วางใจในระบบรัฐสภา จากพระราชอำนาจสู่การท้าทายของขุนนาง
E-DUANG | กฎหมาย “ประกันสังคม” หินลองทอง ทาง การเมือง
เดนตายในผ้าเหลือง | ตกเป็นผู้ต้องสงสัยในคดีสวรรคต
มิสซิสซิปปี : มองไปสู่อนาคต โดยไม่ลืมอดีต
นักเขียนนอนกี่โมง