โครงการ the Funan Techo Canal ก่อเกิดในข้อโต้แย้งใหม่ ความสัมพันธ์รัก/เกลียดชังระหว่างกัมพูชาและเวียดนาม และด้วยโชคชะตาของจีนผู้ที่มีภูมิหลังเป็นอดีตผู้อุปถัมภ์ มีการให้ทุนและก่อสร้างโดยรัฐวิสาหกิจจีน China Bridge and Road Corporation วัตถุประสงค์โครงการ จะเชื่อมต่อแม่น้ำโขงกับจังหวัดแก๊บ (Kep) กัมพูชา จังหวัดชายฝั่งผ่านด้วยคลองทำเป็นช่องทางยาว 180 กิโลเมตร
โครงการเชื่อมโยงเส้นทางน้ำกัมพูชา โดยบังคับทางเส้นตรงจากพนมเปญถึงชายฝั่งทะเลกัมพูชา เพื่อลดการพึ่งพาท่าเรือต่างๆ ของเวียดนามในการเดินเรือระหว่างประเทศ โครงการให้คลองสามารถเป็นเส้นแบ่งการเดินเรือกัมพูชาผ่านเวียดนามได้ 70%1 และสร้างรายได้ 88 ล้านดอลลาร์สหรัฐต่อปีในการขนส่ง และทำได้ถึง 570 ล้านดอลลาร์สหรัฐในปี 2050 แล้วยังคาดว่าช่วยผลักดันชีวิตทางเศรษฐกิจในเขตเศรษฐกิจบริเวณที่คลองผ่านไปด้วย2
อย่างไรก็ตาม คลองเชื่อมเส้นทางน้ำกัมพูชาหาใช่แค่ คลอง หาใช่การขนส่งสินค้าและบริการอันมากด้วยผลประโยชน์ทางเศรษฐกิจ
แต่คลอง มีความอ่อนไหวทางการเมืองแห่งประวัติศาสตร์บาดแผลระหว่างชาติต่างๆ ในอนุภูมิภาคลุ่มน้ำโขง ที่ยังฝังแน่นและพร้อมจะร้อนขึ้นมาด้วยไฟแห่งลัทธิชาตินิยม
ความอ่อนไหว
สิ่งที่ซ่อนอยู่ในสัญญาทางเศรษฐกิจของคลอง คือความอ่อนไหวทางประวัติศาสตร์ ในความผูกพันระหว่างกัมพูชากับเวียดนาม ซึ่งค่อยๆ สงบลงต่อเนื่องอยู่ใต้ผิวหน้าความสัมพันธ์พิเศษระหว่างสองประเทศ
อย่างไรก็ตาม องค์ประกอบของคลองให้ความรู้สึกถึงความเชื่อมั่นของกัมพูชาในปัจจุบัน เป็นความเชื่อมั่นของการฟื้นฟูใหม่ของประเทศ และความคับข้องใจในอดีตของพวกเขาในนาม การปรากฏขึ้นมาของอาณาจักรฟูนัน (Funan) ในอดีตระหว่างศตวรรษที่ 1-6 ก่อนคริสตกาล กลับไปช่วงเวลาที่คนเขมรแพร่กระจายและสร้างอาณาจักรของพวกเขาในสามเหลี่ยมแม่น้ำโขง ก่อนส่วนต่างๆ ของพวกเขาส่วนใหญ่ขยายสู่เวียดทางใต้ และบุกรุกสยาม
นายกรัฐมนตรี ฮุน มาเน็ต อธิบายถึงคลอง คือลมหายใจผ่านจมูกของเราเอง ถูกห่อหุ้มอย่างมิดชิดด้วยความปรารถนาทางยุทธศาสตร์ความเป็นอิสระจากฮานอย3
ดังที่เขาก้าวสู่ตำแหน่งนายกรัฐมนตรีต่อจากบิดาของเขา ฮุน มาเน็ต เรียกร้องความชอบธรรมที่กลายเป็นสัญลักษณ์ ผ่านโครงการคลองที่รัฐบาลของเขาให้สัญญาไม่เพียงประโยชน์ทางเศรษฐกิจ แต่ยังได้ก่อจิตใจชาตินิยม ในบรรดาคนกัมพูชาด้วย
เขาเน้นสนับสนุนกว้างขวางของคนกัมพูชาต่อโครงการนี้เป็นพลังมหาศาลทางชาตินิยม ยืนยันว่า นี่คือสิทธิแห่งชาติกัมพูชา และสำคัญยิ่งต่ออิสระของอาณาจักร ยังเพิ่มต่อด้วยว่า เขามองเห็นการปฏิบัติที่ไม่เป็นธรรมต่อกัมพูชาโดยต่างชาติที่เขาอ้างว่า ต้องการซักถามต่างๆ นานาเรื่องคลอง แม้ประเทศอื่นๆ ตามแม่น้ำโขงก็สัญญาทำโครงการแบบนี้เหมือนๆ กัน
ฮุน เซน พ่อของเขาขวานผ่าซาก เขาพูดโพล่งออกไปว่า กัมพูชาไม่ได้ด้อยค่าคนเวียดนาม และกัมพูชารู้ว่าทำโครงการให้เกิดประโยชน์ เวียดนามไม่ต้องใส่ใจ
วาทกรรมชาตินิยมนี้ ไม่ว่าตั้งใจหรือโดยบังเอิญ จุดไฟความรู้สึกต่อต้านเวียดนามในสังคมกัมพูชา และด้วยความจริงที่ว่า ส่วนใหญ่ของลัทธิชาตินิยมกัมพูชาและลัทธิเรียกร้องดินแดนคืนขับเคลื่อนโดยความทรงจำร่วมของคนเขมร รับรู้ความไม่เป็นธรรมทางประวัติศาสตร์ ในมือของเพื่อนบ้านที่ใหญ่กว่ากัมพูชา
ความรู้สึกต่อต้านเวียดนามเป็นเครื่องมือทางการเมืองยาวนานของพรรคฝ่ายค้าน Cambodia National Rescue Party ด้วยปรากฏว่าพรรคแกนนำ Cambodian People’s Party ได้เลือกใช้ความรู้สึกเหล่านี้เสริมสร้างความนิยมของตน ดังที่มองเห็นในโครงการคลองนี้
เวียดนาม ปฏิกิริยาและนโยบายที่ควรทำ
สําหรับคนเวียดนาม โครงการได้กระตุ้นความกังวลสาธารณะและต่อผู้เชี่ยวชาญเรื่อง ความเสี่ยงการผันน้ำจากแม่น้ำโขง ไม่เพียงแค่เป้าหมายการขนส่งของคลอง แต่กับเขื่อนต่างๆ และพื้นที่ทางการเกษตรแม่น้ำโขงส่วนของเวียดนาม มีผลต่อความอุดมสมบูรณ์ทางเศรษฐกิจ
ปฏิกิริยาสาธารณะดูได้จากคำวิจารณ์ของเจ้าหน้าที่รัฐและในสื่อโซเชียลมีความหลากหลาย หลายฝ่ายค้นหาข้อมูลจากฝั่งกัมพูชาถึงผลกระทบด้านสิ่งแวดล้อม โดยเฉพาะประเด็นคนกัมพูชาจะใช้น้ำจากคลองนี้อย่างไร
ข้อค้นพบบางข้อที่เป็นจริงคือ มีคนเวียดนามน้อยมากที่สามารถใช้คลองนี้ได้ ทำให้กัมพูชามีอธิปไตยเหนือดินแดน (คลอง) นี้ คนเวียดนามอื่นๆ เน้นให้รัฐบาลเวียดนามวางยุทธศาสตร์ ปรับตัวเพื่อให้เกิดความแน่ใจต่อความมั่นคงทางน้ำ (Water Security) ในสามเหลี่ยมแม่น้ำโขง
เหนือสิ่งอื่นใด โครงการคลอง กระตุ้นความรู้สึกลึกๆ เรื่องการทรยศต่อเวียดนาม บทบาทเวียดนามในประวัติศาสตร์การปลดปล่อยกัมพูชาจากระบอบล้มล้างเผ่าพันธุ์ของเขมรแดง
ตอนนี้บางเนื้อความกล่าวถึงเป้าหมายของกัมพูชาในการผลักดันโครงการคลอง แสดงความไม่เคารพความช่วยเหลือของเวียดนามในอดีต พร้อมด้วยมติมหาชนกัมพูชาต่อการเกี่ยวข้องของเวียดนามในอดีต มีความเห็นแบ่งแยกสูง
แล้วโครงการคลอง นำมาอีกครั้งหนึ่งของความซับซ้อนด้านทัศนคติของกัมพูชาต่อเวียดนาม กระตุกเวียดนามจากยุทธศาสตร์ของตนที่พึงพอใจอิทธิพลของตนต่อประเทศเพื่อนบ้าน
เวียดนาม-กัมพูชา
ในสถานการณ์คลอง ของกัมพูชา
น่าสนใจ รัฐบาลเวียดนามไม่ได้ตรวจสอบและทำการวัดการตอบสนองของตนเองเรื่องโครงการคลอง ที่แสดงความสนใจมาก มากกว่าความกังวลโดยสิ้นเชิง แม้แต่ภาพเคลื่อนไหวด้านวิชาการและการสื่อสารด้านผลกระทบร้ายแรงด้านสิ่งแวดล้อมของคลอง
ในขณะที่ฮานอยเลือกใช้นโยบาย การทูตเงียบงัน (quiet diplomacy) แต่พนมเปญเลือกใช้นโยบาย การทูตโทรโข่ง (Megaphone diplomacy) กล่าวคือ พูดผ่านอุปกรณ์สื่อสารอะไรก็ตามที่หยิบฉวยได้ แล้วประกาศออกมาดังๆ ตลอดเวลา เป็นการแสดงการท้าทาย แล้วประกาศออกมาว่า
“…ไม่รับรองว่าจะให้ข้อมูลเพิ่มเติม หรือปรึกษากับประเทศอื่นๆ ในโครงการคลองนี้…”4
แม้ว่าโดยสปิริตและตามบันทึก 1995 Mekong Agreement แนะนำไว้แล้วว่าทำการปรึกษาหารือกับประเทศอื่นๆ ได้
นี่ไม่ใช่แค่เติมเชื้อไฟลัทธิชาตินิยม กัมพูชาจะรักษาผลประโยชน์ของตนได้ดีกว่า ด้วยความสัมพันธ์ที่สร้างสรรค์กับเวียดนาม ด้วยให้ความโปร่งใสมากขึ้น ทั้งสองประเทศมีความชอบธรรมด้วยผลประโยชน์ของโครงการนี้ โดยไม่ต้องเกิดสูญเสียโดยไม่มีใครได้อะไรเลย หรือ zero-sum game
ความมั่นใจที่ถูกค้นพบใหม่
กัมพูชาท้าทายนั้นสะท้อนการค้นพบใหม่ของความมั่นใจตัวเองที่ถูกทำให้เข้มแข็งขึ้นอย่างสำคัญโดยบทบาทจีน บทบาทจีนในการพัฒนาเศรษฐกิจ แล้วตามมาด้วยการเกิดขึ้นมากมายของการสร้างเขื่อนจำนวนมาก โดยบริษัทจีนในประเทศแม่น้ำโขงตอนบน คลอง ยังเป็นอีกอันหนึ่งเตือนถึง เงาทอดยาว ของปักกิ่ง อนาคตของเวียดนาม
เงานั้นมาจากหลายทิศทาง จากเหนือที่พวกเขามีพรมแดนพื้นดินร่วมกัน ทางตะวันออกที่จีนรุกล้ำน่านน้ำเวียดนาม ที่ตอนนี้แต่ละวันวิ่งผ่านไม่ได้ ตอนนี้ทิศตะวันตกและตะวันตกเฉียงใต้ที่ลาวและกัมพูชากำลังเอียงหาจีนมากขึ้น
อาจกล่าวได้ว่า เรากำลังเห็น คลอง ที่ไม่ใช่แค่เส้นทางขนส่งสินค้าและบริการ แต่เป็นรูปธรรมของ ความสัมพันธ์รัก/เกลียดชัง ระหว่างประเทศเพื่อนบ้านกัมพูชา-เวียดนาม เรายังมองเห็น เงาทอดยาว ที่ไม่ใช่ภาพเงาของใครและอะไรที่บดบัง แต่เป็น เงาแห่งอิทธิพล ของจีนในอนุภูมิภาคลุ่มน้ำโขง สิ่งเหล่านี้ได้ร่วมกันจุดไฟแห่งลัทธิชาตินิยม สงครามรออยู่ข้างหน้า อาจไม่ใช่ยุคฟื้นฟูอาณาจักรรุ่งโรจน์
ด้วยความมั่นใจผิดๆ การหลงตัวเองและการทรยศระหว่างเผ่าพันธุ์อีกครั้งหนึ่งก็ได้
1Chantha Lack and Francesco Guaruscio, “Cambodia says it will cut shipping through Vietnam…” Reuters, 7 May 2024.
2“Cambodia expects to earn about $ 88 million a year in transportation costs from- the Funan Techo Canal Project” Khmer Times, 5 May 2024.
3Samnang Yen, “Navigating National Interest : Unpacking the Funan Techo Canal Project in Cambodia” Modern Diplomacy, 24 April 2024.
4RFA Staff, “Vietnam urges Cambodia to cooperate over Funan Techo canal” Radio Free Asia, 6 May 2024.
