คอัลมน์มองบ้านมองเมือง | ปริญญา ตรีน้อยใส
มองบ้านมองเมือง ยังวนเวียนอยู่แถวศาลาแดง หลังจากมีข้อเสนอไปว่า สถานีรถไฟใต้ดินสีลม ควรจะใช้ชื่อ สถานีศาลาแดง มากกว่า เพราะนอกจากจะตั้งอยู่เยื้องกับสถานีรถไฟสายปากน้ำ ที่ชื่อศาลาแดงแล้ว ที่ตั้งสถานียังอยู่ใต้บ้านศาลาแดง ที่มีชื่อเสียงมาแต่ครั้งอดีต
ในแผนที่ประวัติศาสตร์ กรุงเทพฯ จ.ศ.1249 (พ.ศ.2430) ตามแนวถนนเลียบคลองตรง (ถนนพระรามที่สี่) จะมีสะพานข้ามคลองเข้าสู่ถนนสีลม ตรงหัวมุมดังกล่าวระบุว่าเป็นบ้านศาลาแดงของเจ้าพระยาสุรศักดิ์มนตรี (เจิม แสงชู-โต)
ซึ่งตรงกับเอกสารประวัติศาสตร์ ระบุว่า เจ้าพระยาสุรศักดิ์มนตรี เมื่อครั้งยังดำรงตำแหน่งผู้บังคับการทหารหน้า ได้รับพระราชทานบ้านศาลาแดง ที่เคยเป็นของกัปตันวอแรล บนที่ดินขนาด 23 ไร่ จากพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อ พ.ศ.2430 ซึ่งต่อมาได้พระราชทานเงินอีก 100 ชั่ง ให้ซื้อที่ดินติดกับบ้าน เพิ่มขึ้นจนเป็น 150 ไร่
เสียดายว่า เจ้าพระยาสุรศักดิ์มนตรี พำนักอาศัยอยู่ที่บ้านศาลาแดงได้ไม่ถึง 10 ปี เกิดมีปัญหากับกรมพระคลังข้างที่ จากหนี้ที่ยืมไปลงทุนทำป่าไม้ กับบริษัทกิมเซ่งหลี ที่ชลบุรี แต่เมื่อต้องไปราชการทัพปราบเงี้ยวอยู่นานหลายปี กิจการเลยขาดทุน เลยต้องขายที่ดินบ้านศาลาแดงบางส่วน และที่ดินแถวรังสิตอีกกว่าพันไร่ใช้หนี้ ส่งคืนบ้านศาลาแดง และย้ายไปอยู่บ้านที่ถนนประมวญ ในเวลาต่อมา
บ้านศาลาแดง ฟื้นคืนกลับมาอีกครั้ง เมื่อพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระราชทานให้เจ้าพระยายมราช (ปั้น สุขุม) ผู้เป็นเสนาบดีกระทรวงนครบาล
ในแผนที่ประวัติศาสตร์กรุงเทพฯ พ.ศ.2453 ระบุว่าบ้านของเจ้าพระยายมราช มีเรือนหลายหลัง สนาม และบ่อน้ำ ด้านหลังบ้าน มีถนนศาลาแดง เชื่อมจากถนนสีลมไปถนนสาทร ฝั่งตรงข้ามบ้าน เป็นโรงพักกองตระเวรศาลาแดง ทางรถไฟสมุทรปราการ (ปากน้ำ) คลองหัวลำโพง (คลองตรง) สะพานสีลม รวมทั้งสถานีรถไฟศาลาแดง ที่อยู่หน้าโรงพยาบาลจุฬาลงกรณ์
จะเห็นได้ว่า ในเวลานั้น ย่านศาลาแดงเปลี่ยนสภาพไป จากที่รกร้างเป็นชุมชน มีทั้งคนเข้ามาตั้งถิ่นฐาน และมีผู้สัญจรผ่านมากขึ้น
เมื่อเจ้าพระยายายมราชเข้าพำนักในบ้านศาลาแดง ได้ดูแลรักษาบ้านและพื้นที่ให้สวยงาม แม้ในตอนแรกนั้น จะมีผู้อยู่อาศัยจำนวนไม่มาก แต่ในเวลาต่อมานั้น กลับเพิ่มจำนวนมากกว่าร้อยคน ด้วยข้าราชการและญาติมิตรจะส่งลูกหลานมาขออาศัยเมื่อเข้ามาศึกษาในกรุงเทพฯ หรือมาให้เจ้าพระยายมราชฝึกหัดใช้สอยก่อนเข้ารับราชการ
ตึกหลังใหญ่ที่สวยงามนั้น ยังกลายเป็นประวัติศาสตรสถาน เมื่อครั้งที่สมเด็จพระมหิตลาธิเบศร อดุลยเดชวิกรม พระบรมราชชนก ในรัชกาลที่เก้า ได้อภิเษกสมรสกับนางสาวสังวาลย์ ตะละภัฏ ที่ต่อมาคือ สมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี ในวันที่ 10 กันยายน พ.ศ.2463 นั้น นอกจากมีพระราชพิธีที่วังสระปทุมแล้ว ยังมีงานเลี้ยงที่เจ้าพระยายมราช ได้รับพระราชานุญาตจัดถวายที่บ้านศาลาแดง
เจ้าพระยายมราช อาศัยอยู่ในบ้านศาลาแดงนี้จนถึงแก่อสัญกรรม เมื่อ 30 ธันวาคม พ.ศ.2481 ขณะที่ดำรงตำแหน่งผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์
จาก “บ้านศาลาแดง”
มาเป็นโรงแรมดุสิตธานี โดยสถาปนิกชาวญี่ปุ่น
ด้วยความใหญ่โตและพื้นที่กว้างขวางของบ้านศาลาแดง ผู้ครอบครองมีทั้งเจ้าพระยาสุรศักดิ์มนตรี ในครั้งแรก และเจ้าพระยายมราช ในเวลาต่อมา ล้วนเป็นข้าราชการชั้นผู้ใหญ่ระดับสูง
เช่นเดียวกับย่านศาลาแดง ทำเลที่ตั้งเดินทางสะดวกทั้งทางน้ำ ทางดิน และรถไฟในอดีต ล้วนส่งผลต่อการเปลี่ยนแปลงในเวลาต่อมา
ระหว่างที่เจ้าพระยาสุรศักดิ์มนตรี ย้ายออกจากบ้านศาลาแดง ในปี พ.ศ.2451 มีการสำรวจหาสถานที่สำหรับเป็นที่ตั้งของสภาอุณาโลมแดง (สภากาชาดไทยในปัจจุบัน)
นายพลเอก พระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้าจิระประวัติวรเดช กรมหมื่นนครไชยศรีสุรเดช ผู้บัญชาการกรมยุทธนาธิการ ก็ได้เสนอบ้านศาลาแดง ด้วยเหตุผลว่า มีตึกใหญ่สง่างาม พื้นที่กว้างขวาง พอที่จะทำการได้ดี และอวดต่างประเทศได้
แต่ในที่สุด พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวได้พระราชทานที่ดินฝั่งตรงข้ามบ้านศาลาแดง บริเวณหลังสถานีรถไฟศาลาแดง เพื่อให้เป็นที่ตั้งของสภาอุณาโลม ด้วยมีวิสัยทัศน์ว่า ต่อไปโรงพยาบาลจุฬาลงกรณ์จะใหญ่โตในปัจจุบัน
ระหว่างสงครามโลกครั้งที่สอง คนในครอบครัวเจ้าพระยายมราช ได้ย้ายไปอยู่ในสวนฝั่งธนบุรี กองทัพญี่ปุ่นจึงได้เข้าใช้ตึกใหญ่ของบ้านศาลาแดงเป็นที่บัญชาการของหน่วยสารวัตรทหารเคมเปไต รวมทั้งเรือนหลายหลังเป็นบ้านพักนายทหาร
หลังสงคราม แม้จะมีการโยกย้ายกลับมาอยู่บ้านศาลาแดงอีกครั้ง แต่อาคารบางส่วนยังว่าง จึงมีการใช้อาคารหลังที่อยู่ริมถนนสีลม เป็นที่ตั้งของสมาคมนักเรียนเก่าภาคพื้นยุโรป
ในปี พ.ศ.2491 แพทยสมาคม ได้เจรจาขอเช่าบางส่วนของบ้าน เป็นที่ทำการ
แต่สมาชิกเห็นว่า ที่ตั้งอยู่ไกล และอาคารมีขนาดใหญ่ต้องเสียค่าซ่อมแซมดูแลรักษามาก ทำให้มีการเชื้อชวนอีกสามสมาคม ได้แก่ ทันตแพทยสมาคม เภสัชกรสมาคม และสมาคมนางพยาบาล ร่วมออกค่าใช้จ่าย และร่วมใช้เป็นที่ตั้งสมาคม
มีการดัดแปลงเรือนพักให้เป็นสโมสร ตั้งโต๊ะบิลเลียดและโต๊ะเล่นไพ่บริดจ์ รวมทั้งสนามเทนนิส ทำให้ได้รับความนิยม มีสมาชิกมาใช้บริการต่อเนื่องเรื่อยมา จนถึงต้นปี 2509
สำนักงานทรัพย์สินส่วนพระมหากษัตริย์ ได้มีหนังสือแจ้งบอกเลิกสัญญาเช่า เพื่อจะนำไปพัฒนาให้เป็นอาคารทันสมัย
ด้วยย่านศาลาแดงและสีลมในเวลานั้น กลายเป็นศูนย์กลางธุรกิจสำคัญของกรุงเทพฯ และประเทศไทย
นอกจากจะเป็นโครงการขนาดใหญ่ ประกอบด้วย โรงแรม สำนักงาน และพื้นที่อเนกประสงค์ สำหรับการประชุม งานรับรองจัดเลี้ยง และนิทรรศการแล้ว
สถาปนิกผู้ออกแบบที่เป็นชาวญี่ปุ่น ชื่อ Yozo Shibata ยังมุ่งสร้างจุดหมายตาใหม่ของกรุงเทพฯ โดยวางผังพื้นอาคารส่วนห้องพักเป็นรูปสามเหลี่ยม สูง 22 ชั้น ที่แต่ละชั้นค่อยๆ เอียงสอบ ยอดอาคารเป็นเสาสูงสีทอง จึงทำให้ดูคล้ายพระเจดีย์
รวมทั้งเป็นอาคารที่สูงสุดในประเทศไทย เมื่อเริ่มเปิดดำเนินกิจการ ในปี พ.ศ.2513
ที่มาของนามโครงการคือ ดุสิตธานี นั้น นอกจากความยิ่งใหญ่ สวยงาม และหรูหรา เปรียบดังสวรรค์ชั้นที่ 4 ที่ชื่อว่า ดุสิต แล้ว ยังตั้งอยู่ตรงข้ามกับสวนลุมพินี ซึ่งเป็นที่ตั้งของพระบรมรูปรัชกาลที่ 6 ผู้ทรงสร้างเมืองแม่แบบประชาธิปไตยชื่อ ดุสิตธานี ไว้ในบริเวณพระราชฐาน วังพญาไท
กิจการดุสิตธานี ดำเนินการต่อเนื่องนานถึงห้าสิบปี มีทั้งบุคคลสำคัญจากนานาประเทศ และคนไทยเข้าพัก ร่วมประชุม ใช้บริการห้องจัดเลี้ยง และร้านอาหารต่างๆ รวมทั้งเป็นที่ตั้งของบริษัทชั้นนำ จนอาคารมีสภาพเก่าทรุดโทรม
ในขณะที่มีโรงแรมอีกหลายแห่งที่หรูหราทันสมัยกว่า และมีอาคารสูงหลายหลังที่สูงกว่า
จึงเป็นที่มาของโครงการดุสิตเซ็นทรัลพาร์ค โครงการมิกซ์ยูสขนาดใหญ่ประกอบด้วย ศูนย์การค้า โรงแรม อาคารสำนักงาน และคอนโดมิเนียม ที่กำลังก่อสร้าง
โดยคาดว่าจะเปิดให้บริการในปีหน้า •
เจ้าพระยายมราช (ปั้น สุขุม) เสนาบดีกระทรวงนครบาล
บ้านศาลาแดง
งานเลี้ยงฉลองอภิเษกสมรสที่บ้านศาลาแดง ระหว่างสมเด็จพระมหิตลาธิเบศร อดุลยเดชวิกรม พระบรมราชชนก ในรัชกาลที่เก้า กับนางสาวสังวาลย์ ตะละภัฏ ที่ต่อมาคือ สมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี
