มรดกความรู้ ของ ‘กุลลดา เกษบุญชู มี้ด’ | ปราปต์ บุนปาน

ของดีมีอยู่ | ปราปต์ บุนปาน

แวดวงวิชาการสังคมศาสตร์ไทยเพิ่งจะสูญเสีย “รศ.ดร.กุลลดา เกษบุญชู มี้ด” อดีตอาจารย์ประจำภาควิชาความสัมพันธ์ระหว่างประเทศ คณะรัฐศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ที่ถึงแก่กรรมเมื่อวันที่ 28 กรกฎาคม 2569

อาจารย์กุลลดาเป็นผู้เขียนหนังสือเล่มสำคัญ คือ “ระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์ : วิวัฒนาการรัฐไทย” ซึ่งพัฒนามาจากวิทยานิพนธ์ระดับปริญญาเอกที่ใช้เวลาทำยาวนานกว่าสองทศวรรษ และเป็นผู้มีความรู้ความเข้าใจอย่างลึกซึ้งในประเด็นว่าด้วยพัฒนาการของรัฐไทย ที่แยกไม่ขาดจากระบบทุนนิยมโลก

ในวาระอันน่าโศกเศร้านี้ ขอร่วมรำลึกถึงการจากไปของอาจารย์กุลลดา ด้วยเนื้อหาบางส่วนจากบทสัมภาษณ์ “กว่าจะมาเป็นหนังสือ ‘ระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์’ : เปิดความคิด-ชีวิตนักรัฐศาสตร์ (โดยไม่ได้ตั้งใจ) กุลลดา เกษบุญชู มี้ด” โดย “วรวิทย์ ไชยทอง” ซึ่งเผยแพร่ครั้งแรกผ่านมติชนสุดสัปดาห์ออนไลน์ เมื่อเดือนมีนาคม 2568

“(ผู้สัมภาษณ์) ชวนคุยอีกเล่ม คือหนังสือ ‘วิวัฒนาการรัฐอังกฤษ ฝรั่งเศส ในกระแสเศรษฐกิจโลก จากระบบฟิวดัลถึงการปฏิวัติ’ เขียนขึ้นช่วงไหน เบื้องหลังเป็นอย่างไร ยากแค่ไหน?

“ไม่ยาก เพราะว่าเราก็ศึกษาวิวัฒนาการรัฐอังกฤษ ฝรั่งเศส เพื่อจะเป็นตัวแบบให้เข้าใจระบบไทย คือการศึกษารัฐ ไม่ค่อยมีการศึกษาเปรียบเทียบ นอกจากอังกฤษ ฝรั่งเศสแล้ว เราก็มาดูรัฐในภูมิภาค (เอเชียตะวันออกเฉียงใต้) นี้ด้วย ซึ่งก็พบว่ามันมีขบวนการเปลี่ยนแปลงที่เข้ามาทั้งภูมิภาค

“เราไปมองว่าไอ้ขบวนการเปลี่ยนแปลงนี้คือ ‘ลัทธิอาณานิคม’ จริงๆ แล้วไม่ใช่ มันเป็น ‘ทุนนิยม’ แต่เมื่อทุนนิยมไปเคาะประตูรัฐต่างๆ แล้วรัฐเหล่านั้นไม่ยอมรับ เขาก็ต้องเอาไปเป็นอาณานิคม อาณานิคมนี้เป็นผลของการรุกเข้ามาของทุนนิยม

“ดังนั้น ถ้าตัวตั้งใหม่เป็นทุนนิยม ก็จะทำให้เราต้องเข้าใจว่า ทำไมเราต้องเป็นส่วนหนึ่งของขบวนการเปลี่ยนแปลงอันนี้ในภูมิภาคเหมือนกัน

“เพียงแต่ว่ารัฐไทยยอมรับข้อเรียกร้องของทุนนิยม เราก็เลยไม่เป็นอาณานิคม ในขณะที่รัฐอื่นๆ ไม่ยอมรับ ก็เลยต้องถูกทำให้เป็นอาณานิคมก่อน เพื่อทุนนิยมจะเข้าไปแสวงหาผลประโยชน์ มันก็เป็นคำอธิบายที่แตกต่างออกไป

“คนเข้าใจว่าลัทธิอาณานิคมก็คือการเข้าไปยึดดินแดน ครอบงำ แล้วก็แสวงหาผลประโยชน์ ของ (รัฐไทย) เรา ไม่ใช่ เราบอกว่า ทุนมาเคาะประตู คุณไม่ยอมรับ คุณก็ต้องเป็นอาณานิคม แล้วเขา (ชนชั้นนำของรัฐไทย) ก็แสวงหาประโยชน์ (จากทุนนิยม)”

“(ผู้สัมภาษณ์) หากเปรียบ ‘รัฐไทย’ เป็นสิ่งมีชีวิต อาจารย์ว่ามันอายุเท่าไร และกำลังอยู่ในช่วงวัยอะไร เด็ก, วัยรุ่น, วัยกลางคน ฯลฯ?

“เลยวัยรุ่นมาแล้วนะ (หัวเราะ) แต่ยังไม่ชัวร์ว่าเป็นวัยกลางคนแล้วสักเท่าไหร่

“(ผู้สัมภาษณ์) เพราะอะไรครับ?

“คือเรามองขบวนการประชาธิปไตยโดยการนับจำนวนคนที่มีส่วนร่วม มันเริ่มต้นตั้งแต่รัชกาลที่ 5 แล้ว มันเริ่มต้นตั้งแต่คนที่มีความคิดแบบ ‘พระองค์เจ้าปฤษฎางค์’ แล้วก็ส่งต่อมาในผู้นำจำนวนหนึ่ง ส่งต่อมายังเหตุการณ์ ร.ศ.130 แล้วก็ 2475 แต่มันก็ยังเป็นคนจำนวนน้อยอยู่นะ

“คนที่ทำรัฐประหาร-ปฏิวัติ 2475 เป็นคนจำนวนน้อย เป็นผู้นำใหม่ในสังคมไทย เราต้องให้ขบวนการนี้มันเติบโต

“14 ตุลาฯ ก็เป็นส่วนหนึ่งของการเติบโต การเติบโตนี้มีผลมาจากอะไร มีผลมาจากบทบาทของอเมริกาที่ต้องการให้เราขยายการศึกษา มันมีความพยายามในช่วงปลาย 1960 ถึงต้น 1970 ให้ขยายการศึกษาของไทย แล้วตรงนี้ก็เป็นพลังประชาธิปไตย แต่ก็ยังเป็นส่วนน้อยใช่ไหม

“แล้วเราก็เดินมาจนถึงการมีส่วนร่วมของม็อบมือถือ ขบวนการเสื้อแดง แล้วก็เด็กหนุ่มสาวในปัจจุบัน มันก็ถือว่าเติบโตมาพอสมควร แต่ก็ยังต้องการการเติบโตอีกนะ

“ถ้าเทียบกับรัฐตะวันตกเนี่ย ขบวนการนี้ก็เร็ว มาถึงจุดนี้ถือว่าเร็ว แต่ยังไม่ถึงปลายทาง

“(ผู้สัมภาษณ์) รัฐไทยกลัวอะไรที่สุดในประวัติศาสตร์ของมัน แล้วทุกวันนี้มันยังกลัวสิ่งเดิมอยู่ไหม?

“(รัฐไทย) ยังกลัวการเข้ามาแทนที่โดยคนรุ่นใหม่ กลัวการเปลี่ยนแปลงที่จะลดทอนฐานอำนาจเดิม แล้วเขาก็ทำได้ประสบความสำเร็จ ณ ปัจจุบัน ที่จะรวบรวมทรัพยากรมาสร้างฐานอำนาจที่เป็นอยู่ในปัจจุบัน ตอบได้แค่นี้ (หัวเราะ)”