คุยเฟื่องเรื่องอภิปราย : ประวัติศาสตร์การอภิปรายไม่ไว้วางใจในระบบรัฐสภา จากพระราชอำนาจสู่การท้าทายของขุนนาง
บทความพิเศษ พรสันต์ เลี้ยงบุญเลิศชัย
คุยเฟื่องเรื่องอภิปราย
: ประวัติศาสตร์การอภิปรายไม่ไว้วางใจในระบบรัฐสภา
จากพระราชอำนาจสู่การท้าทายของขุนนาง
ช่วงเวลานี้การเมืองไทยกำลังร้อนระอุ
รัฐบาลภายใต้การนำของพรรคภูมิใจไทยกำลังถูกตั้งคำถามอย่างหนักถึงความโปร่งใสในประเด็นต่างๆ มาอย่างต่อเนื่อง
ไม่ว่าจะเป็นกรณีฮั้ว ส.ว. ทุจริตสอบท้องถิ่น รวมถึงเรื่องล่าสุดที่ ส.ส.ไอเดียร์ สุชาดา ซาง แทนทรัพย์ ถูกกล่าวหาว่าสามีถือหุ้นในบริษัทเว็บพนันออนไลน์ ซึ่งตอนนี้ก็ยังดูจะไม่จบง่ายๆ เพราะนักขุดอย่าง คุณศิริโชค โสภา ออกมาชี้ว่าเส้นทางการเงินของเว็บพนันไปเอี่ยวกับพรรคการเมืองบางพรรคด้วย
นี่ยังไม่นับรวมถึงกรณีที่ประชาชนต่างพากันออกมาวิพากษ์วิจารณ์รัฐบาลว่าที่ผ่านมาไม่มีความสามารถมากพอในการรับมือกับปัญหาน้ำท่วม การแก้ไขปัญหาทางเศรษฐกิจและค่าครองชีพที่ประเทศกำลังเจออยู่ ฯลฯ
ด้วยข้อกล่าวหาและเสียงวิพากษ์วิจารณ์ต่างๆ ข้างต้น ประกอบกับเงื่อนไขด้านการเมืองและกฎหมายบางประการ จึงนำมาสู่การเดินหน้ายื่นญัตติเพื่อเปิดอภิปรายไม่ไว้วางใจรัฐบาลตามรัฐธรรมนูญทั้งสิ้น 18 คน (นายกรัฐมนตรี + 17 รัฐมนตรี) ของพรรคการเมืองฝ่ายค้าน โดยได้กำหนดวันเรียกประชุมสภาสำหรับการอภิปรายไม่ไว้วางใจดังกล่าวไว้ในวันที่ 7-10 ธันวาคม และจะมีการลงมติกันในวันถัดไปคือ วันที่ 11 ธันวาคม
เมื่อพูดถึงการอภิปรายไม่ไว้วางใจ ผมคิดว่าทุกท่านคงคุ้นเคยกับกลไกนี้ดีอยู่แล้วว่าเป็นเครื่องมือของฝ่ายค้านที่ใช้ในการตรวจสอบการทำหน้าที่ของฝ่ายรัฐบาลผ่านการอภิปรายและลงมติกันว่าในท้ายที่สุดแล้วสภาผู้แทนราษฎรเองจะไว้วางใจให้รัฐบาลทำงานต่อไปหรือไม่
แต่เคยสงสัยกันไหมว่า เหตุใดสภา (ผู้แทนราษฎร) จึงมีอำนาจในการตัดสินว่ารัฐบาลจะอยู่หรือจะไป ถ้าพูดให้เข้าใจง่ายๆ ก็คือ ทำไมชีวิตของรัฐบาลจึงต้องขึ้นอยู่กับความไว้เนื้อเชื่อใจของสภาผู้แทนราษฎรด้วย?
เรื่องมันยาว…มาทางนี้ทุกท่าน เดี๋ยวผมจะเล่าให้ฟัง

หากไล่เรียงตามเส้นประวัติศาสตร์การเมืองโลกจะพบว่า สภาเกิดขึ้นมาตั้งแต่สมัยกรีกโบราณแล้ว
โดย ณ ขณะนั้นเองนอกจากจะมีอำนาจในการออกตัวบทกฎหมาย สภาแห่งนครเอเธนส์ (Ekklesia) ก็ยังมีอำนาจในการลงมติตรวจสอบและประเมินการทำหน้าที่ของเจ้าหน้าที่รัฐด้วยว่าเหมาะที่จะทำหน้าที่ต่อไปหรือไม่อีกด้วย
แต่ต้องเข้าใจก่อนนะว่าแม้การลงมติของสภาในการประเมินว่าเจ้าหน้าที่รัฐใดๆ ทำหน้าที่ของตนไปอย่างเหมาะสมหรือไม่ อาจดูราวกับว่าจะคล้ายการอภิปรายไม่ไว้วางใจของสภายุคปัจจุบัน
แต่แท้ที่จริงแล้วก็ไม่ใช่เสียทีเดียว เพราะในสมัยนั้นสภาคือที่ประชุมสำหรับพลเมืองเอเธนส์ผู้มีสิทธิ์ทางการเมืองได้เข้ามามีส่วนร่วมในการตรวจสอบการทำหน้าที่ของรัฐโดยตรง
การลงมติดังกล่าวเป็นเพียงการพิจารณาว่าเจ้าหน้าที่รัฐแต่ละคนจะยังสมควรปฏิบัติหน้าที่ต่อไปหรือไม่ ไม่ใช่การลงมติเพื่อไว้วางใจ หรือไม่ไว้วางใจรัฐบาลในฐานะฝ่ายบริหารในความเข้าใจแบบปัจจุบัน
พูดให้เข้าใจแบบง่ายๆ ได้ว่า ขณะนั้นยังไม่มีแนวคิดที่ว่าการใช้อำนาจของรัฐบาลต้องรับผิดชอบทางการเมืองต่อสภานั่นแหละ
คำถามจึงมีอยู่ว่า แล้วแนวคิดและระบบกลไกการอภิปรายไม่ไว้วางใจแบบที่เรารู้จักกันตอนนี้เริ่มต้นขึ้นเมื่อไหร่?
เพื่อตอบคำถามข้างต้น ขอพาผู้อ่านข้ามฝั่งไปยังประเทศอังกฤษในฐานะประเทศที่วางรากฐานสำคัญของระบบรัฐสภาสมัยใหม่ หรืออาจเรียกได้ว่าเป็นประเทศต้นแบบของระบบรัฐสภาสมัยใหม่ของโลกเลยก็คงไม่ผิดนัก
โดยหากจะกล่าวถึงจุดกำเนิดของการอภิปรายไม่ไว้วางใจนั้น เราไม่สามารถบอกได้หรอกว่าใครเป็นคนแรกที่คิดค้นขึ้นมา หรือกลไกการอภิปรายมีกฎหมายฉบับไหน หรือรัฐธรรมนูญฉบับใดบัญญัติให้มีขึ้น
แต่เป็นผลมาจากพัฒนาการทางประวัติศาสตร์ทางการเมืองและรัฐธรรมนูญของอังกฤษที่ค่อยๆ ก่อตัวขึ้นอย่างค่อยเป็นค่อยไปในระยะเวลาหลายร้อยปี
ในอดีต การบริหารราชการแผ่นดินของประเทศอังกฤษอยู่ภายใต้พระราชอำนาจตามกฎหมายและพระราชอำนาจส่วนพระองค์ของพระมหากษัตริย์
พระองค์จะทรงแต่งตั้งที่คณะที่ปรึกษาเข้ามาช่วยเหลือคอยสอดส่องดูแลให้คำปรึกษาต่างๆ ในการดูแลกิจการบ้านเมือง
ซึ่งคณะที่ปรึกษาดังกล่าวถือเป็นรากฐานสำคัญที่พัฒนาไปสู่การเกิดขึ้นของ “องคมนตรี” (Privy Council) และ “คณะรัฐมนตรี” (Cabinet) ของอังกฤษในเวลาต่อมา
ทั้งนี้ การคัดเลือกบุคคลเข้ามาดำรงตำแหน่งเป็นที่ปรึกษาของพระมหากษัตริย์ โดยหลักจะเป็นไปตามพระราชอัธยาศัย กล่าวคือ เป็นบุคคลใกล้ชิดหรือที่พระองค์ทรงไว้เนื้อเชื่อใจนั่นเอง
ด้วยการบริหารประเทศที่ผิดพลาดล้มเหลว ไร้ประสิทธิภาพ ตลอดจนปัญหาเรื่องผลประโยชน์ทางการเมือง ความไม่พอใจต่อที่คณะปรึกษาของพระมหากษัตริย์จึงเริ่มก่อตัวขึ้น
โดยกลุ่มขุนนางมีการตั้งคำถามถึงที่มาของเหล่าบรรดาที่ปรึกษาเชื่อมโยงกับความเหมาะสมในแง่มุมต่างๆ รวมถึงสิทธิพิเศษที่พระมหากษัตริย์พระราชทานให้แก่คณะที่ปรึกษาซึ่งถูกมองว่าเป็นการเอื้อประโยชน์ให้แก่ขุนนางบางกลุ่ม
ในขณะเดียวกันก็เป็นการกีดกันการมีส่วนร่วมในการปกครองประเทศของกลุ่มขุนนางอื่นๆ อย่างนีนัยสำคัญ
จนคณะที่ปรึกษาถูกเรียกว่าเป็น “ที่ปรึกษาผู้ชั่วร้าย” (Evil counsellors)
ทั้งหมดจึงกลายมาเป็นชนวนสำคัญที่นำไปสู่ความขัดแย้งครั้งสำคัญระหว่างพระมหากษัตริย์กับเหล่าขุนนางนับตั้งแต่คริสต์ศตวรรษที่ 13 เป็นต้นมา
ในรัชสมัยของพระเจ้าเฮนรีที่ 3 (Henry III) อันถือได้ว่าเป็นช่วงเวลาที่ความขัดแย้งระหว่างพระมหากษัตริย์กับเหล่าขุนนางปรากฏตัวขึ้นอย่างชัดเจน
ความไม่พอใจของขุนนางดังกล่าวนำไปสู่การเรียกร้องให้ปฏิรูปการบริหารประเทศครั้งใหญ่โดยกดดันให้พระเจ้าเฮนรีต้องยอมรับเงื่อนไขใน “ข้อบัญญัติออกซ์ฟอร์ด” (Provisions of Oxford) อันมีสาระสำคัญที่กำหนดว่า ให้มีการตั้ง “สภาที่ปรึกษาทั้ง 15” (Council of Fifteen) ขึ้นมาเพื่อช่วยให้คำปรึกษาตลอดจนกำกับการบริหารราชการแผ่นดินของพระมหากษัตริย์
ที่น่าสนใจอยู่ตรงนี้!!!
คือ ข้อบัญญัติออกซ์ฟอร์ดไม่ได้แค่ก่อตั้งสภาที่ปรึกษาทั้ง 15 ขึ้นมาเพื่อเปลี่ยนแปลงตัวที่ปรึกษาเท่านั้น
แต่ยังมีการออกแบบกระบวนการคัดเลือกบุคคลที่จะเข้าดำรงตำแหน่งในสภาดังกล่าวด้วยว่าจะต้องผ่านการพิจารณาจากคณะบุคคลจำนวน 24 คน ที่ 12 คนนั้นมาจากฝ่ายพระมหากษัตริย์ และอีก 12 คนที่เหลือมาจากฝ่ายขุนนาง เพื่อเลือกบุคคลจำนวน 4 คน สำหรับการไปคัดเลือกสภาที่ปรึกษาทั้ง 15 อีกชั้นหนึ่ง
นี่เป็นการเปลี่ยนแปลงความสัมพันธ์ในทางอำนาจของพระมหากษัตริย์อย่างมีนัยสำคัญ จากเดิมที่ขึ้นอยู่กับพระองค์เป็นสำคัญในการเลือกคณะที่ปรึกษาในการบริหารราชการแผ่นดิน มาเป็นระบบที่มีบรรดาขุนนางได้เข้ามามีส่วนร่วมในกระบวนการคัดเลือกเพื่อให้คำปรึกษาและคอยกำกับการใช้อำนาจบริหารประเทศของพระมหากษัตริย์และเจ้าหน้าที่ในตำแหน่งสำคัญอีกด้วย
อย่างไรก็ดี ความพยายามในการปฏิรูปการบริหารราชการแผ่นดินดังกล่าวเป็นไปอย่างไม่ค่อยจะราบรื่นนัก จริงอยู่ว่าในระยะแรกพระเจ้าเฮนรีที่ 3 จะทรงยอมรับและปฏิบัติตามข้อบัญญัติออกซ์ฟอร์ด
แต่ในเวลาต่อมาพระองค์ก็ทรงประกาศปฏิเสธที่จะปฏิบัติตามข้อบัญญัติเพื่อฟื้นพระราชอำนาจให้กลับคืนมาควบคุมการบริหารประเทศด้วยพระองค์เองเช่นเดิมอีกครั้ง
ด้วยเหตุนี้จึงเป็นสาเหตุของการต่อสู้พุ่งรบระหว่างขุนนางกับพระมหากษัตริย์ใน “สงครามขุนนางครั้งที่ 2” (Second Baron’s War) ซึ่งฝ่ายขุนนางต้องพ่ายแพ้ไปในท้ายที่สุด โดยไซมอน เดอ มองฟอร์ต (Simon de Monfort) ผู้นำฝ่ายขุนนางถูกฆ่าและถูกนำไปทิ้งทำลาย
เล่ามาถึงตรงนี้ ผมก็อยากจะตั้งข้อสังเกตสักเล็กน้อยให้ผู้อ่านได้เห็นประเด็นว่า จริงอยู่ว่าความพยายามในการเข้าไปจำกัดพระราชอำนาจอาจจะยังไม่ประสบความสำเร็จเป็นการถาวร
แต่จากเหตุการณ์ในทางประวัติศาสตร์นี้สะท้อนให้เห็นถึงหมุดหมายแห่งการท้าทายโต้แย้งครั้งสำคัญต่อพระมหากษัตริย์ของอังกฤษว่า การบริหารราชการแผ่นดินนั้นแท้ที่จริงแล้วควรขึ้นอยู่กับความไว้วางใจของพระมหากษัตริย์เป็นหลักเพียงฝ่ายเดียวหรือไม่
หรือควรอยู่ภายใต้การควบคุมตรวจสอบ กำกับคะคาน หรือการมีส่วนร่วมจากสถาบันอื่นด้วย
เรื่องราวเริ่มเข้มข้นขึ้นแล้วใช่ไหม?
สิ่งที่น่าติดตามต่อไปก็คือ จากเดิมที่เป็นการต่อสู้ระหว่างพระมหากษัตริย์กับเหล่าบรรดาขุนนาง เหตุใดในเวลาต่อมาการควบคุมกำกับการบริหารประเทศของคณะรัฐมนตรีจึงพัฒนากลายมาเป็นอำนาจหน้าที่ของสภา (ผู้แทนราษฎร) และไปไกลถึงขนาดว่าสามารถอภิปรายแล้วลงมติตัดสินว่าจะให้รัฐบาลอยู่หรือไปได้
ทั้งหมดนั้นคือเรื่องราวของประวัติศาสตร์การเมืองและรัฐธรรมนูญอังกฤษที่ยังมีอะไรให้พูดถึงอีกมากมาย เอาไว้เรามาคุยกันต่อ
เนื้อหาที่ได้รับการโปรโมต
