รศ.ดร.ประภัสสร์ ชูวิเชียร สแกนมุมท้าทาย วัดพระมหาธาตุ นครศรีฯ มรดกโลก Living Monument แห่งแรกของไทย
รายงานพิเศษ | พันธุ์ทิพย์ ธีระเนตร
รศ.ดร.ประภัสสร์ ชูวิเชียร
สแกนมุมท้าทาย
วัดพระมหาธาตุ นครศรีฯ มรดกโลก
Living Monument แห่งแรกของไทย
ฝ่าเลขอาถรรพ์ 13 ปี จนยูเนสโกปั๊มตราประทับให้เป็น ‘มรดกโลก’ ไปหมาดๆ เมื่อ 25 กรกฎาคม พุทธศักราช 2569 เวลา 15.03 น. สำหรับวัดพระมหาธาตุ วรมหาวิหาร จังหวัดนครศรีธรรมราช ที่ได้รับการประกาศรับรองด้วยมติเอกฉันท์ ในการประชุมคณะกรรมการมรดกโลกสมัยสามัญ ครั้งที่ 48 ณ นครปูซาน สาธารณรัฐเกาหลี
ฝ่าอุปสรรคขวากหนามอันละเอียดอ่อน ใช้เวลาสิริรวม 13 ปี 7 รัฐบาล ตั้งแต่ก่อนยุครัฐประหาร คสช. ผ่านมือ 7 อธิบดีกรมศิลปากร และผู้ว่าฯ เมืองคอนหลายต่อหลายสมัยที่มุ่งผลักดัน จนได้จดจารจารึกในฐานะมรดกโลกแห่งที่ 9 ของไทย มรดกโลกทางวัฒนธรรมแห่งที่ 6 ของประเทศ
และที่น่าสนใจอย่างยิ่งคือ การถือเป็น Living Monument (โบราณสถานที่ยังมีชีวิต) แห่งแรกในราชอาณาจักรไทยที่ได้ปักป้าย World Heritage ต่างจากแหล่งอื่นๆ ก่อนหน้านี้ที่ไม่ได้ถูกใช้งานโดยผู้คนร่วมสมัย โดยไม่นับการเป็นแหล่งท่องเที่ยว
ดังนั้น ครั้นสิ้นเสียงเฮแบบยาวๆ จบการเฉลิมฉลองอย่างเป็นทางการ ยังมีภารกิจท้าทายรออยู่ ว่าจะทำอย่างไรให้เกิดความ ‘ยั่งยืน’ อันเป็นคำยอดฮิตที่สะกดไม่ยาก แต่ไม่ง่ายในการปฏิบัติให้เกิดได้จริงไม่ใช่แค่ในกระดาษ
รศ.ดร.ประภัสสร์ ชูวิเชียร อาจารย์ภาควิชาประวัติศาสตร์ศิลปะ คณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร เฝ้าสังเกตความเป็นไปของปูชนียสถานแห่งนี้มาเนิ่นนาน กลั่นกรองวิทยาพนธ์เรื่อง ‘พระบรมธาตุเจดีย์นครศรีธรรมราชกับการวิเคราะห์ด้านประวัติศาสตร์ศิลปะ’ ตั้งแต่ พ.ศ.2547 กระทั่งร้อยเรียงเป็นหนังสือ ‘พระบรมธาตุเจดีย์ นครศรีธรรมราช มหาสถูปแห่งคาบสมุทรภาคใต้’
ไม่เพียงเท่านั้น ยังเคยเป็นหนึ่งในผู้เข้าร่วมประชุมล้อมวงถกการผลักดันแหล่งดังกล่าวสู่มรดกโลกอีกด้วย
นักวิชาการท่านนี้เผยมุมมองต่อวันพรุ่งนี้ของมรดกโลกแห่งใหม่ อันเป็นศูนย์กลางศรัทธาอายุกว่า 1,500 ปีที่เชื่อมโยงศาสนาและการค้าทางทะเลมายาวนาน โดยได้รับอิทธิพลจากศาสนาพราหมณ์ ฮินดู พุทธมหายาน และพุทธเถรวาทจากหลายพื้นที่ ทั้งอินเดีย ศรีลังกา อินโดนีเซีย และดินแดนมอญในเมียนมา ตามที่ปรากฏในเอกสารขอประกาศขึ้นทะเบียนมรดกโลก (Nomination Dossier) ฉบับสมบูรณ์
สิ่งใดที่ทำแล้ว ทำอยู่ และต้องทำต่อ สิ่งใดที่ต้องระมัดระวังรอบคอบ เพื่อรักษาไว้ซึ่งมาตรฐานมรดกโลก?
: มองข้ามช็อต อนาคตใกล้และไกลของวัดพระมหาธาตุ หลังการเฉลิมฉลอง สิ่งที่ต้องดำเนินการเพื่อให้ยั่งยืนคืออะไร?
จะต้องมีแผน และแผนที่ว่านี้ต้องใช้คนจากหลายส่วนงานเขียนร่างขึ้นมา หรือตกลงร่วมกันในเรื่องต่างๆ เช่น แผนการดูแลให้การเข้าถึงพื้นที่อย่างไม่แออัดและไม่ทำให้โบราณสถานเสื่อมสภาพ รวมถึงแผนการจัดการพื้นที่ Living Monument คือ โบราณสถานที่ยังมีชีวิต เนื่องจากเราเห็นแล้วว่าหลายแห่งมีปัญหา เพราะโบราณสถานที่ยังแอ็กทีฟ ยังใช้งานอยู่ คนยังมีความศรัทธา
ซึ่งสิ่งที่น่ากลัวอย่างหนึ่งคือการไปสร้างเสริม ต่อเติม จึงมีความเสี่ยงต่อการสูญเสียความจริงแท้ไป
ดังนั้น จึงต้องสร้างแผนขึ้นมาควบคุมให้การใช้งานของโบราณสถานเป็นไปตามกรอบประเพณีโดยไม่รบกวนความจริงแท้ ซึ่งเป็น Criteria หรือเกณฑ์สำคัญอันหนึ่งของมรดกโลกให้อยู่ครบถ้วน ไม่ถูกทำลาย
การวางแผนต้องใช้หลายหน่วยงาน ไม่ว่าจะเป็นทางวัด ทางกรมศิลปากร และจังหวัดที่จะต้องมาตกลงกันให้ดี ต้องวางแผนขึ้นมาเป็นบทบังคับใช้เนื่องในโอกาสที่ได้รับเป็นมรดกโลก นี่คืออันดับแรก
อันดับที่ 2 คือ ต้องมีการเผยแพร่องค์ความรู้เกี่ยวกับวัดพระมหาธาตุในลักษณะส่งเสริมการศึกษาในด้านวิชาการ ว่าปัจจุบันมันมีข้อมูลไปถึงไหนแล้ว เช่น ด้านโบราณคดี ประวัติศาสตร์ศิลปะ และวัฒนธรรม เพื่อให้คนทั่วไปรับทราบควบคู่กัน
ประโยชน์ที่ได้คือ คนที่เข้าไปในวัดด้วยเหตุผลในแง่ของความศรัทธาจะได้รับรู้ข้อเท็จจริงและข้อมูลที่เป็นฐานของการได้เป็นมรดกโลก ซึ่งจะทำให้ความศรัทธากับองค์ความรู้ด้านวิชาการมันกลมกลืนกันได้
: การใช้เวลากว่า 13 ปี 7 อธิบดี 7 รัฐบาล กว่าจะเป็นมรดกโลก ติดขัดปัญหาอะไร?
เท่าที่ทราบคือ มีความไม่ลงตัวกันของการยื่นขอตามเกณฑ์ ท้องถิ่นก็ดี สายวิชาการก็ดี ประชาชนก็ดี มองคุณค่าของวัดพระมหาธาตุไม่เหมือนกัน
บางกลุ่มมองเรื่องของความศรัทธา บางกลุ่มมองเรื่องของความโดดเด่น บางกลุ่มมองเรื่องของการติดต่อปฏิสัมพันธ์กับภายนอกอะไรอย่างนี้
วัดพระมหาธาตุเป็นโบราณสถานที่ถูกต่อเติมหลายสมัย มันทำให้ความเห็นเกี่ยวกับการสร้างเกณฑ์เพื่อขอไม่ลงตัวสักที
ที่นี่ไม่เหมือนกับแหล่งอื่นๆ ที่เราเคยขอมรดกโลกมาก่อน อย่างอยุธยา สุโขทัย บ้านเชียง ศรีเทพ ภูพระบาทซึ่งเป็น Dead Monument (โบราณสถานที่ไม่ใช้งานแล้ว)
ต้องบอกว่าวัดพระมหาธาตุเป็นมรดกโลกทางวัฒนธรรมแห่งแรกของไทยที่เป็น Living Monument จึงมีปัญหาเกี่ยวกับการใช้งานในปัจจุบัน และมุมมองของคนต่างกลุ่ม อย่างประชาชนในท้องถิ่นจะมองความสำคัญในรูปแบบหนึ่ง ขณะที่ฝ่ายวิชาการมองคุณค่าอีกแบบหนึ่ง
ดังนั้น ในช่วงแรกๆ อาจจะยังมีการถกเถียงกัน มีความไม่แน่นอนในเรื่องของเกณฑ์ที่ยังไม่ลงตัวสำหรับเอกสารที่จะส่งไป ผมเข้าใจว่าตรงนี้เป็นส่วนหนึ่งที่ทำให้เกิดการดึงรั้งหรือล่าช้า
วัดพระมหาธาตุเข้าเกณฑ์มรดกโลก 2 ข้อ คือ ข้อ 2 เรื่องการแลกเปลี่ยนทางวัฒนธรรม และข้อ 6 คือ การยังมีปฏิสัมพันธ์กับประเพณีวัฒนธรรมในปัจจุบันอยู่
นั่นก็แสดงว่าเราสามารถปรับสิ่งที่เคยเป็นปัญหาให้มาเป็นปัจจัยที่นำไปใช้ขอมรดกโลกได้ และคณะกรรมการมรดกโลกก็เห็นชอบว่าข้อนี้ยังได้อยู่ เนื่องจากประชาชนคนในท้องถิ่นยังมีประเพณีเกี่ยวกับพระบรมธาตุนครอยู่
ซึ่งอันนี้ก็ย้อนกลับไปถึงคำถามข้อแรก ว่าเราจะทำอย่างไรต่อไปในอนาคต ดังนั้น ก็ต้องมีแผนว่าจะทำอย่างไร และแค่ไหน ให้ประเพณีและวัฒนธรรมที่ปฏิบัติสืบต่อกันมาไม่ทำลายคุณค่าของมรดกโลก โดยเอาคนหลายกลุ่ม หลายภาคส่วนที่มีความรู้มาประชุมพูดคุยหาแนวทางคุ้มครองให้มรดกโลกแห่งนี้ไม่เสี่ยงต่อการสูญเสียความแท้ ความดั้งเดิมไป
มันต้องมีการเผยแพร่ความรู้ทางวิชาการให้กว้างขวางออกไปในคนท้องถิ่น เพื่อสร้างความเข้าใจว่าสถานที่แห่งนี้ได้เป็นมรดกโลกจากความเป็นสากลอย่างไร ซึ่งสิ่งที่จะตามมาคือ การจัดการโดยให้ความสำคัญในลักษณะที่ถูกต้องตามหลักทางวิชาการ
: ท้องถิ่นจะได้อะไรอย่างเป็นรูปธรรม นอกจากความภาคภูมิใจ และรายได้จากการท่องเที่ยว?
ที่ไหนได้เป็นมรดกโลก มันจะมีสิ่งที่เรียกว่าการคุ้มครองมรดกทางวัฒนธรรม ต่อไปนี้จะมีเส้นบรรทัดฐานที่โลกสากลจะมาคุ้มครององค์พระบรมธาตุ ไม่ใช่แค่กฎหมายในประเทศอย่างเดียวแล้ว ดังนั้น สิ่งที่คนไทยจะได้รับก็คือการเชื่อมโยงท้องถิ่นเข้ากับ World Wide เข้ากับโลก จากที่เคยเป็นความภูมิใจในบ้านเรา ต่อไปนี้โลกจะได้รับรู้ถึงการมีคุณค่าระดับสากล
ลักษณะการคุ้มครองมรดกโลกของยูเนสโกมันคือการรับรู้ขององค์กรระหว่างประเทศ ว่าโบราณสถานแห่งนี้มีคุณค่าที่ทั่วโลกยอมรับ ดังนั้น จึงได้รับการคุ้มครองระดับที่เรียกว่าเป็นสากล
เมื่อไหร่ก็ตามที่วัดพระมหาธาตุได้รับผลกระทบมันจะมีผลในระดับโลก ยกตัวอย่างกรณีของอยุธยาซึ่งที่ผ่านมาเกิดกรณีการก่อสร้างรถไฟความเร็วสูงที่อาจไปกระทบพื้นที่มรดกโลก ซึ่งไม่ใช่เรื่องที่จะคุยกันระดับประเทศอย่างเดียวแล้ว แต่ถูกนำไปอภิปรายในระดับสากล
ถ้าพูดแบบภาษาชาวบ้านคือ ต่อไปนี้ ถ้าจะเกิดอะไรขึ้นกับวัดพระมหาธาตุ ย่อมไม่ใช่แค่เรื่องในท้องถิ่น หรือเรื่องในประเทศอีกต่อไป แต่จะเป็นข่าวระดับโลก
