จองเปรียงลดชุดลอยโคมลงน้ำ ประเพณีเดือน 12 ยุคกรุงศรีอยุธยา ที่มีมาก่อนการลอยกระทง

On History | ศิริพจน์ เหล่ามานะเจริญ

ในกฎมณเฑียรบาล ของกรุงศรีอยุธยา (ปัจจุบันถูกรวบรวมเข้าเป็นส่วนหนึ่งใน กฎหมายตราสามดวง) ที่ตราขึ้นเมื่อใกล้ๆ พ.ศ.2000 มีข้อความตอนหนึ่งระบุเอาไว้ว่า เดือน 12 มีพิธี “จองเปรียงลดชุดลอยโคมลงน้ำ”

อยังไม่มีตรงไหนในเอกสารเก่า (อย่างน้อยก็ในกฎมณเฑียรบาล) ที่ระบุถึงอะไรที่ในปัจจุบันเรียกกันว่า “ลอยกระทง”

ส่วนพิธีที่กฎมณเฑียรบาลเรียกว่า “จองเปรียงลดชุดลอยโคมลงน้ำ” นี้ โดยทั่วไปแล้วมักจะเข้าใจกันว่าข้อความข้างต้นคือพิธีเดียวกันทั้งหมด แต่ต่อมามีผู้ตรวจสอบใหม่ แล้วพบว่าเป็นพระราชพิธีที่มี 2 กิจกรรมในคราวเดียวกัน ประกอบไปด้วย

1. “จองเปรียงลดชุด” จัดขึ้นบนบก และไม่เกี่ยวกับน้ำ

และ 2. “ลอยโคมลงน้ำ” หมายถึง ทำโคมลอยลงน้ำ คือไม่ใช่กิจกรรมที่จัดขึ้นบนบก

โดยรวมแล้ว อะไรที่ในกฎมณเฑียรบาลเรียกว่า “จองเปรียงลดชุดลอยโคมลงน้ำ” นี้ จึงเป็นพิธีกรรมที่จัดขึ้นทั้งบนบก และในน้ำ เพียงแต่แบ่งออกเป็น 2 กิจกรรมที่จัดขึ้นแยกเป็นส่วนออกจากกันนั่นเอง

แต่การจะทำความเข้าใจถึงพิธีที่จะจัดขึ้นในช่วงทุกๆ เดือน 12 ของกรุงศรีอยุธยานี้ จำเป็นที่จะต้องเข้าใจถึงศัพท์แสง และที่มาของประเพณีพิธีการดังกล่าวเสียก่อน

“จองเปรียง” หมายถึง การจุดชุดดวงไฟจากการเผาน้ำมันเนย แล้วชักด้วยสายรอกยกโคมไฟขึ้นแขวนยอดเสา โดยคำว่า “จอง” นั้น มีที่มาจากคำเขมรว่า “จง” (อ่าน จอง) แปลว่า ผูก, โยง หมายถึงการดูแลประคับประคองให้มีแสงสว่าง เลี้ยงไฟไม่ให้ดับ ตรงกับ “ตาม” ในคำว่า “ตามไฟ” (ผู้รู้ภาษามอญว่าจอง แปลว่า เผา)

ส่วนคำว่า “เปรียง” มาจากคำเขมรว่า “เปฺรง” (อ่านว่า เปรง) แปลว่า น้ำมัน ในที่นี้หมายถึงน้ำมันเนยที่ได้จากนมเปรี้ยว (จากน้ำนมของวัว, ควาย) ผสมน้ำแล้วเจียวให้แตกมัน (ในอินเดียเรียก ฆี)

นักวิชาการส่วนใหญ่เชื่อกันว่า “จองเปรียง” นี้ได้ต้นแบบจาก “ทีปวลี” (บางทีเรียก ทิวาลี หรือทีปาลี, ออกเสียงใกล้เคียงภาษาเดิมว่า ดีปาวลี หรือดิวาลี) ถือเป็นงานใหญ่งานหนึ่งของศาสนาพราหมณ์-ฮินดู ในอนุทวีปอินเดีย

ควรทราบด้วยว่า ศัพท์คำว่า “ทีปวลี” (และคำที่ใกล้เคียงในย่อหน้าข้างต้น) แปลว่า “ทิวแถวของประทีป” อันเป็นเอกลักษณ์ของพิธีการ ที่เป็นการจุดดวงประทีปสว่างไสวไปทั่วทุกแห่ง

การจุดประทีปโคมไฟ อย่างที่ในกรุงศรีอยุธยาเรียกว่า “จองเปรียง” นี้ ในอินเดียมีความเชื่ออยู่หลายตำนาน เช่น อาจอ้างว่าบูชาพระวิษณุ (องค์เดียวกันกับพระนารายณ์), บูชาพระลักษมี (ชายาพระวิษณุ), บูชาพระกฤษณะ, บูชาพระราม หรือบูชามหาเทพองค์อื่นๆ อีกด้วย ดังเช่น ที่บางตำนานระบุว่า “ทีปวลี” เป็นพิธีพราหมณ์บูชาไฟ เพื่อถวายแก่พระวิษณุ เพื่อเฉลิมฉลองเริ่มต้นฤดูกาลเก็บเกี่ยว เป็นงานตามประทีปโคมไฟเป็นแถวเป็นแนวในคืนพระจันทร์เต็มดวงใกล้หมู่ดาวกฤติกา (ดาวลูกไก่) กลางเดือน 12 ระหว่างเดือนตุลาคม-พฤศจิกายน

ในขณะที่ตำนานของบางภูมิภาคในอินเดียอ้างถึงที่มาของพิธีการไว้แตกต่างออกไปว่า การจุดประทีปเรียงรายรอบบ้านในเทศกาลทีปวลีนั้น กระทำเพื่อต้อนรับพระแม่ลักษมี เทวีแห่งโชคลาภเงินทอง เข้ามาในบ้าน

หรือบ้างก็ว่าเป็นการต้อนรับพระรามเสด็จกลับมายังอโยธยา เป็นต้น

ส่วนคำว่า “ลดชุด” นั้น ยังไม่พบคำอธิบาย หรือนิยามในทางตรง แต่นักประวัติศาสตร์-โบราณคดีนอกเครื่องแบบอย่าง คุณสุจิตต์ วงษ์เทศ ได้เสนอว่า ในแง่ของคำศัพท์ ลดชุด หมายถึง เครื่องจองเปรียงลดขนาดลง

โดยคำว่า “ลด” หมายถึง ทำให้น้อยลง ส่วน “ชุด” หมายถึง ของที่คุมเข้าเป็นสำรับ จึงชวนให้สันนิษฐานว่า “ลดชุด” หมายถึง การลดขนาดจองเปรียง ซึ่งเป็นชุดจุดโคมดวงไฟให้เล็กลง เพื่อจัดวางตามช่องที่เจาะไว้เรียก “ตามไฟ” บนผนังกำแพงเมือง และกำแพงวัง

ข้อความในจดหมายเหตุของโจวต๋ากวาน (Chou Ta-kuan, บางท่านถอดเสียงเป็น จิวตากวน หรือโจวตากวน) ซึ่งเดินทางเข้ามาในเมืองพระนครหลวง (นครธม) เมื่อเรือน พ.ศ.1839 ทำให้ทราบว่า “จองเปรียงลดชุด” เพราะมีข้อความบรรยายไว้ว่า เมืองพระนครหลวง มีพิธีจองเปรียงเดือน 12 ฉลองสิ้นฤดูกาลเก่า เริ่มฤดูกาลใหม่ (ปัจจุบันเรียกส่งท้ายปีเก่า ต้อนรับปีใหม่) มีพรรณนาไว้โดยสรุปว่าหน้าพระราชวังหลวงของเมืองพระนครหลวงปลูกร้านใหญ่แล้วมีตามประทีปโคมไฟและดอกไม้ไฟ ครั้นพระเจ้าแผ่นดินเสด็จถึงลานพิธี บรรดาพนักงานจุดดอกไม้ไฟ และประทัด

ดังนั้น “จองเปรียงลดชุด” ซึ่งมีต้นแบบมาจาก “ทีปวลี” จึงเป็นพิธีที่มีในภูมิภาคอุษาคเนย์ มาก่อนยุคกรุงศรีอยุธยา โดยราชสำนักอยุธยาได้สืบเนื่องพิธีนี้จากบ้านเมืองดั้งเดิม ที่มีมาก่อนนั่นเอง

ส่วน “ลอยโคมลงน้ำ” นั้น ดูจะเป็นอะไรที่ใกล้เคียงกับ “กระทง” แต่ก็ไม่เหมือนกันเสียทีเดียว

เพราะอย่างน้อยก็ไม่เรียกว่า “กระทง” แต่เรียกว่า “โคม” อย่างชัดเจน แถมอะไรๆ ยังมีรายละเอียดบางประการที่แตกต่างออกไปจากประเพณีลอยกระทงตามอย่างที่เข้าใจกันในปัจจุบันนี้ ทั้งในแง่ของวัสดุที่ใช้ และจุดประสงค์ในการประกอบพิธี

เกี่ยวกับเรื่องนี้ มีหลักฐานระบุอยู่ในจดหมายเหตุของราชทูตของพระเจ้าหลุยส์ที่ 14 แห่งฝรั่งเศส ที่เข้ามาในอยุธยาในสมัยของสมเด็จพระนารายณ์เมื่อ พ.ศ.2230-2231 อย่าง มงซิเออร์ ซิมง เดอ ลา ลูแบร์ ได้พรรณนาถึงประเพณี “ลอยโคมลงน้ำ” ในสมัยอยุธยา ที่ท่านได้พบเห็นกับตาเอาไว้ว่า

“เราได้เห็นทั้งลำแม่น้ำเต็มไปด้วยดวงประทีปลอยน้ำ (กระทง) ไปตามกระแสธาร มีขนาดใหญ่ย่อมต่างกันตามศรัทธาประสาทะของแต่ละคน และมีกระดาษสีต่างๆ ซึ่งประดิษฐ์คิดทำกันขึ้นประดับประดาเครื่องลอยประทีปนั้น เพิ่มให้แสงสีงดงามขึ้นอีก” (สำนวนแปลโดย สันต์ ท. โกมลบุตร)

กระทงของอยุธยาจึงทำขึ้นจาก “กระดาษสี” (แน่นอนว่า กระทงบางอันอาจเป็นแค่ประดับด้วยกระดาษสี แต่ถ้าบางอันจะทำขึ้นจากกระดาษสีทั้งดุ้นก็ไม่เห็นจะแปลก) แถมลา ลูแบร์ ยังบอกไว้ด้วยว่า การลอยกระทงนั้นทำเพื่อ

“แสดงความขอบคุณต่อ พระแม่ธรณี ที่อนุเคราะห์ให้เก็บเกี่ยวพืชพันธุ์ธัญญาหารได้อย่างอุดมสมบูรณ์”

และหากจะว่าตามปากคำที่ลา ลูแบร์ ได้อ้างไว้ อะไรที่เรียกว่า การ “ลอยโคมลงน้ำ” สำหรับชาวกรุงศรีอยุธยาแล้ว จึงเป็นประเพณีเพื่อระลึกถึงคุณความดีของ “พระแม่ธรณี” ไม่ใช่การขอโทษ “พระแม่คงคา” ตามอย่างคำอธิบายสมัยกรุงเทพฯ ที่มักจะใช้อ้างถึงกันแม้กระทั่งในปัจจุบันนี้

ความเปลี่ยนแปลงทางเทคโนโลยี และความเชื่ออย่างนี้ดูจะมีจุดเปลี่ยนที่น่าสนใจอยู่ในช่วงต้นกรุงรัตนโกสินทร์ โดยมีหลักฐานสำคัญอยู่ในหนังสือเก่า ที่อ้างถึง “กำเนิด” ของประเพณี “ลอยกระทง” อย่าง “ตำรับท้าวศรีจุฬาลักษณ์” หรือที่รู้จักกันในอีกชื่อหนึ่งว่า “เรื่องของนางนพมาศ”

เกี่ยวกับเรื่องนี้ บุคคลระดับ “บิดาแห่งประวัติศาสตร์ไทย” อย่าง สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ก็ทรงเป็นผู้อธิบายเอาไว้เองว่า เรื่องของนางนพมาศ นั้นเป็นงานที่เขียนขึ้นในยุคต้นกรุงรัตนโกสินทร์ ช่วงรัชกาลที่ 3 นี้เองเท่านั้น

แถมกรมดำรงฯ ยังเชื่อลึกลงไปอีกด้วยว่า งานชิ้นนี้อาจจะเป็นพระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ 3 ด้วยซ้ำไป เพราะมีลายพระหัตถ์ ส่งตรงจาก Cinnamon Hall ที่ประทับของพระองค์ขณะลี้ภัยการเมือง อยู่ที่เมืองปีนัง ประเทศมาเลเซีย ถึงนักปราชญ์คนสำคัญอีกท่านหนึ่งอย่าง พระยาอนุมานราชธน ที่อยู่ในประเทศไทย ณ ขณะนั้น ลงวันที่ 28 มีนาคม พ.ศ.2479 ซึ่งมีใจความตอนหนึ่งระบุไว้ชัดเจนว่า

“หนังสือเรื่องนางนพมาศซึ่งฉันเข้าใจว่าสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระราชนิพนธ์”

และถ้าหากว่าจะเชื่อตามที่พระบิดาแห่งประวัติศาสตร์ไทย อย่างที่สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงสันนิษฐานไว้แล้ว เรื่องที่อ้างอยู่ในหนังสือเก่าเล่มดังกล่าวว่า “นางนพมาศ” เป็นผู้ริเริ่มประดิษฐ์ “กระทง” ขึ้นในกรุงสุโขทัยนั้น ที่จริงก็เป็นเพียงนิยายเรื่องหนึ่ง ที่อาจจะแต่งขึ้นเพื่ออธิบายเหตุ (หรือจะเป็นเหตุผลอื่นก็ไม่ทราบ?) ไม่ต่างไปจากนิยายอีกหลายๆ เรื่องในประวัติศาสตร์ชาติของเราเท่านั้นเอง

เอาเข้าจริงแล้ว อะไรที่เรียกว่า “ลอยกระทง” ในทุกวันเพ็ญเดือน 12 ของกรุงเทพฯ นั้น จึงมีหน้าตาแตกต่างจาก “จองเปรียงลดชุดลอยโคมลงน้ำ” ในอยุธยาอยู่มากเลยทีเดียว ซึ่งก็คงจะเป็นเช่นเดียวกับประเพณีทั้งหลาย ที่ก็ย่อมมีพัฒนาการเปลี่ยนแปลงไปในแต่ละยุคสมัยนั่นเอง