Biology Beyond Nature | ภาคภูมิ ทรัพย์สุนทร
ถ้าโลกที่เคยเลี้ยงเราหยุดทำงาน
คนคนเดียวจะปลูกอาหารเลี้ยงตัวเองได้นานเพียงใด?
ปลายตุลาคม 2569 ข่าวหลายประเทศแนะนำให้ประชาชนสำรองอาหารและน้ำดื่มสำหรับสามถึงเจ็ดวัน สร้างความตื่นตระหนกว่าอาจเกิดสงครามหรือห่วงโซ่อุปทานล่มสลาย
ทั้งที่ส่วนใหญ่เป็นเพียงมาตรการเตรียมรับภัยพิบัติตามปกติ
กระนั้นผมก็อดคิดไม่ได้ว่า ถ้าวันหนึ่งไม่มีใครปลูกข้าว ขนส่งสินค้า หรือผลิตปุ๋ยให้เราอีกเลย จะเกิดอะไรขึ้น?
ผมนึกถึงเซ็นคูใน Dr. Stone เด็กหนุ่มที่ใช้วิทยาศาสตร์ฟื้นฟูอารยธรรมหลังมนุษยชาติกลายเป็นหิน และมาร์ก วัตนีย์ใน The Martian นักบินอวกาศที่ต้องปลูกมันฝรั่งเอาชีวิตรอดบนดาวอังคาร
ผมจินตนาการว่าติดอยู่ที่บ้านตัวเองแถบชานเมืองจังหวัดพิษณุโลกหลังวันสิ้นโลก มีที่ดิน ฝนตามฤดูกาล และแหล่งน้ำธรรมชาติ แต่ไม่มีชลประทาน เครื่องจักร หรือสารเคมีเกษตร
ผมขอสนใจเพียงเรื่องอาหารก่อน คนคนเดียวจะปลูกอาหารเลี้ยงตัวเองได้นานแค่ไหน และต้องทำอย่างไร?
Cr. Peach nom
ชายหนัก 70 กิโลกรัมที่ทำงานใช้แรงอาจต้องการพลังงานประมาณหนึ่งล้านกิโลแคลอรีต่อปี โปรตีนอีกราว 20 กิโลกรัม และยังต้องมีไขมันจำเป็น วิตามิน และแร่ธาตุอีกหลายชนิด
การทดลองทางความคิดนี้จึงไม่ใช่แค่การหาว่าต้องปลูกข้าวกี่ไร่ถึงจะพอกิน แต่ต้องคิดว่าจะปลูกอะไร เลี้ยงสัตว์ชนิดใด จึงจะได้อาหารครบถ้วนเพียงพอ และยังต้องเผื่อส่วนที่เน่าเสีย แรงงานที่ต้องใช้ การสะสมข้ามฤดู ความเสื่อมของดิน ฯลฯ
ในสองตอนนี้ ผมจะพาไปดูการทดลองผลิตอาหารเลี้ยงตัวเองที่มีคนเคยทำจริง แล้วสร้างฟาร์มจำลองในคอมพิวเตอร์ ติดตามชาวไร่ที่ต้องพึ่งแรงตัวเองตลอดยี่สิบปี และทดลองซ้ำอีกร้อยรอบ
บางทีโลกที่ปราศจากอารยธรรมอาจทำให้เราเห็นคุณค่าของชีวิตประจำวันชัดขึ้น
Cr. Peach nom
ปี 2024 นักวิจัยอิสราเอลรายงานฟาร์มที่ดำเนินมาตั้งแต่ปี 2013 ใช้พื้นที่เพียง 740 ตารางเมตร ปลูกข้าวสาลี ถั่วฟาวา มะกอก และผัก เพื่อผลิตอาหารสำหรับคนหนึ่งคนด้วยที่ดินและแรงงานน้อยที่สุด
ผลผลิตทำได้ตามเป้า ใช้แรงงานเกษตรเฉลี่ยเพียง 12.5 วันต่อปี แต่ยังต้องซื้อเมล็ดพันธุ์และปุ๋ยหมัก ใช้น้ำชลประทาน เครื่องจักร และพลังงานจากภายนอก
ส่วน Biosphere 2 ในแอริโซนา ให้มนุษย์แปดคนอยู่ในระบบนิเวศปิดสองปี (1991-1993) ตั้งใจผลิตอาหารและหมุนเวียนน้ำกับธาตุอาหารภายใน แม้อยู่ครบกำหนด พื้นที่เกษตร 2,000 ตารางเมตรกลับผลิตอาหารได้ราว 80% ของความต้องการ สมาชิกกินเฉลี่ย 2,200 กิโลแคลอรีต่อวัน น้ำหนักลด 10-20% ในช่วงแรก และใช้เวลาราว 45% กับงานอาหาร ทั้งยังพบศัตรูพืชและปัญหาเลี้ยงสัตว์ แม้มีเทคโนโลยีช่วย
ฟาร์มเล็กในอิสราเอลดูเหมือนเลี้ยงคนได้สบาย ขณะที่โลกจำลองราคาแพงกลับยังผลิตอาหารไม่ครบ
ความแตกต่างไม่ได้มีแค่พื้นที่ แต่คือเรานับอะไรเป็น “การพึ่งพาตัวเอง”
Cr. Peach nom
ผมจึงอยากลองตัดตัวช่วยเหล่านั้นออกให้มากที่สุด
ผมให้ชาวไร่จำลองของผมเริ่มวันที่ 1 มกราคม 2027 น้ำหนัก 70 กิโลกรัม บนที่ดิน 3,000 ตารางเมตร (1.875 ไร่) ปลูกมันสำปะหลัง 600 มันเทศ 400 ข้าว 450 ถั่วลิสง 300 ถั่วเขียว 300 และผัก 250 ตารางเมตร ที่เหลือเป็นที่พักและทางเดิน
พืชที่เลือกให้ทั้งแป้ง โปรตีน ไขมัน และสารอาหาร พร้อมกระจายช่วงเก็บเกี่ยว มีแม่ไก่สี่ตัว พ่อไก่หนึ่งตัว และเสบียงก่อนวันสิ้นโลกคือข้าวสาร 260 กิโลกรัม ถั่วลิสง 22 กิโลกรัม และถั่วเขียว 28 กิโลกรัม
ตัวเลขอาศัยข้อมูลเกษตรและโภชนาการ เช่น สถิติผลผลิตของสำนักงานเศรษฐกิจการเกษตร ฐานข้อมูล ECOCROP ของ FAO และ USDA รวมถึงภูมิอากาศพิษณุโลก เพื่อช่วยเลือกค่าที่พอสมเหตุสมผล ผักโต 65 วัน ถั่วเขียว 85 วัน มันสำปะหลัง 300 วัน ส่วนผลผลิตตั้งต้นของมันสำปะหลัง 12 ตันต่อเฮกตาร์ ข้าว 2.5 ตันต่อเฮกตาร์
ทั้งหมดเป็นค่าประมาณของแบบจำลอง ไม่ใช่ผลวัดจากไร่จริง
โปรแกรมจำลองชีวิตรายวัน ตั้งแต่ฝน อุณหภูมิ น้ำ และธาตุอาหารในดิน การเติบโตของพืช จำนวนไก่และไข่ ไปจนถึงงานปลูก ถอนหญ้า และเก็บเกี่ยว โดยให้ทำไร่ได้ไม่เกิน 5.8 ชั่วโมงต่อวัน พร้อมคำนวณพลังงานที่ใช้ อาหารในคลัง โปรตีนที่ได้รับ และน้ำหนักตัว เมื่อเก็บเกี่ยวก็มีอาหารเพิ่ม เมื่อกินก็ลดลง ทำเช่นนี้ต่อเนื่องสูงสุด 20 ปี หรือจนกว่าชาวไร่จะเข้าสู่ภาวะวิกฤตตามเกณฑ์ที่กำหนด
แบบจำลองนี้ยังลดทอนโลกจริง โดยเฉพาะน้ำ การหมุนเวียนธาตุอาหาร การถนอมอาหาร และสรีรวิทยามนุษย์
ผลลัพธ์จึงไม่ใช่คำพยากรณ์อายุขัย แต่เป็นเครื่องมือสำรวจว่าข้อจำกัดเล็กๆ หลายอย่างจะส่งผลต่อกันอย่างไรเมื่อเวลาผ่านไป
เราลองมาติดตามชาวไร่จำลองรอบแรก โดยวันที่และผลผลิตมาจากบันทึกจากแบบจำลองคอมพิวเตอร์ ส่วนบรรยากาศและความรู้สึกเป็นจินตนาการ
วันที่ 1 มกราคม 2027 วันแรกหลังอารยธรรมล่มสลาย ชานเมืองพิษณุโลกเงียบผิดปกติ อากาศ 24.9 องศา ฝนไม่ตก ชาวไร่ของเราหนัก 70 กิโลกรัม มีเพียงเสบียงที่เตรียมไว้ก่อนวันสิ้นโลก ได้แก่ ข้าวสาร 260 กิโลกรัม ถั่วลิสง 22 กิโลกรัม และถั่วเขียว 28 กิโลกรัม พร้อมไก่ห้าตัวที่ให้ไข่ในวันแรกสองฟอง
ทุกอย่างดูเหมือนเริ่มต้นได้ดี
วันที่ 5 พฤษภาคม เขาเริ่มปลูกมันสำปะหลัง ต้องทำงานหนักวันละ 5.8 ชั่วโมงติดต่อกันหลายวัน
พอเข้าฤดูฝน งานก็ถาโถม วันที่ 1 มิถุนายน เขาถอนหญ้ามันสำปะหลัง 3.6 ชั่วโมง ก่อนรีบไปปลูกมันเทศอีก 2.2 ชั่วโมง เพราะพืชไม่เคยรอให้คนปลูกว่าง
วันที่ 21 สิงหาคม เขาเก็บผักชุดแรกได้ 167 กิโลกรัม ตามด้วยถั่วเขียว ถั่วลิสง มันเทศ และข้าวในอีกไม่กี่เดือนต่อมา กองมันเทศ 331 กิโลกรัมคงทำให้เขายิ้มออก แต่ผักสดเน่าเสียได้ เมล็ดพันธุ์ต้องเก็บไว้ปลูกปีหน้า และมันสำปะหลังซึ่งกินพื้นที่มากที่สุดยังต้องรอจนเดือนมีนาคมปีถัดไป จึงเก็บได้ถึง 783 กิโลกรัม
เมื่อครบปีแรก เขายังหนัก 70 กิโลกรัม มีเสบียงเหลือราว 386,000 กิโลแคลอรี และแม่ไก่เพิ่มเป็นห้าตัว ดูเหมือนเขาจะเอาตัวรอดได้แล้ว
แต่ทุกครั้งที่เก็บเกี่ยว พืชไม่ได้เป็นเพียงแค่อาหารฟรีจากไร่ หากยังดึงธาตุอาหารออกจากดินไปด้วย โดยที่เขาไม่ทันสังเกต
ปีแรกเขาเอาชนะความหิวได้สำเร็จ แต่สงครามกับผืนดินเพิ่งเริ่มต้น
และกว่าที่เขาจะรู้ตัวก็อาจสายเกินไปแล้ว
บรรยายภาพ
ภาพปก
Cr. Peach nom
ฟาร์มเล็กหนึ่งคน กับโลกปิดของคนแปดคน
Cr. Peach nom
พิมพ์เขียวฟาร์มของชาวไร่คนสุดท้าย
Cr. Peach nom
เก็บเกี่ยวครั้งแรกกับความหวังที่ซ่อนหนี้ไว้ใต้ดิน
Cr. Peach nom
