บทบาท โต้แย้ง จาก “จิตว่าง” สู่ “นิพพาน” บทบาท เปรียบเทียบ

ปีเตอร์ เอ. แจ็กสัน ยังคงเดินหน้านำเอา “ข้อโต้แย้ง” ระหว่าง อนันต์ เสนาขันธ์ กับ ท่านพุทธทาสภิกขุ ในเรื่อง “นิพพาน” ต่อไป

เป็นความเห็น “ต่าง” ใน “บทสรุป”

คนหนึ่งแม้จะเห็นว่า “นิพพาน” เป็นเรื่องระดับสูงสุด แต่ก็พยายามทำให้เห็นเป็นเรื่องที่เข้าใจได้ในระดับ “ชาวบ้าน”

เปิดทางกว้างแม้กระทั่ง “ฆราวาส”

คนหนึ่งยกย่องและนำเอา “นิพพาน” ไปประดิษฐานไว้สูงสุด ยากเป็นอย่างยิ่งที่จะสามารถเข้าถึงได้

เป็นความจริงที่การก้าวสู่ “นิพพาน” ไม่ใช่เรื่องง่าย

สำหรับเราๆ ท่านๆ อันเป็นปุถุชนมากด้วยความเศร้าหมองร้อยรัดอยู่โดยรอบ การทำความเข้าใจกับ “จิตว่าง” และ “นิพพาน” ก็มิได้สูญเปล่า

ต้องอ่าน

อย่างไรก็ตาม ยังมีประเด็นทางทฤษฎีอีกอย่างหนึ่งที่เกี่ยวข้องกับข้อขัดแย้งนี้ นั่นคือ คำตีความ “นิพพาน” ที่ไม่ลงรอยกันระหว่างท่านพุทธทาสกับอนันต์

แสดงให้เห็นถึงทัศนะที่เป็นทางเลือก 2 ทางสำหรับลักษณะที่แท้จริงของ “นิพพาน”

ในคำตีความของท่านพุทธทาสนั้น “นิพพาน” มีความหมายที่ยึดประสบการณ์ความมีจิตสงบในชีวิตประจำวันเป็นรากฐาน

ส่วน “ปรินิพพาน” ก็มีคุณภาพไม่แตกต่างออกไป หากแต่เป็นยอดสุดของภาวะหลุดพ้นที่สูงเลยขึ้นไปจาก “นิพพาน” โดยมีความต่อเนื่องเป็นหนึ่งเดียวและก้าวหน้าสูงขึ้นเรื่อยๆ จนถึงดุลยภาพของจิตที่ไม่หวั่นไหวอีกต่อไป

ในอีกแง่หนึ่ง อนันต์ เสนาขันธ์ เห็นว่าโดยเนื้อแท้แล้ว “นิพพาน” เป็นภาวะอันเลอเลิศซึ่งอยู่นอกเหนือชีวิตประจำวัน

และมีคุณสมบัติแตกต่างจากประสบการณ์ประจำวัน

ในระบบของท่านพุทธทาสนั้น “จิตว่าง” หมายถึงบุพภาวะหรือภาวะก่อนหน้าที่จะเข้าถึง “นิพพาน” ท่านพุทธทาสได้นิยามภาวะทั้ง 2 นี้โดยใช้ข้อความเดียวกัน คือ ภาวะที่ว่างจาก “ตัวกู” – “ของกู” หรือว่างจากความยึดถือตัวตนเป็นศูนย์กลาง

ดังข้อความต่อไปนี้

“นิพพานแปลว่า “ดับโดยไม่เหลือ” แต่คนบางคนอาจสงสัยว่าดับโดยไม่เหลืออะไรกันแน่ คำตอบมีอยู่เพียงว่า ดับโดยไม่เหลือ “ตัวกู” – “ของกู” หรือไม่เหลือความรู้สึกยึดมั่น ถือมั่น นั่นเอง”

“นั่นคือ นิพพานเป็นภาวะที่ไม่มีอะไรน่าถือเอาหรือน่าเป็น”

สรุปว่า ท่านพุทธทาสเห็นว่า “นิพพาน” และ “จิตว่าง” เป็นภาวะที่ไม่มีทั้งความรู้สึกเป็นตัวตน หรือ “ความเป็นบุคคลบางคน”

และความรู้สึกหวงแหนยึดติด หรือ “ความถือเอาบางสิ่งบางอย่างเป็นของตน”

นอกจากนี้ ท่านพุทธทาสยังได้ให้ความหมายของ “นิพพาน” ไว้ในทำนองเดียวกับ “จิตว่าง” คือ เป็นภาวะหลักมูลหรือภาวะโดยธรรมชาติของจิต

ดังคำกล่าวของท่านที่ว่า

“พระนิพพานเป็นจุดหมายปลายทางของคนเราทุกคน คนเราได้รับแรงดึงเข้าหาภาวะนิพพาน หรือเมื่อกล่าวอีกอย่างหนึ่ง คนเรามีแนวโน้มความปรารถนาอยู่แล้วที่จะเข้าสู่ความว่างเปล่าอันปรากฏอยู่ตามธรรมชาติ อย่างไรก็ตาม แนวโน้มนี้ได้ถูกขัดขวางด้วยอิทธิพลบางอย่าง เช่น ผลของกรรม ซึ่งทำให้คนเราเข้าถึงนิพพานช้าลง และดึงรั้งคนเราให้หันเหออกนอกเส้นทางที่ถูกต้องตามธรรมชาติ”

ความหมายของ “นิพพาน” ตามที่ท่านพุทธทาสให้ไว้ว่าเป็นเป้าหมาย “ตามธรรมชาติ” ของคนเราทุกคนโดยมีดุลยภาพทางจิตในชีวิตประจำวันที่เรียกว่า “จิตว่าง” เป็นรากฐานนั้นก็คือรองรับสนับสนุนความพยายามของท่านที่จะทำให้ความหลุดพ้นในพระพุทธศาสนาเป็นเป้าหมายสำหรับบุคคลทุกคนไม่ว่าเขาผู้นั้นจะมีชีวิตอยู่ในสถานการณ์เช่นใดก็ตาม

ดังที่ท่านได้กล่าวไว้ว่า

“นี่คือนิพพานที่คนเราทุกคนควรสนใจ มันเป็นเรื่องธรรมชาติ เป็นสิ่งที่ทุกคนสามารถเข้าใจได้และทำได้ นิพพานนี้ก็คือความสงบเย็นที่มีอยู่หลายชนิด หลายระดับ ซึ่งคนเราสามารถเข้าถึงได้ตามกำลังความสามารถของตนเอง”

ข้อน่ายินดีสำหรับงานเขียนของ ปีเตอร์ เอ. แจ็กสัน คือ การประมวลเอา “ข้ดโต้แย้ง” ต่อท่านพุทธทาสภิกขุมาได้อย่างรอบด้าน

ไม่เพียงแต่ อนันต์ เสนาขันธ์ หากยังมี บุญมี เมธางกูร

ไม่เพียงแต่ เจน บุนนาค หากยังมี ม.ร.ว.คึกฤทธิ์ ปราโมช เรียงแถวกันเข้ามาด้วยความพร้อมเพรียงกัน

ขณะเดียวกัน ก็นำเอาของท่านพุทธทาสภิกขุมาเปรียบเทียบ

วิวาทะในทางความคิดจึงยิ่งนำเราให้เข้าไปสู่ความลุ่มลึกของ “จิตว่าง” และของ “นิพพาน” อย่างกว้างขวางมากยิ่งขึ้น

การเปรียบเทียบต่างหากคือ เครื่องมือในการสร้างความคมชัด

การเปรียบเทียบต่างหากคือ “มาตรการ” ช่วยในการแยกแยะ วิเคราะห์ และตัดสินใจว่าจะเป็นแนวทางใด

ต้องขอบคุณ อนันต์ เสนาขันธ์ ต้องขอบคุณ บุญมี เมธางกูร ต้องขอบคุณ เจน บุนนาค และต้องขอบคุณ ม.ร.ว.คึกฤทธิ์ ปราโมช

“ข้อโต้แย้ง” นั้นเองเพิ่ม “ความรับรู้” มากขึ้น