ยืนหยัดกลางพายุ : สุนทรียศาสตร์แห่งการไม่ยอมจำนน จาก Memento ถึง The Odyssey
บทความพิเศษ | อุณาโลม จันทร์รุ่งมณีกุล
ยืนหยัดกลางพายุ
: สุนทรียศาสตร์แห่งการไม่ยอมจำนน
จาก Memento
ถึง The Odyssey
“ไม่ค่อยอยากรู้อะไรเลยครับ ท้อแท้กับประเทศ”
“ผมไม่รู้สึกสนุกกับการเมืองอีก ความหวังมันเคยขึ้นสูง แล้วไม่สำเร็จ”
“ชีวิตมันเหนื่อยทุกด้าน…”
มิตรสหายวัยเยาว์บอกเล่าถึง “อาการชาทางประชาธิปไตย” ที่กำลังแผ่ซ่านอยู่ในสังคมไทยยุค 2026 เป็นคำสารภาพแห่งยุคสมัยที่บ่งบอกว่า พวกเขากำลังโดนกัดกิน “จิตวิญญาณและพลัง” ที่มีน้อยอยู่แล้วให้กร่อนลงไปอีก
หลังจากนิ่ง รับฟังอย่างเข้าใจว่า “ซีรีส์ความพัง” ที่ถาโถมมาเป็นระลอกสู่คนรุ่นนี้หนักหน่วงเพียงใด น่าจะเป็นความรู้สึกปนกับความเจ็บปวดลึกๆ และงงว่าทำไมสังคมไทยมาถึงจุดนี้ได้ เรื่องที่ครั้งหนึ่งทุกคนในสังคมช่วยกันเรียกร้องว่าไม่ถูกต้อง ตอนนี้ถูก “เมินเฉย” ถูกปฏิบัติราวกับเป็นเรื่องปกติของสังคม
ฟังดูอาการเหนื่อยล้าที่ทุกคนบอก มันปนกับความสับสนด้วยว่า คุณค่าของประชาธิปไตย และคุณค่าของสังคมที่เป็นธรรมมันมีจริงหรือ เราควรชินชาให้ตายด้านไปดีกว่าไหม
เสพข่าว “ดราม่า” สนุกกว่าเยอะ ส่วนเรื่องการเมืองปล่อยไป อนาคตคือเอาตัวรอดก็พอ คืออยู่ไปวันๆ ก็เหนื่อยแล้ว
เราควรมีชีวิตอยู่แบบนี้จริงๆ ใช่มั้ย?
ในวาระครบรอบ 56 ขวบของคริสโตเฟอร์ โนแลน ในเดือนกรกฎาคมนี้ และครบรอบการ “ต่อสู้ฝ่าฟันการพ่ายแพ้และลุกขึ้นอีกครั้ง” ของเขาจากเรื่องแรกถึงเรื่องล่าสุดคือ The Odyssey (2026) ที่กินเวลาเกือบ 30 ปี
เป็น 30 ปีของการไม่ยอมแพ้ของมนุษย์ธรรมดาคนหนึ่งในอุตสาหกรรมภาพยนตร์ที่เต็มไปด้วยการแข่งขัน ทุนนิยม โลกมายา และจิตใจตัวเอง!
สื่อมักจะเขียนถึงโนแลน ยกย่องเป็นเทพเจ้าด้านภาพยนตร์ นำเสนอภาพของอัจฉริยะที่ประสบความสำเร็จทุกเรื่อง และแหล่งทุนค่ายใหญ่ไม่กล้าปฏิเสธเขา
เมื่อวิเคราะห์ “ตัวละคร” ในหนังของเขามันกลับเป็นภาพตัวแทนของคนธรรมดาที่ “ปฏิเสธการพ่ายแพ้” ทั้งที่กำลังต่อสู้กับสิ่งที่ควบคุมไม่ได้ กฎเกณฑ์วิปลาสของสังคม กิเลสมนุษย์ สภาวะจิตใจที่ท้อแท้แตกสลาย และสิ่งเหนือธรรมชาติ และหลายครั้งตัวละครเป็นคนพิเศษระดับมนุษย์อวกาศ หรือนักวิทยาศาสตร์ระดับโลก ก็จะอยู่ในวังวนแห่งความพ่ายแพ้ครั้งแล้วครั้งเล่า
แต่มักถูกนำเสนอในมิติความเป็นมนุษย์ธรรมดาที่ฝ่าฟันกับ “ความหมดหวัง” อย่างทรหด
โนแลนเกิดที่อังกฤษ ไม่ได้เรียนจบ Film school แต่จบวรรณคดีจาก UCL ลอนดอน ระหว่างเรียนวรรณคดีเขากลับเป็นประธาน Film club ของมหาวิทยาลัย เขายืมกล้องของพ่อมาถ่ายหนังตั้งแต่ 7 ขวบ ไม่ต้องบอกเลยว่า passion และเป้าหมายในใจเขาต้องการอะไร
แต่สิ่งที่น่าสนใจคือ การยืนหยัดต่อเป้าหมายและไม่ดูถูก passion ของตัวเอง แม้จะล้มเหลวครั้งแล้วครั้งเล่า
สังคมอังกฤษในยุค 1980-1990 อาชีพคนทำหนังแทบจะมืดมน อิทธิพลของหนังอเมริกันครอบงำอย่างหนัก แหล่งทุนสำหรับคนทำหนังหน้าใหม่แทบจะไม่มี
หนังเรื่องแรกๆ ของโนแลนล้มเหลวถูกปฏิเสธนับครั้งไม่ถ้วน จนมาถึงการเปิดตัวของ Memento (2000) ตอนนั้นในอังกฤษฮือฮามาก เรารีบวิ่งไปดูที่โรงหนังทั้งที่แทบไม่มีเงิน ตั๋วแพงมากสำหรับนักเรียนจนๆ ที่ยังชีพอยู่ด้วยการเป็นกรรมกรในโรงงานและเรียนไปด้วย
ดูจบแล้วคิดในใจ “หนังห่าไรนี่ โคตรงงเลย แต่กูอยากดูอีก…”
เรากลับไปสำรวจชื่อผู้กำกับ “มึงคือใครนี่ ขอไม่ชาบู แต่ขอ follow เอาเซ่…มึงมาเรื่อยๆ ละกัน…” (ตอนนั้นเรียน Film อยู่ที่อังกฤษ อีโก้เวอร์)
ความประหลาดของโนแลนคือ film narrative หรือการเล่าเรื่องที่สวนทางกับไวยากรณ์พื้นฐานภาพยนตร์อย่างรุนแรง
แล้วถ้าแกะทีละซีนจะพบว่าหนังหลายเรื่องของเขาไม่ใช่แค่นำเสนอ narrative ที่ล้ม grand narrative ของพวกฮอลลีวู้ดแต่ “แหกไวยากรณ์” ด้านภาษาหนังด้วย
ภาษาหนังที่โรงเรียนหนังอเมริกัน อังกฤษ ยุโรปสอนกันมาเกือบทั้งหมดพอเจอ Memento ตามด้วย Inception มานั่งน้ำตาซึมแบบอึนๆ กับ Interstellar กฎเกณฑ์แบบเดิมก็พังทลาย โดยเฉพาะอย่างยิ่ง “การตัดต่อ”
ส่วนตัวแล้ว ไม่ได้ชาบูเขาเหนือคนอื่น เพราะคนทำหนังที่แหกกฎเกณฑ์พื้นฐานมีเยอะ และทำได้ดีมากๆ โดยเฉพาะคนทำหนังอิสระทุนต่ำในประเทศอื่นๆ แต่อยากเขียนจดหมายสักฉบับถึงคนที่กำลังหมดแรงไม่ว่าจะในทางการเมือง ในความรัก ในชีวิต ในสุขภาพ และในจิตของตน
ชีวิตของโนแลนโดนปฏิเสธมาเยอะมาก โปรเจ็กต์หนังยาวก่อนจะเกิด Memento โดนดูถูกสารพัด เอาจริงๆ หนังเรื่องแรกของเขาก็คือหนังทุนต่ำ ได้เพื่อนๆ พี่น้องมาช่วยถ่าย ไม่มีอุปกรณ์จัดแสง
และแม้แต่ Memento หนังพลิกชีวิตของเขา เบื้องหลังจริงๆ คือ ไม่มีคนจัดจำหน่ายที่ยอมเสี่ยงเอาเข้าโรงในช่วงแรกๆ
การฝ่าฟันกับระบบทุนนิยมและเทพเจ้าทั้งหลายในอุตสาหกรรมภาพยนตร์โลก เอาเข้าจริง ไม่รุนแรงเท่ากับ “การฝ่าฟันและต่อสู้กับตัวเอง” ถ้าเป็นคนทำหนังในไทยคงคิดหนักและถามว่า
“จะยืนหยัดทำหนังประหลาดต่อไป หรือจะยอมพ่ายแพ้เดินตามไวยากรณ์และเส้นสายที่ถูกขีดไว้แล้วในระบบนี้”
คำตอบก็อย่างที่ทุกคนเห็นคือ ยืนหยัดและปรับตัว
กลับมาที่ตัวละครของเขา ก็สะท้อนความเป็นตัวเขาด้วย การแหกกรอบ การเคารพตัวเอง การยืนหยัดต่อจุดยืน และไม่ยอมแพ้ทั้งที่ตลอดทางเต็มไปด้วยบาดแผลและเจ็บปวดกับเรื่องราวที่นึกไม่ถึง
โนแลนชอบทำหนังที่แทบจะเป็นมหากาพย์อลังการ แต่ก็อีกนั่นแหละไม่ใช่ epic genre แบบหนังทั่วไป ตัวละครของเขาโหยหา “การกลับบ้าน” ซึ่งไม่ได้หมายถึงสถานที่ แต่หมายถึง “สภาวะ” เป็นความปรารถนาของมนุษย์ที่จะกลับไปยังบางสิ่ง เช่น กลับไปหาลูก (Interstellar) กลับไปตามหาความทรงจำ (Memento) ตามหาและยืนหยัดศีลธรรม (Oppenheimer) กลับสู่ตัวตน (Inception)
แต่สิ่งสำคัญคือแก่นแกนทุกเรื่องคือ ตัวละครเหล่านี้เผชิญกับ “ความสิ้นหวัง” ครั้งแล้วครั้งเล่า และต่อสู้ฝ่าฟันอย่างหนักกับตัวเองจนกลายเป็นหนัง “มหากาพย์แห่งจิตสำนึก”
สุนทรียศาสตร์ในหนังจึงเล่นกับอารมณ์คนดูให้พบกับความสิ้นหวัง และการฝ่าฟันที่ไม่เห็นทางชนะ ที่เขาใช้บ่อยคือ ศิลปะการตัดต่อกาลเวลา การตัดต่อความฝันและจิตสำนึก จนกลายเป็นการไม่ยอมจำนน
และยืนหยัดที่จะก้าวต่อไปแม้จะพบกับสิ่งที่เหนือกว่า มีอำนาจมากกว่า
ใน The Odyssey (2026) หนังเรื่องล่าสุดของเขา เสนอมหากาพย์อีกครั้ง เป็น Epic ที่สายวรรณคดีรู้จักดีว่ามันคือการเดินทางกลับบ้านของ Odysseus (Matt Damon) คือกษัตริย์แห่งอิธากา ผู้ชนะสงคราม
การชนะสงครามไม่ได้หมายความว่าเขาจะได้กลับบ้าน เขาควรเดินทางเพียงไม่กี่เดือนก็ถึงบ้านที่เขาฝันว่าอบอุ่นมีความสุข แต่กลับกลายเป็นการเดินทางถึง 10 ปี ระหว่างทางเขาต้องเผชิญกับความกลัว ความเหนื่อยล้า ความรู้สึกผิด การสูญเสียเพื่อน การล่อลวงให้หยุดเดิน การพลัดพราก บาดเจ็บ เจ็บปวดทางจิตใจในรูปแบบต่างๆ
และสาหัสที่สุดคือ เผชิญกับความคิดตัวเองว่า “หรือฉันควรยอมแพ้เสียที”
ตัวละครของโนแลนมักจะฝ่าฟันกับภาวะสิ้นหวังที่ไม่น่าจะกู้คืนได้อีกแล้ว เส้นเรื่องจะนำพาตัวละครและผู้ชมให้ตั้งคำถามว่า
เราจะฝ่าฟันกับสิ่งเหนือธรรมชาติได้อย่างไร
เราจะฝ่าฟันกับเทพเจ้าผู้กุมอำนาจได้อย่างไร
เราจะฝ่าฟันกับการถูกกลืนกินและถูกแทนที่ได้อย่างไร
และที่หนักที่สุด เราจะฝ่าฟันกับจิตใจภายในตัวเองได้อย่างไร
เปรียบเทียบกับชีวิตตอนนี้ เอาที่พวกเราพบเจอในช่วง 10 ปีมานี้ ล้วนแต่ชวนตั้งคำถามว่า
เราจะฝ่าฟันกับระบบต่างๆ ที่มันฝังตัวมาช้านานได้อย่างไร
เราจะฝ่าฟันกับชีวิตและมีแรงไปต่อสู้เพื่อสังคมที่ดีกว่าได้อย่างไร
ที่ประหลาดสุดๆ คือ ตอนจบของหนังโนแลนหลายเรื่องไม่มีชัยชนะ หลายๆ เรื่องไม่มีการกลับบ้านอย่างแท้จริง
แต่สุดท้าย แม้ระบบและคนห่วยๆ จะพยายามพรากความหวังไป แต่มนุษย์ยังสามารถเลือกที่จะยืนหยัดในจุดยืนและเดินต่อ ล้มแล้วลุกขึ้นได้อีกครั้งๆๆ
อ้อ จดหมายฉบับนี้เพิ่งเริ่ม Ep.1 สั้นๆ
เรียนมิตรสหายที่รักและเคารพ
เดินต่อไป เขียนบทชีวิตด้วยตัวเอง อย่าให้พวกมันเขียนบทแห่งความสิ้นหวัง อย่าให้มันพรากเอา “เจตจำนงและการยืนหยัดกลางพายุ” ของตัวเองไป เหนื่อยก็พัก หนักก็ผ่อน เติมเต็มความรู้ ดูแลสุขภาพ ล้มได้ ช้าได้ พลาดได้ แต่… ไม่ยอมจำนน…
ยังไม่ cut หนังยังไม่จบ… take ถัดไป…
