บทความพิเศษ | พิธา ลิ้มเจริญรัตน์
Do We tip the robots?
หุ่นยนต์ ภาษี และอนาคตของงานบริการ
หมอนวดแผนไทยประจำตัวผมชื่อ “เก้า” ครับ
เขาเป็นคนที่ผมไว้ใจเสมอเวลาเมื่อยล้าจากการเดินสายทำงาน
เทคนิคของเขามีหลากหลาย ทั้งการยืด การกดจุด การคลึง การนวดลึก ที่ช่วยจัดระเบียบร่างกายใหม่ ทำให้ทั้งกล้ามเนื้อและเส้นเอ็นกลับมาทำงานได้สมดุล
การนวดกับเก้าจึงไม่ใช่แค่การคลายเมื่อย แต่เป็น “งานฝีมือ” ที่ผสมผสานศิลปะกับวิทยาศาสตร์เข้าไว้ด้วยกัน
พอมาอยู่บอสตัน ความคิดแรกที่ผุดขึ้นในหัวคือ แล้วเวลาที่ผมอยาก “ซ่อมร่าง” จะไปหาที่พึ่งได้จากที่ไหน?
คําตอบที่ไม่คาดคิดก็คือ Aescape สตูดิโอนวดด้วยหุ่นยนต์สุดล้ำที่เพิ่งเปิดสาขาในเมืองใหญ่อย่างบอสตัน
ที่นี่ไม่ใช่แค่เก้าอี้นวดสั่นในห้างสรรพสินค้า แต่คือระบบหุ่นยนต์เต็มรูปแบบที่ผสมผสานแขนกล กล้องสแกน AI และซอฟต์แวร์ขั้นสูง เพื่อให้บริการนวดเฉพาะบุคคลอย่างแท้จริง
นี่ถือเป็นครั้งแรกที่ผมได้สัมผัสหุ่นยนต์แบบถึงเนื้อถึงตัว ไม่ใช่แค่ผ่านโรงงานอุตสาหกรรมหรือการโชว์นวัตกรรมที่โรงแรมในสิงคโปร์
แต่เป็นการที่หุ่นยนต์เข้ามามีบทบาทในเศรษฐกิจบริการที่เน้นการสัมผัสร่างกายมนุษย์โดยตรง
ประสบการณ์เริ่มต้นด้วยการเปลี่ยนเข้า ยูนิฟอร์มพิเศษ ซึ่งออกแบบมาให้แนบเนื้อ เพื่อให้กล้องและเซ็นเซอร์สแกนสรีระได้ละเอียดและแม่นยำ
จากนั้นขึ้นไปนอนบนเตียงที่สามารถปรับระดับขึ้นลงได้ตามความสบาย
ข้างตัวมีจอภาพขนาดใหญ่ ที่ทำหน้าที่ทั้งควบคุมและสื่อสาร ผู้ใช้สามารถกดเริ่มหรือหยุดได้ทุกเมื่อ เลือกโหมดการนวด
รวมถึงปรับบรรยากาศรอบตัว เช่น เปิดเสียงดนตรีบรรเลง เสียงกังสดาล (singing bowl) หรือเสียงธรรมชาติอย่างน้ำตกและป่าไม้เพื่อสร้างบรรยากาศผ่อนคลาย
แขนกลของ Aescape ไม่ได้เย็นแข็งแบบโลหะอุตสาหกรรม แต่ถูกออกแบบให้ส่งผ่านความอุ่นอย่างนุ่มนวล คล้ายเหล็กเล็กๆ ที่อุ่นร้อนแบบสปาหินร้อน เวลาสัมผัสผิวจึงไม่รู้สึกกลไกเกินไป แต่ให้ความรู้สึกอบอุ่นและคลายเส้น
มีโปรแกรมให้เลือกหลายแบบ ตั้งแต่การนวดเพื่อคลายตึงเฉพาะจุด การนวดผ่อนคลายเต็มตัว ไปจนถึงการนวดแบบสปอร์ตที่เน้นแรงกดและความเข้มข้นเพื่อฟื้นฟูกล้ามเนื้อ
ในเชิงเทคโนโลยี Aescape คือการผสมผสาน 3 นวัตกรรมใหญ่
1. Computer Vision กล้องและเซ็นเซอร์ที่ตรวจจับรูปร่างและตำแหน่งกล้ามเนื้ออย่างละเอียด
2. AI Personalization ที่เรียนรู้รูปแบบการเคลื่อนไหวและแรงกดที่ผู้ใช้ต้องการ แล้วจดจำเพื่อใช้ครั้งต่อไป
3. Robotic Actuators หรือแขนกลและลูกกลิ้งที่ออกแบบให้เลียนแบบสัมผัสมือมนุษย์ แต่เพิ่มความแม่นยำและทนทาน
ผลลัพธ์คือการนวดที่แม่นยำอย่างน่าทึ่ง บางครั้งเหมือนรู้ล่วงหน้าด้วยซ้ำว่ากล้ามเนื้อส่วนไหนของผมกำลังเกร็งหรือตึงเกินไป ที่สำคัญคือไม่มีความเหนื่อยล้าของผู้ให้บริการเหมือนมนุษย์ ทุกครั้งที่ใช้แรงกดก็เสถียรและสม่ำเสมอ
ค่าบริการอยู่ที่ 75 ดอลลาร์ต่อ 30 นาที ถ้าเปรียบกับนวดไทยที่กรุงเทพฯ อาจดูแพง แต่ถ้าเทียบกับตลาดอเมริกาแล้วถือว่า “สมเหตุสมผล” กว่าการไปหานักบำบัดตัวจริงในย่านบอสตัน ที่ค่าบริการมักจะอยู่ระหว่าง 120-150 ดอลลาร์ต่อชั่วโมง
สิ่งที่น่าสนใจคือ หุ่นยนต์ลักษณะนี้สะท้อนภาพกว้างของ “อนาคตงานบริการ” ได้เป็นอย่างดี ที่ผ่านมาเราคุ้นกับการใช้หุ่นยนต์ในภาคเกษตรกรรมเพื่อช่วยแรงงานในไร่นาไม่ต้องทำงานหนักเกินไป หรือในสายการผลิตที่ช่วยลดอุบัติเหตุและเพิ่มประสิทธิภาพการผลิต
แต่การที่หุ่นยนต์เข้ามาอยู่ในงานบริการเชิงสัมผัส เช่น การนวด แสดงให้เห็นว่าหุ่นยนต์กำลังขยายขอบเขตสู่พื้นที่ที่เคยเชื่อว่าเป็นเอกสิทธิ์ของมนุษย์
ในหลายประเทศ เราเริ่มเห็นสัญญาณชัดขึ้นเรื่อยๆ ว่าหุ่นยนต์กำลังเคลื่อนตัวจากภาคการผลิตเข้าสู่ภาคบริการ
ญี่ปุ่นซึ่งเข้าสู่สังคมผู้สูงอายุ ได้ทดลองใช้หุ่นยนต์ช่วยพยุงผู้ป่วย ขยับแขนขา หรือแม้แต่ดูแลด้านอารมณ์ให้ผู้สูงวัยลดความเหงา
ขณะที่สิงคโปร์ก็นำหุ่นยนต์ไปใช้ในโรงแรมและร้านอาหาร เพื่อแก้ปัญหาขาดแคลนแรงงานและค่าแรงที่สูงขึ้น
ทั้งสองตัวอย่างนี้ชี้ให้เห็นว่า หุ่นยนต์ไม่ได้มาเพื่อแย่งงาน แต่เข้ามาเพื่อเติมเต็มในจุดที่แรงงานมนุษย์เริ่มไม่พอหรือไม่พร้อม
แต่เมื่อหุ่นยนต์เริ่มก้าวลึกเข้ามาในเศรษฐกิจบริการ ก็หลีกเลี่ยงไม่ได้ที่จะเกิดคำถามด้านจริยธรรมขึ้นมาด้วย
เราจะไว้ใจได้แค่ไหนเมื่อข้อมูลร่างกายของเรา ตั้งแต่สรีระไปจนถึงความผิดปกติของกล้ามเนื้อ ถูกเก็บและวิเคราะห์โดย AI ใครจะเป็นเจ้าของข้อมูลนี้ บริษัทหรือผู้ใช้
หากหุ่นยนต์ถูกนำไปใช้ในงานที่ต้องสัมผัสร่างกายมนุษย์มากขึ้น จะมีการกำกับมาตรฐานความปลอดภัยอย่างไร
และท้ายที่สุด เราจะกำหนดเส้นแบ่งระหว่างสิ่งที่หุ่นยนต์ทำได้กับสิ่งที่ควรให้มนุษย์ทำอย่างไร
และนี่ยังโยงไปสู่คำถามที่ใหญ่กว่านั้น “Do we tax the robots?” เราควรเก็บภาษีหุ่นยนต์หรือไม่ หากมันเข้ามาแทนที่แรงงานมนุษย์จำนวนมาก
บิล เกตส์ เคยเสนอว่า หากหุ่นยนต์ช่วยลดงานบางส่วน รัฐก็ควรเก็บภาษีจากการใช้หุ่นยนต์นั้น เพื่อนำรายได้มาชดเชยให้แรงงานที่ถูกแทนที่ และใช้ลงทุนสร้างทักษะใหม่ๆ ให้คนพร้อมกับเศรษฐกิจยุคถัดไป
ฝ่ายสนับสนุนบอกว่ามันคือการรักษาความเป็นธรรมระหว่างทุนและแรงงาน แต่ฝ่ายคัดค้านกลับเตือนว่า การเก็บภาษีหุ่นยนต์อาจกลายเป็นการชะลอเทคโนโลยี ทำให้ประเทศที่รีรอเสียโอกาสการแข่งขันในตลาดโลก
เสียงจากสหภาพแรงงานและองค์การแรงงานระหว่างประเทศ (ILO) ก็มองประเด็นนี้ในอีกแง่หนึ่ง ILO เคยเตือนว่า การเปลี่ยนผ่านสู่ระบบอัตโนมัติหากขาดมาตรการปกป้องแรงงาน อาจทำให้เกิด “งานไร้คุณภาพ” (poor-quality jobs) และเพิ่มความเหลื่อมล้ำในสังคม แทนที่จะเป็นการสร้างงานใหม่หรือยกระดับทักษะ
ILO สนับสนุนแนวทาง “human-centered approach” ต่ออนาคตของงาน หมายถึงเทคโนโลยีควรเข้ามาเสริม ไม่ใช่แทนแรงงานมนุษย์ รัฐและนายจ้างต้องร่วมกันออกแบบระบบฝึกอบรมตลอดชีวิต (lifelong learning) ให้แรงงานปรับตัวได้ ขณะเดียวกันก็ควรมีมาตรการคุ้มครองทางสังคม เช่น กองทุนรองรับผู้ที่ตกงานจาก automation และนโยบายแรงงานที่สร้าง “งานที่มีคุณค่า” (decent work)
ทั้งหมดนี้เป็นทั้งการเปิดมุมมองใหม่และเป็นบทเรียนส่วนตัวของผม แต่ถึงหุ่นยนต์จะสแกนร่างกายได้แม่นยำ แรงกดไม่เคยพลาดจุด เตียงปรับได้ตามใจชอบ แขนกลอบอุ่นเสมือนสปาหินร้อน พร้อมด้วยเสียงธรรมชาติกล่อมประสาท
แต่สุดท้ายแล้ว ผมก็ยังอดคิดถึง “เก้า” หมอนวดที่กรุงเทพฯ ไม่ได้ เพราะมีเพียงสัมผัสของมนุษย์เท่านั้น ที่จะนวดทั้งกล้ามเนื้อและหัวใจไปพร้อมๆ กันได้จริงๆ
