วรรณกรรม ความคิด เมื่อเทคโนโลยี ขยับ ขับเคลื่อน สร้างคนใหม่ งานใหม่
บทความพิเศษ
วรรณกรรม ความคิด
เมื่อเทคโนโลยี ขยับ ขับเคลื่อน
สร้างคนใหม่ งานใหม่
เอมอร หิรัญราช ซึ่งทำวิทยานิพนธ์เรื่อง “ทัศนะทางสังคมในนวนิยายสมัยรัชกาลที่ 7” เสนอต่อบัณฑิตวิทยาลัย จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย เมื่อปี พ.ศ.2531 มีความเห็นว่า
นวนิยายของคนหนุ่มสาวเหล่านี้มีลักษณะร่วมโดยทั่วไป คือ
การสร้างโครงเรื่อง การดำเนินเรื่องและการสร้างลักษณะนิสัยตัวละคร (ในห้วงเวลานี้) มีลักษณะสมจริง และใกล้เคียงกับความเป็นจริง (ในสมัยนั้น)
กระนั้น หากจะสรุปจากพื้นฐานความเป็นจริงแห่งยุคของวรรณกรรมในขณะนั้นแล้ว ลักษณะร่วมของนวนิยายดังกล่าวน่าจะเป็นเพียง “ใกล้เคียงกับความเป็นจริง” มากกว่า
ยังไม่ถึงกับ “สมจริง” ตามความหมายในเชิงทฤษฎีของงานเขียนในสกุล “เรียลลิสติก” เสียทีเดียว
ม.ล.บุญเหลือ เทพยสุวรรณ เมื่อเขียนบทความยาว “หัวเลี้ยวของวรรณคดีไทย” ได้ตั้งข้อสังเกตเชิงวิจารณ์ว่า งานของนักเขียนใน “กลุ่มพาฝัน” ยุคนี้ไม่ค่อยเอาใจใส่กับสิ่งเล็กๆ น้อยๆ ที่เกิดขึ้นในชีวิตครอบครัวไทย
ไม่เอาใจใส่กับปัญหาอื่นใดนอกจากความรักระหว่างหนุ่มสาว
ขณะที่ เอมอร หิรัญราช เห็นว่า การสร้างเรื่องของนักเขียนโดยเฉพาะศรีบูรพา ดอกไม้สด ป.อินทรปาลิต ยศ วัชรเสถียร มักสะท้อนชีวิตในแวดวงชั้นสูงและสะท้อนชีวิตของชนชั้นกลางซึ่งเป็นกลุ่มที่เกิดใหม่อยู่ประปราย
มีตัวละครเอกเพียงน้อยเรื่องที่เป็นคนสามัญมีฐานะปานกลางหรือยากจน
และกล่าวต่อไปว่า นวนิยายเหล่านี้ส่วนใหญ่จะสะท้อนสภาพความเป็นจริงของสังคม แสดงทัศนะและวิพากษ์วิจารณ์ แต่มิได้เสนอภาพของสังคมในอุดมคติออกมา
สภาพอันเป็นข้ออ่อนดังกล่าวหากทำความเข้าใจต่อความเป็นจริงของวรรณกรรมอย่างสัมพันธ์กับความเป็นจริงของสังคมก็ไม่เป็นเรื่องประหลาดใจ
(เช่นเดียวกับไม่รู้สึกแปลกใจที่กวีซึ่งเป็นชนชั้นศักดินาดังพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหน้านภาลัย ทำไมไม่สะท้อนชีวิตของ “ไพร่” ให้เป็น “ตัวเอก” ของเรื่อง เป็นต้น) และบางทีอาจจะรู้สึกว่าพวกเขาได้ทำอย่างดีที่สุดแล้ว
เท่าที่ยุคสมัยและลักษณะทางชนชั้นของพวกเขาจะอนุญาตให้ได้
จุดร่วม และความต่าง
3 นักเขียน รุ่นบุกเบิก
นักเขียนหนุ่มสาวเหล่านี้ก็ดำรงอยู่อย่างที่ เบนจามิน เอ. บัตสัน ก็เป็นอย่างที่ตั้งข้อสังเกตอย่างเป็นพิเศษต่อดาวเด่น 3 คน นั่นก็คือ 1 ม.จ.อากาศดำเกิง 1 ดอกไม้สด และ 1 กุหลาบ สายประดิษฐ์ หรือ “ศรีบูรพา”
ทั้ง 3 มีความคล้ายคลึงกันในหลายๆ ด้าน
ทั้ง 3 คนเกิดในกรุงเทพมหานครในระหว่างปี ค.ศ.1905-1906
ทั้ง 3 เคยเรียนในโรงเรียนแบบตะวันตก ซึ่งเป็นผลพวงจากการปรับระบบการศึกษาที่ได้เริ่มขึ้นในสมัยรัชกาลที่ 5
และในนวนิยายของทั้ง 3 คน ตัวเอกของเรื่องต่างก็เคยไปศึกษา ณ ต่างประเทศทั้งหมด และแก่นกลางของเรื่องก็ล้วนแล้วแต่เป็นเรื่องของความขัดแย้งระหว่างคุณค่าทางวัฒนธรรมของตะวันตกและวัฒนธรรมของตน
แต่มีข้อแตกต่างในระดับพื้นฐานครอบครัวและอาชีพในระหว่างคนทั้ง 3
ม.จ.อากาศดำเกิง และดอกไม้สด มาจากราชสกุลวงศ์ แต่กุหลาบมาจากครอบครัวธรรมดา
หากมองจากด้านของ กุหลาบ สายประดิษฐ์ และ ยศ วัชรเสถียร และ ป.อินทรปาลิต สังกัดอยู่ในชนชั้นกลาง หรือกล่าวอย่างถึงที่สุดก็เป็นปัญญาชนชั้นนายทุนน้อย
สูตร ซินเดอ เรลลา
สูตร ชาย พบ หญิง
แม้จะมาจากชนชั้นที่แตกต่างกัน แต่ความเป็นคนหนุ่มสาวและจัดได้ว่าเป็นคนรุ่นใหม่ซึ่งเติบใหญ่มาในสังคมที่กำลังเปลี่ยนแปลงไปตามกระแสหลักแห่งการเปลี่ยนแปลงในทางสากล
แม้อิทธิพลอันเป็นกระแสหลักและครองอำนาจนำของสังคมจะคลุมครอบมาตั้งแต่ยุคอยุธยากระทั่งต้นรัตนโกสินทร์
แต่ก็ยากนักที่จะหลุดพ้นจากอิทธิพลแห่งความคิดเสรีนิยมที่แพร่สะพัดเข้ามา
ดังนั้น ในทางเนื้อหาของเรื่องที่เขียนจึงมีเสียงแห่งความรู้สึกใหม่ ความคิดใหม่ซึมซ่านอยู่อย่างมีชีวิตชีวา
พวกเขาเกือบทั้งหมดหรือแทบทั้งหมดเขียนเรื่องรักระหว่างชายหนุ่มกับหญิงสาวอย่างที่เรียกกันภายหลังว่าสูตร “ชายพบหญิง” หรือสูตร “ซินเดอเรลลา” แต่เรื่องรักที่นำเสนอก็มิใช่ความรักในลักษณะยอมจำนน
หากเป็นความรักที่มีทางโน้มไปในด้านเรียกร้องต้องการเสรีภาพ ต้องการความสมัครของทั้งสองฝ่าย มิใช่ความรักในแบบ “คลุมถุงชน” อย่างที่ดำรงอยู่มาอย่างยาวนาน
ความเรียกร้องต้องการเสรีภาพแห่งความรักเช่นนี้ความจริงในนิทานพื้นบ้านในแต่ละถิ่น เช่น ท้าวคูลูนางอั้วแห่งอีสาน เจ้าลอแห่งล้านนา
ตลอดจน ด่านสาวคอย ตำนานรักของหนุ่มสาวบ้านนาแก จังหวัดนครพนม บนเทือกเขาภูภาน ที่ วิสา คัญทัพ กวีรุ่นใหม่เคยเอามาเขียนเมื่อปี 2518 ก็มีอยู่ในแต่ละภาคส่วนของสังคม
แต่ในสังคมเดิมเรื่องเช่นนี้มิได้ปรากฏอย่างทระนงองอาจและเปิดเผย เนื่องจากถูกวัฒนธรรมกระแสหลักอันเป็น “อำนาจนำ” ได้กดข่มอยู่
แต่เมื่อสังคมเริ่มมีการปรับเปลี่ยน ปรากฏการณ์ใหม่จึงบังเกิด
ความรัก ทำให้ โลกหมุน
นักเขียน นักหนังสือพิมพ์
ความเด่นชัดหนึ่งซึ่งเห็นได้อย่างเป็นรูปธรรม คือ การเกิดขึ้นของอาชีพใหม่ ชนชั้นใหม่ในทางสังคม
ไม่ว่าจะเรียกว่า “พ่อค้า” ไม่ว่าจะเรียกว่า “กระฎุมพี”
การเรียกร้องในเรื่องเสรีภาพ ความเสมอภาค ความเท่าเทียมกัน จึงได้ปรากฏขึ้นและซ่านเข้าไปในพื้นที่ทาง “วรรณกรรม”
รูปธรรมอันเด่นชัดก็คือ “ความรักทำให้โลกหมุน” ของ ใช้ เรืองศิลป์ งานเขียนในเชิงรำพึงรำพันแฝงแง่คิดของ ส่ง เทภาสิต ที่ชื่อ “ความรัก” อันเป็นงานเขียนชิ้นสุดท้ายในชีวิตของเขา
“นักเรียนนายร้อย” ของ ป.อินทรปาลิต และโดยเฉพาะงานจำนวนหนึ่งของ “ศรีบูรพา”
ในนวนิยายของศรีบูรพาจะเห็นภาพของตัวละครเอกฝ่ายหญิง มักเป็นหญิงที่เคยผิดหวังในชีวิตสมรสมาแล้วตัดสินใจแยกทางเดิน ไม่ใช่เป็นหญิงสาวบริสุทธิ์ผุดผ่องอย่างนางเอกแบบฉบับทั่วไป
เช่น เรณู สรลักษณ์ แห่งเรื่อง “มารมนุษย์” ต้องแต่งงานกับคนที่ตนไม่ได้รักเพราะประเพณีคลุมถุงชน ชีวิตสมรสจึงล้มเหลวจึงตัดสินใจหย่าและได้แต่งงานกับพระเอกในที่สุด
วันเพ็ญ ในเรื่อง “ผจญบาป” ยินยอมแต่งงานกับชายที่เธอไม่ได้รักตามที่บิดา มารดาจัดให้ กว่าจะพบความสุขที่แท้จริงก็ต้องผ่านอุปสรรคมากมาย จนในที่สุดได้แต่งงานกับน้องชายสามีเก่าที่เคยเป็นคู่รักเดิม
ตรีศิลป์ บุญขจร แห่งคณะอักษรศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย เมื่อเขียน “นวนิยายกับสังคมไทย” ก็สรุปอย่างรวบรัดออกมาว่า ทั้งหมดนี้ไม่เพียงแต่ต่อต้านประเพณีคลุมถุงชน
หากยังได้เสนอแนวคิดต่อต้านกับค่านิยมเดิมที่ถือกันว่ากุลสตรีควรมีสามีคนเดียวและชีวิตสมรสครั้งแรกเป็นสิ่งสำคัญ
เทคโนโลยี ขยับ สังคม
เคลื่อน เข้าสู่ ยุคใหม่
ยอมรับเถิดว่าการเข้ามาของ “สินค้า” มิได้มีแต่เพียงสินค้า หากแต่พ่วงติดมาด้วย คือ สิ่งที่เรียกรวมๆ ว่า “เทคโนโลยี”
นั่นมิได้หมายเพียง “แท่นพิมพ์” มิได้หมายเพียง “หนังสือ”
ที่เรียกว่าแท่นพิมพ์ประกอบด้วยตัวพิมพ์ ที่เรียกว่าหนังสือ คือ การประกอบส่วนของแท่นพิมพ์ การเขียน กระดาษ
ทุกอย่างจึงมาพร้อมกับ “คน” มาพร้อมกับ “ความคิด”
การไหลเวียนในทางความคิดที่มาพร้อมกับเรือมาพร้อมกับสินค้าย่อมมีคนเป็นสะพานเชื่อมอย่างสำคัญ
นั่นหมายถึงความสัมพันธ์ระหว่าง “ความคิด” กับ “คน”
