สุรพศ ทวีศักดิ์ : ปลดปล่อยพุทธศาสนาให้เป็นอิสระจากรัฐ

ในหนังสือ “สัญญาประชาคม” รุสโซ (Jean Jacques Rousseau) เขียนไว้ในบทที่ว่าด้วย “ศาสนาพลเมือง” ตอนหนึ่งว่า “ศาสนาของพระเมื่อมาเกี่ยวข้องกับการเมือง จะทำให้รัฐออกกฎหมาย 2 ประเภทขัดกัน และทำให้ประชาชนขัดแย้งในตัวเอง” ทำให้ผมนึกถึงศาสนาของพระในไทย หรือพุทธศาสนาเถรวาทไทย

เมื่อพูดถึงจิตวิญญาณแบบเถรวาทในพระไตรปิฎก เราย่อมเห็นจิตวิญญาณแบบที่ วิจักขณ์ พานิช เรียกว่า “จิตวิญญาณป่า”

คือ จิตวิญญาณขบถต่อจารีตของสังคม เมื่อคนบางกลุ่มไม่เห็นด้วย อึดอัดกับการบีบกดของสภาพสังคมการเมืองในสมัยนั้น ก็ไม่สามารถทำอะไรได้ เพราะไม่มีเวทีต่อรอง ไม่มีส่วนร่วมทางการเมือง หรือไม่สามารถแสวงหาเสรีภาพในระบบสังคมการเมืองได้ จึงต้องแสวงหาเสรีภาพในป่า ในวิถีชีวิตของนักบวชที่อยู่ร่วมกันด้วย “กฎหมู่”

หรือด้วยข้อตกลงร่วมกันของชุมชนนักบวชกลุ่มนั้นๆ ที่มีการจัดองค์กรโดยไม่เกี่ยวกับอำนาจรัฐหรือกฎหมาย

เรามักได้ยินการอ้างบ่อยๆ ว่าพุทธะอนุญาตให้สังฆะ “อนุวัตรตามราชา” ฉะนั้น ที่พระสงฆ์สมัยต่อมามีสมณศักดิ์, ตำแหน่ง, อำนาจทางกฎหมาย ก็เพราะถือตามพุทธานุญาตให้อนุวัตรตามราชานั่นเอง

แต่ความจริงแล้วการอนุวัตรตามราชา หมายถึง การเคารพกฎหมายบ้านเมืองที่มีอยู่แล้วเท่านั้น เช่น พุทธะห้ามสังฆะรับทหารหนีทัพเข้ามาบวช เป็นต้น เพราะผิดกฎหมายบ้านเมือง

แต่การปกครองของสังฆะยังเป็นเรื่องของกฎหมู่ หรือเป็นเรื่องข้อตกลงร่วมกันของสังฆะกลุ่มต่างๆ ที่ไม่เกี่ยวกับกฎหมาย คือไม่มีคณะสงฆ์ที่มีสมณศักดิ์, ตำแหน่ง, อำนาจทางกฎหมายในการปกครองแบบที่เห็นในปัจจุบัน จึงเท่ากับว่าสังฆะที่พุทธะตั้งขึ้น “ไม่ใช่สังฆะของรัฐใดๆ” ฉะนั้น สังฆะตามธรรมวินัยของพุทธะจึงเป็นอิสระจากรัฐ ไม่เป็นกลไกสนับสนุนอำนาจของชนชั้นปกครอง และอุดมการณ์ของรัฐใดๆ

ประเด็นสำคัญคือ สังฆะที่เป็นอิสระจากรัฐ ย่อมมีอิสระปกครองกันเองตามธรรมวินัย ซึ่งเป็นกฎหมู่หรือข้อตกลงร่วมกันของกลุ่มสงฆ์ที่มีพุทธะเป็นพระศาสดา แต่มอบให้สงฆ์เป็นใหญ่ในการทำกิจต่างๆ และในการแก้ปัญหาข้อขัดแย้งต่างๆ ด้วยการใช้มติเอกฉันท์บ้าง มติเสียงข้างมากบ้าง แล้วแต่กรณี อีกทั้งยังเป็นสังฆะที่เน้นการกระจายอำนาจในการตัดสินใจ

เช่น ถ้าเป็นเรื่องสำคัญมากก็ใช้สงฆ์ 10 หรือ 20 รูปในการปรึกษาหารือและตัดสินใจร่วมกัน ถ้าเป็นเรื่องเล็กๆ ก็กระจายอำนาจตัดสินใจให้กลุ่มสงฆ์ที่ร่วมกันรับผิดชอบลดลงไปเป็น 5 รูป 4 รูป เป็นต้น

หลังสมัยพุทธกาล เมื่อมีการทำงานใหญ่ เช่น การสังคายนาธรรมวินัยครั้งแรก ก็มีการใช้สงฆ์ถึง 500 รูป

ส่วนการปกครองกันก็เป็นไปตามสายครูอาจารย์ต่างๆ ตามประเพณีแบบสมัยพุทธกาลเรื่อยมา

จนเมื่อคณะสงฆ์เริ่มพึ่งพาการอุปถัมภ์จากรัฐมากขึ้น ตั้งแต่สมัยพระเจ้าอโศกเป็นต้นมา รัฐจึงได้เข้ามาแทรกแซงกิจการภายในของสังฆะ

เช่น แก้ปัญหาความแตกแยกภายในคณะสงฆ์ กำหนดโทษด้วยการให้จับพระภิกษุและภิกษุณีที่ทำให้สงฆ์แตกแยกสึก กำหนดให้อารามต่างๆ ทำหน้าที่เผยแพร่ราชโองการแก่ผู้คนในวันอุโบสถ เป็นต้น

หลังสมัยพระเจ้าอโศก ชนชั้นปกครองที่นับถือพุทธในเอเชียและเอเชียอาคเนย์ได้อ้างอิงคำสอนพุทธศาสนาให้ความชอบธรรมในการปกครอง และได้จัดระบบความสัมพันธ์ระหว่าง “อาณาจักร-ศาสนจักร” ให้สนับสนุนกันและกันอย่างเป็นรูปธรรมชัดเจนขึ้น เช่น ผู้ปกครองกำหนดตำแหน่งสังฆราชและพระราชาคณะชั้นต่างๆ แก่คณะสงฆ์ ขณะที่คณะสงฆ์ก็ตีความพุทธศาสนายกย่องผู้ปกครองเป็นสมมติเทพ พระโพธิสัตว์ พระพุทธเจ้าอยู่หัว คณะสงฆ์ในราชธานีจึงถูกควบคุมโดยรัฐและตอบสนองความต้องการของผู้มีอำนาจรัฐมากขึ้นโดยลำดับ

เมื่อคณะสงฆ์ผูกติดกับรัฐและกลายเป็นกลไกอำนาจรัฐมากขึ้นโดยลำดับ คำสอนพุทธศาสนาจึงถูกตีความสนับสนุนสังคมศักดินาที่แบ่งชนชั้นเป็นเจ้าขุนมูลนาย ไพร่ ทาส ซึ่งสวนทางกับพุทธศาสนาสมัยพุทธกาลที่เป็นอิสระจากรัฐ แลทำหน้าที่ตั้งคำถาม วิพากษ์วิจารณ์ระบบชนชั้น (วรรณะ 4) ตั้งคำถามต่อการปกครองที่ใช้อำนาจเผด็จการตามอำเภอใจ

แล้วเสนอให้ใช้คุณธรรมในการปกครองเพื่อความเป็นธรรมและประโยชน์สุขของสังคม

Thai Buddhist Monks hold candles, incense and lotus flowers as they perform religious rites during Visakha Bucha or Buddha Day celebration at Marble Temple in Bangkok on June 1, 2015. Visakha Bucha is a commemoration of the Birth, Enlightenment and Passing Away of the Buddha Gautama. AFP PHOTO / Nicolas ASFOURI / AFP PHOTO / NICOLAS ASFOURI

เฉพาะสยามไทย ความสัมพันธ์ระหว่างอาณาจักรกับศาสนจักรพัฒนามาถึงจุดที่รัฐกับศาสนาผูกติดเป็นหนึ่งเดียวในสมัยรัชกาลที่ 5 ที่มีการบัญญัติกฎหมายสร้างศาสนจักรของรัฐ คือ “มหาเถรสมาคม” ให้คณะสงฆ์มีตำแหน่ง, อำนาจทางกฎหมาย และทำให้พุทธศาสนาเป็นส่วนหนึ่งของอุดมการณ์รัฐและความมั่นคงของรัฐในสมัยรัชกาลที่ 6 คือ อุดมการณ์ชาติ ศาสนา พระมหากษัตริย์

เท่ากับเป็นการนำ “ศาสนาแบบพระ” มาเกี่ยวข้องกับรัฐ-การเมืองการปกครองอย่างสมบูรณ์แบบ

และทำให้เราได้เห็นการออกกฎหมาย 2 ประเภทที่ขัดแย้งกันตามการวิเคราะห์ของรุสโซข้างต้น เช่น รัฐไทยปัจจุบันบัญญัติรับรองเสรีภาพทางศาสนาในรัฐธรรมนูญ แต่ขณะเดียวกันก็บัญญัติกฎหมายคณะสงฆ์ที่ขัดหลักเสรีภาพทางศาสนาเสียเอง

เมื่อพูดถึงหลักเสรีภาพทางศาสนาในกรอบคิดสมัยใหม่ (เสรีนิยม) ไม่ว่าการเป็นพระอุปัชฌาย์ที่มีคุณสมบัติตรงตามธรรมวินัยของครูบาศรีวิชัย

การวิจารณ์กรณีส่งทหารร่วมรบในสงครามโลกครั้งที่ 1 ของพระอุบาลีคุณูปมาจารย์ (จันทร์ สิริจนฺโท)

การบวชลูกสาวเป็นภิกษุณีของนายนรินทร์ (กลึง) ภาษิต

เรื่อยมาถึงการเขียนบทความ “ผีตองเหลือง” ของ จิตร ภูมิศักดิ์ ที่วิจารณ์ความประพฤติผิดหลักการพุทธศาสนาของพระสงฆ์ และการวิจารณ์การสวดมนต์ข้ามปีของ คำ ผกา เป็นต้น

ทั้งหมดนั้นล้วนแต่ไม่ได้ขัดหลักเสรีภาพทางศาสนา แต่อำนาจรัฐและคณะสงฆ์แบบไทยก็สามารถแทรกแซงขัดขวางเสรีภาพดังกล่าวได้

ยิ่งกว่านั้นยังเพิ่มการลดทอนเสรีภาพทางศาสนามากขึ้นในมาตรา 67 แห่งรัฐธรรมนูญฉบับ คสช. ที่เพิ่งประกาศใช้

ยิ่งกว่านั้น กรณีห้ามกลุ่มสันติอโศกใช้คำว่า “พระภิกษุ” หรือ “พระสงฆ์”, การตีความคำสอนพุทธศาสนาของวัดพระธรรมกาย, การบวชภิกษุณี, ตีความพระไตรปิฎกของพระคึกฤทธิ์ โสตฺถิผโล เป็นต้น ก็คือความขัดแย้งที่เกิดขึ้นและดำเนินไปภายใต้สภาวะที่มีกฎหมาย 2 ประเภทที่ขัดกันดังกล่าวแล้ว

ซึ่งเป็นเงื่อนไขให้ชาวพุทธกลุ่มหนึ่งอ้างเสรีภาพทางศาสนาตามรัฐธรรมนูญ ในการตีความและสร้างรูปแบบการปฏิบัติธรรมและพิธีกรรมในแบบที่พวกตนเชื่อ

แต่อีกกลุ่มหนึ่งกลับเรียกร้องให้ใช้อำนาจของคณะสงฆ์ตามกฎหมายสงฆ์และอำนาจรัฐให้ดำเนินการเอาผิดกับฝ่ายแรก

หากถามว่า ถ้าคณะสงฆ์ไม่มีอำนาจทางกฎหมาย และรัฐไม่เข้ามาช่วยคณะสงฆ์ในการควบคุมการสอนถูก สอนผิด และการปฏิบัติถูก ปฏิบัติผิดธรรมวินัยของพระสงฆ์ วงการพระสงฆ์จะไม่เละกว่าที่เป็นอยู่หรอกหรือ

ก็ต้องถามกลับว่า หน้าที่ดังกล่าวเป็นหน้าที่ของ “รัฐพุทธศาสนา” ยุคราชาธิปไตยโบราณและยุคสมบูรณาญาสิทธิราชย์ไม่ใช่หรือ

แต่หน้าที่ของรัฐประชาธิปไตยสมัยใหม่ต้องเป็นกลาง (neutrality), รักษาเสรีภาพ (liberty) และความเสมอภาค (equality) ทางศาสนาเท่านั้น ปัญหาการสอนถูก สอนผิด ปฏิบัติถูก ปฏิบัติผิดธรรมวินัยหรือความเชื่อทางศาสนาใดๆ เป็นเรื่องที่คณะสงฆ์และองค์กรศาสนานั้นๆ ที่เป็นเอกชนจะจัดการดูแลกันเองภายใต้การตรวจสอบของชุมชนทางศาสนานั้นๆ

ฉะนั้น หากเราต้องการให้รัฐสยามไทยพัฒนาไปสู่ความเป็นรัฐประชาธิปไตยสมัยใหม่หรือเสรีประชาธิปไตย ก็ต้องทำให้รัฐเป็นกลางทางศาสนาที่ทำหน้าที่รักษาเสรีภาพและความเสมอภาคทางศาสนาได้อย่างแท้จริง

โดยการแยกศาสนจักรจากรัฐ (separation of church and state) ให้ศาสนจักรหรือองค์กรของทุกศาสนาเป็นเอกชน รัฐและศาสนจักรไม่ก้าวก่ายแทรกแซงกัน ไม่มีการใช้ศาสนาเป็นเครื่องมือทางการเมือง และศาสนาก็ไม่ฝักใฝ่อำนาจรัฐ ไม่ทะเลาะขัดแย้งกันระหว่างศาสนาต่างๆ ด้วยข้ออ้างที่ว่า รัฐให้ความสำคัญในเรื่องนั้นเรื่องนี้กับศาสนานั้นศาสนานี้มากน้อยไม่เท่ากัน เป็นต้น

ฉะนั้น ไม่ว่าจะมองจากจุดยืนของรัฐประชาธิปไตยสมัยใหม่ หรือจากจุดยืนของพุทธศาสนาเอง การปลดปล่อยพุทธศาสนาให้เป็นอิสระจากรัฐ ย่อมเป็นผลดีทั้งแก่ความเป็นประชาธิปไตยของรัฐเอง และแก่เสรีภาพ, ความหลากหลายของพุทธศาสนาเอง รวมทั้งให้ความเสมอภาคแก่ศาสนาอื่นๆ และคนไม่นับถือศาสนาด้วย