Matter-Matter สสารและสาระแห่ง ‘ดิน’ วัตถุดิบอันเก่าแก่ที่สุดของมนุษยชาติ
อะไร(แม่ง)ก็เป็นศิลปะ | ภาณุ บุญพิพัฒนาพงศ์
โดยทั่วไป เรามักจะคุ้นเคยกับศิลปินที่ทำงานศิลปะอย่างการวาดภาพด้วยวัตถุดิบอย่าง สี ประเภทต่างๆ แต่ในทางกลับกัน ในโลกศิลปะก็มีศิลปินที่ทำงานด้วยวัตถุดิบชนิดอื่นที่แตกต่างหรือแม้แต่แปลกแยกออกไปจากปกติ
ในคราวนี้เราขอกล่าวถึงศิลปินผู้หนึ่งที่ใช้วัตถุดิบอันแปลกแตกต่าง แต่ในขณะเดียวกันก็มีความธรรมดาสามัญอย่างที่เราพบเห็นได้ในทุกหนแห่งบนโลกใบนี้ วัตถุดิบที่ว่านั้นก็คือ “ดิน” นั่นเอง
ศิลปินผู้นั้นมีชื่อว่า เดือนฉายผู้ชนะ ภู่ประเสริฐ ศิลปินร่วมสมัยชาวไทยผู้สร้างสรรค์ผลงานจิตรกรรมจากวัสดุธรรมชาติอย่าง ดิน มาอย่างต่อเนื่องยาวนาน เพื่อสื่อถึงความเปลี่ยนแปลงทางธรรมชาติอันสะท้อนมาสู่ความเปลี่ยนแปลงของมนุษย์
เดือนฉายผู้ชนะมองว่า ดิน คือฐานรองรับทุกสิ่งทุกอย่างบนโลก ถึงแม้ดินจะเป็นพื้นที่ส่วนที่อยู่ต่ำที่สุด ที่ถูกคนและสัตว์เหยียบย่ำจนอาจดูไร้ค่า ไร้ความสำคัญ แต่ในทางกลับกัน ดินก็เป็นสิ่งที่มีคุณค่าจนไม่อาจมองข้าม เพราะ ดิน หรือผืนแผ่นดิน คือที่สถิตของประเทศ และเป็นวัตถุดิบของพื้นที่ทำการเกษตรหรือการเพาะปลูกที่ผลิตอาหารหล่อเลี้ยงชีวิตของผู้คน และเป็นสัมมาอาชีพหลักของชาวไทย หรือแม้แต่ชาวโลก ดินจึงมีความหมายไม่ต่างอะไรกับองค์ประกอบอันสำคัญของชีวิต
ในนิทรรศการครั้งล่าสุดของเดือนฉายผู้ชนะ อย่าง Matter-Matter สสาร-สาระ เธอนำเสนอความหมายของ ดิน ในฐานะวัตถุดิบอันเก่าแก่ที่สุดของมนุษยชาติ และยังเป็นพื้นฐานของการดำรงชีวิตมาหลายพันปี หากวิถีการใช้ชีวิตที่ขับเคลื่อนด้วยอุตสาหกรรมในปัจจุบัน ได้เปลี่ยน ดิน จากแหล่งกำเนิดและหล่อเลี้ยงชีวิต ให้กลายเป็นเพียงวัตถุดิบในสายพานการผลิต ในนิทรรศการนี้ ดิน จึงไม่ได้เป็นแค่วัสดุ แต่คือร่างกายและความทรงจำของพื้นที่ รอยแตก รอยย่น รวมทั้งดินที่ถูกเผา คือบันทึกเรื่องราวการกดทับ บิดเบือน และแปรสภาพ เช่นเดียวกับพื้นที่เกษตรกรรมที่ถูกเปลี่ยนโฉมเป็นนิคมอุตสาหกรรม
นัยยะของดินในนิทรรศการครั้งนี้จึงเป็นทั้ง “Matter” ที่หมายถึง “สสาร” อย่าง “ดิน” วัสดุที่จับต้องได้ และ “Matter” ในความหมายของ “สาระ” หรือ “เรื่องที่สำคัญ” ในการตั้งคำถามถึงคุณค่าของพื้นที่และวิถีชีวิตที่กำลังเลือนหายไป
นิทรรศการครั้งนี้ไม่เพียงเล่าถึงความเปลี่ยนแปลงของภูมิทัศน์ แต่ยังสะท้อนความสัมพันธ์เชิงอำนาจระหว่างมนุษย์กับผืนดิน และชวนให้เราตั้งคำถามว่า เมื่อพื้นที่ถูกกลืนกิน เราจะเหลืออะไรไว้ในความทรงจำร่วม ผลงานในนิทรรศการครั้งนี้ เดือนฉายผู้ชนะไม่ได้สร้างภาพแทนเป็นความจริงเช่นเดียวกับศิลปินคนอื่นๆ หากแต่เป็นการพยายามฟัง อ่าน สำรวจตรวจสอบ แรงและพลังงานบางอย่างที่อยู่ในตัววัสดุชนิดนี้ และสำแดงออกมาเป็นรูปธรรม
ในการทำงานในนิทรรศการครั้งนี้ เดือนฉายผู้ชนะพยายามสำรวจความเป็นจริง ในรูปของ พื้นผิว มวล ปริมาตร น้ำหนัก แรงโน้มถ่วงของวัสดุธรรมชาติอย่าง ดิน อันมีความใกล้เคียงกับแนวทางของงานศิลปะในกระแสเคลื่อนไหวทางศิลปะในประวัติศาสตร์ศิลปะตะวันตกอย่าง ศิลปินมินิมอลลิสม์ (Minimalism) ที่ขยายขอบเขตแนวคิดของศิลปะแนวนามธรรมที่ว่า ศิลปะควรมีความจริงแท้เป็นของตัวเอง โดยไม่ต้องลอกเลียนสิ่งอื่นใด ไม่จำเป็นต้องนำเสนอภาพแทนมุมมองในโลกแห่งความเป็นจริง หากต้องการให้ผู้ชมมองเห็นและตอบสนองต่อสิ่งที่อยู่ข้างหน้าอย่างตรงไปตรงมา ดังนั้น สื่อ วัสดุ หรือสิ่งที่ศิลปินใช้สร้างเป็นตัวงาน จึงเป็นความจริงแท้ด้วยตัวเอง ไม่ได้เป็นตัวแทนของอะไรทั้งสิ้น ดังคำกล่าวของศิลปินผู้เป็นต้นธารของศิลปะมินิมอลลิสม์อย่าง แฟรงก์ สเตลล่า (Frank Stella) ที่ว่า “What you see is what you see” (สิ่งที่คุณเห็น ก็คือสิ่งที่คุณเห็นนั่นแหละ)
การทำงานของเธอยังใกล้เคียงกับกระแสเคลื่อนไหวทางศิลปะอีกแนวทางอย่าง อาร์เต้ โพเวร่า (Arte Povera) ที่ทำงานศิลปะจากวัสดุไร้คุณค่าไร้ราคาที่มีอยู่เกลื่อนกลาดดาษดื่นทุกหนทุกแห่ง รวมถึงเก็บตกของเก่า ของเหลือใช้ และชำรุดทรุดโทรม ธรรมดาสามัญ ไปจนถึงสามานย์ อย่างผ้าขี้ริ้ว กระดาษหนังสือพิมพ์ และวัสดุในยุคก่อนยุคอุตสาหกรรมอย่าง ก้อนหิน ถ่านหิน และ ดิน มาทำงานศิลปะ เพื่อต้องการแสดงนัยยะต่อต้านคุณค่าความงามตามขนบ ไปจนถึงคุณค่าทางวัฒนธรรมที่สถาปนาโดยสถาบันของรัฐ และความก้าวหน้าของระบบอุตสาหกรรมและเทคโนโลยีสมัยใหม่ ที่สร้างผลกระทบในการทำลายประสบการณ์แห่งความเป็นท้องถิ่นและความทรงจำแห่งอดีตลง
เช่นเดียวกับผลงานศิลปะของเดือนฉายผู้ชนะที่จัดแสดงในนิทรรศการครั้งนี้ ด้วยความที่เธอถือกำเนิดและเติบโตใน จ.พระนครศรีอยุธยา อันมีพื้นเพอันยาวนานในการทำเกษตรกรรมและการเพาะปลูก จากการอยู่ในบริเวณลุ่มน้ำ และมีผืนดินอันอุดมสมบูรณ์ คุณค่าของวัสดุท้องถิ่นชนิดนี้ซึมซับเข้าไปในเลือดเนื้อและตัวตนของเธอ จนหยิบสิ่งที่ใกล้ตัวที่สุดอย่าง ดิน มาทำงานศิลปะ
หากแต่ประสบการณ์ในการผ่านช่วงเวลาที่ความเจริญทางสังคมส่งผลให้แบบแผนการดำเนินชีวิตของผู้คนเปลี่ยนแปลงไป และหันมาให้ความสำคัญกับความเป็นวัตถุมากกว่าคุณค่าทางจิตใจ ผิดจากวิถีชีวิตดั้งเดิมที่เคยมีความสัมพันธ์กับธรรมชาติอย่างพึ่งพาอาศัย ซึ่งเลือนรางจนแทบจะจางหายไปในปัจจุบัน
ผลงานของเดือนฉายผู้ชนะจึงพยายามแสดงให้เห็นถึงผลกระทบของการเปลี่ยนแปลงวัตถุที่เป็นพื้นฐานของการดำรงชีวิตอย่าง ดิน ไปสู่ความเป็นอุตสาหกรรม ทั้งในแง่ของเทคโนโลยีและสังคมการเมือง
เนื้อหาสาระเหล่านี้ถูกนำเสนอผ่านผลงานในนิทรรศการครั้งนี้ของเธอ ไม่ว่าจะเป็นผลงานจิตรกรรมที่สร้างสรรค์จากดิน ที่ดูผิวเผินไม่ต่างอะไรกับจิตรกรรมนามธรรม หากแต่ในความเป็นจริงผลงานเหล่านี้ต่างแสดงรูปธรรมอันชัดเจนของดิน ทั้งสีสัน เส้นสาย ปริมาตร น้ำหนัก ร่องรอย หนาลึก ตะปุ่มตะป่ำ แตกระแหง หยาบกระด้าง บิดเบี้ยว หงิกงอ ราวกับหยิบยกเอาผืนดินมาจัดแสดงบนผนังหอศิลป์ ฟังดูแล้วอาจรู้สึกไม่โสภา แต่เมื่อได้ดูชมแล้วกลับทำให้รู้สึกถึงความงดงามเปี่ยมสุนทรียะของสิ่งที่ธรรมดาสามัญที่สุดอย่าง ดิน ได้อย่างน่าเหลือเชื่อ
ผลงานจิตรกรรมบางชิ้นยังผสานรูปธรรมอันหนักแน่นของดินเข้ากับสีสันในจินตนาการอันบรรเจิดเพริศแพร้วของศิลปินเข้าไว้ด้วยกันอย่างน่าตื่นตาตื่นใจ
นอกจากผลงานจิตรกรรมจากดินเหล่านี้จะเต็มไปด้วยร่องรอยลึก ตะปุ่มตะป่ำ ความหนานูนจนทำให้เรานึกถึงเทคนิค Impasto ในผลงานจิตรกรรมตะวันตกแล้ว หากร่องรอยอันหนาลึก ตะปุ่มตะป่ำ และความหนานูนบนผลงานเหล่านี้ กลับยิ่งชัดเจน จะแจ้ง หนักหน่วง และเต็มไปด้วยมิติดิ่งลึกเสียยิ่งกว่าภาพวาด บางชิ้นยังแสดงปฏิกิริยาของการบิด ม้วน พับ พลิก แสดงให้เห็นด้านหลังของผืนผ้าใบ จนเกิดมิติอันชัดเจนลุ่มลึกไม่ต่างอะไรกับงานประติมากรรมเลยแม้แต่น้อย
มิติที่ว่านี้ยังถูกแสดงออกผ่านผลงานจิตรกรรมที่เคลือบดินเหนียวลงบนผืนผ้าใบ เพื่อเผยให้เห็นร่องรอยแตกระแหงอันละเมียดละไมของผิวดิน ปฏิกิริยาการดึงรั้งของผิวดินยังสร้างผลลัพธ์ความบิดเบี้ยวหงิกงอของผืนผ้า จนกลายเป็นเหมือนประติมากรรมที่แสดงมุมมองผิวดินบนผืนผ้าใบได้รอบด้าน หลากแง่มุม
นอกจากผลงานจิตรกรรมแล้ว ในนิทรรศการครั้งนี้ยังมีผลงานศิลปะจัดวางที่ประกอบขึ้นจากประติมากรรมก้อนดินเผาที่มีรูปทรงคล้ายบ้าน ซึ่งได้แรงบันดาลใจจากพื้นเพของศิลปิน ที่ครอบครัวของเธอเคยประกอบธุรกิจผลิตอิฐบล็อก อิฐมอญ เช่นเดียวกับอีกหลายครอบครัวในอยุธยา
ผลงานศิลปะจัดวางชิ้นแรก ศิลปินเรียงประติมากรรมก้อนดินเผารูปทรงคล้ายบ้านให้เป็นบ่อสี่เหลี่ยมรูปร่างธรรมดาสามัญ โดยซ่อนส่วนบนที่เป็นจั่วบ้านเอาไว้ภายใน เมื่อมองตรงๆ เราจะเห็นเพียงรูปทรงสี่เหลี่ยมตันคล้ายกล่อง เหมือนสสารที่ไร้ความหมาย แต่เมื่อถูกแสงไฟตกกระทบ เงาของกล่องกลับเผยให้เห็นรูปทรงของบ้านอย่างชัดเจน ศิลปินต้องการสื่อสารว่า “ความหมาย” นั่นไม่ได้อยู่ในรูปธรรมของสสารเพียงอย่างเดียว หากแต่เกิดจากการเฝ้ามอง ตีความ ผ่านเงื่อนไขของเวลา และแสง ดังนั้น รูปทรงของบ้านในเงา คือการปรากฏของสิ่งที่ไม่ถูกเปิดเผยโดยตรง หากแต่เปี่ยมความสำคัญยิ่งกว่าสิ่งที่ตาเห็นอยู่ตรงหน้า แสดงถึงนัยยะของ Matter หรือสสาร ที่เป็นก้อนดิน ก้อนอิฐ หรือกล่องสี่เหลี่ยมที่วางอยู่เบื้องหน้าเรา กับความเป็น Matter หรือสาระ ความหมายอันสำคัญของบ้าน ที่มอบความทรงจำและความรู้สึกปลอดภัยให้แก่มนุษย์เรานั่นเอง
ในผลงานศิลปะจัดวางอีกชิ้น ศิลปินเรียงประติมากรรมก้อนดินเผาเป็นผืนทรงกลมขนาดใหญ่ ทำให้เรารู้สึกเหมือนเป็นการสร้างจักรวาลเล็กๆ บนพื้นห้อง หากจักรวาลที่ว่านี้ไม่ได้เรียบเนียน แต่เต็มไปด้วยร่องรอยแตกร้าว จากการเคลื่อนตัวอันเกิดจากแรงโน้มถ่วงและเวลา เมื่อเข้าไปพินิจดูใกล้ๆ สิ่งที่เราเห็นคือกองเศษดินอันเกิดจากการแตกหัก ไม่สมบูรณ์ หากเมื่อถอยออกมาภาพรวมของทรงกลมนี้กลับสร้างความรู้สึกของระเบียบอันสมดุล คล้ายวงปีของต้นไม้ ผืนแผ่นดินแตกระแหงอันกว้างใหญ่ หรือวงโคจรของดวงดาว ผลงานชิ้นนี้เป็นการสื่อสารว่า ดิน เป็นสสารที่ไม่ได้เป็นเพียงวัตถุพื้นฐาน หากแต่เป็นร่องรอยแห่งความทรงจำของโลก การแตกสลายและการเรียงตัวใหม่ของดิน คือกระบวนการของชีวิต เป็น Matter หรือสาระสำคัญ ที่เราควรตระหนักถึง
Matter-Matter สสาร-สาระ จึงเป็นนิทรรศการที่เชิญชวนผู้ชมให้สำรวจสภาวะอันเป็นผลจากความเปลี่ยนแปลง แทนที่ เหลื่อมล้ำ อย่างไม่เคยได้หยุดพักของ “ดิน” ในมิติอันลุ่มลึก เพื่อสื่อสารให้ผู้ชมมองเห็น “สาระ” ของ “สสาร” ชนิดนี้อย่างแท้จริง
นิทรรศการ Matter-Matter สสาร-สาระ โดย เดือนฉายผู้ชนะ ภู่ประเสริฐ และภัณฑารักษ์ ภาณุ บุญพิพัฒนาพงศ์ จัดแสดงที่ 333Gallery (warehouse30) ซ.เจริญกรุง 30, ตั้งแต่วันที่ 5 กันยายน – 15 ตุลาคม 2568 สอบถามข้อมูลเพิ่มเติมได้ที่ Instagram: 333gallerygroup, Facebook: 333Gallery
ขอบคุณภาพและข้อมูลจาก 333Gallery/ศิลปิน, ภาพถ่ายโดย Preecha Pattara
