| การศึกษา
นับถอยหลังลุ้นข่าวดี!
หลังองค์การการศึกษา วิทยาศาสตร์ และวัฒนธรรมแห่งสหประชาชาติ หรือยูเนสโก บรรจุ “ชุดไทย : ความรู้ งานช่างฝีมือ และแนวปฏิบัติการแต่งกายชุดไทยประจำชาติ” (Chud Thai : The Knowledge, Craftsmanship and Practices of the Thai National Costume) เข้าสู่การพิจารณาขึ้นทะเบียนเป็นรายการตัวแทนมรดกวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้ของมนุษยชาติ ในการประชุมคณะกรรมการระหว่างรัฐบาลว่าด้วยการสงวนรักษามรดกวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้ สมัยที่ 21 ระหว่างวันที่ 30 พฤศจิกายน-5 ธันวาคม 2569 ณ เมืองเซี่ยเหมิน สาธารณรัฐประชาชนจีน
ขณะที่กระทรวงวัฒนธรรม (วธ.) ในฐานะแม่งานหลัก ก็ได้เดินสายเผยแพร่องค์ความรู้เกี่ยวกับชุดไทยพระราชนิยมทั้ง 8 แบบ เพื่อสร้างความรู้และความเข้าใจอย่างต่อเนื่อง ทั้งในประเทศและนอกประเทศ
ล่าสุด จับมือกับกระทรวงศึกษาธิการ(ศธ.) เชื่อมโยงองค์ความรู้ด้านผ้าไทย ศิลปหัตถกรรม ประวัติศาสตร์ กับการพัฒนาผู้เรียน โดยเตรียมบรรจุชุดไทย และผ้าไทย สู่การเรียนรู้ พัฒนาสื่อและหนังสืออ่านเพิ่มเติมให้เหมาะกับแต่ละช่วงวัย รวมถึงบูรณาการในหลักสูตรเดิม สาระท้องถิ่น และกิจกรรมพัฒนาผู้เรียนโดยไม่เพิ่มเวลาเรียน
อย่างไรก็ตาม ภายใต้บริบทข้อพิพาทระหว่างไทย-กัมพูชา โดยเฉพาะประเด็นอัตลักษณ์และชุดประจำชาติ การนำองค์ความรู้เรื่องชุดไทยเข้าสู่สถานศึกษาจึงเป็นเรื่องละเอียดอ่อนที่ต้องพิจารณาอย่างรอบด้าน ไม่ใช่เพียงการถ่ายทอดความรู้เพื่อสร้างความภาคภูมิใจในวัฒนธรรมของชาติ
แต่ต้องคำนึงถึงการสร้างความเข้าใจในที่มาของวัฒนธรรม การแลกเปลี่ยนระหว่างสังคม และการเคารพความหลากหลายทางวัฒนธรรมควบคู่กันไปด้วย
นายอรรถพล อนันตวรสกุล อาจารย์ประจําคณะครุศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย กล่าวว่า ปัจจุบันเนื้อหาเกี่ยวกับวัฒนธรรมปรากฏอยู่ในหลักสูตรการศึกษาขั้นพื้นฐานแล้ว โดยเฉพาะในกลุ่มสาระการเรียนรู้สังคมศึกษา ศาสนา และวัฒนธรรม ทั้งส่วนของหน้าที่พลเมืองและวัฒนธรรม รวมถึงวิชาประวัติศาสตร์
ส่วนตัวมองว่า ความร่วมมือดังกล่าวสามารถดำเนินการภายใต้หลักสูตรที่มีอยู่ได้ โดยไม่จำเป็นต้องจัดทำหรือเขียนหลักสูตรใหม่ เนื่องจากเรื่องมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม ทั้งระดับไทย อาเซียน และสากล เป็นเนื้อหาที่หลักสูตรกำหนดตัวชี้วัดไว้แล้ว เพียงแต่ต้องเพิ่มเติมหัวข้อการเรียนรู้ให้สอดคล้องกับสถานการณ์และความเคลื่อนไหวทางวัฒนธรรมร่วมสมัย
ตัวอย่างเช่น หากชุดไทยได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นมรดกภูมิปัญญาฯ โรงเรียนก็สามารถนำเรื่องดังกล่าวมาเพิ่มเติมเป็นหัวข้อการเรียนรู้ เพื่อให้เด็กได้ศึกษาและทำความเข้าใจมากขึ้น โดยเป็นการส่งเสริมการจัดการเรียนรู้ภายใต้รายวิชาเดิม ไม่ใช่การเปิดวิชาใหม่แต่อย่างใด
สิ่งสำคัญอยู่ที่การออกแบบกิจกรรมการเรียนรู้ของครู ไม่ใช่ตัวหลักสูตร เพราะหลักสูตรไม่ได้กำหนดให้ครูต้องสอนด้วยวิธีท่องจำ แต่เปิดโอกาสให้ผู้เรียนได้รู้จักและวิเคราะห์ว่ามรดกทางวัฒนธรรมแต่ละอย่างเกิดขึ้นจากปัจจัยและบริบททางสังคมอย่างไร
ครูจึงควรพัฒนาการเรียนรู้ให้ก้าวไกลกว่าการจดจำว่าสิ่งนั้นคืออะไร มีที่มาจากที่ใด หรือเป็นของประเทศใด แต่ต้องทำให้ผู้เรียนเข้าใจถึงกระบวนการก่อกำเนิดและพัฒนาการของวัฒนธรรมผ่านปฏิสัมพันธ์ระหว่างผู้คนและสังคมโดยเฉพาะในภูมิภาคอาเซียน วัฒนธรรมจำนวนมากมีรากฐานร่วมกัน ไม่ได้เป็นของประเทศใดประเทศหนึ่งเพียงลำพัง แต่เกิดจากการแลกเปลี่ยน รับเอา และปรับประยุกต์ให้เหมาะสมกับบริบทของแต่ละสังคม
การเรียนรู้วัฒนธรรมจึงควรทำให้เด็กเข้าใจทั้งอัตลักษณ์ของตนเองและความเชื่อมโยงกับวัฒนธรรมของประเทศอื่น ตลอดจนเห็นคุณค่าของความหลากหลายทางวัฒนธรรม ซึ่งจะนำไปสู่การสร้างสำนึกความเป็นพลเมืองโลก
“เราต้องไม่สอนวัฒนธรรมเพื่อสร้างความเกลียดชัง หรือสอนเพื่อประกาศความเป็นเจ้าของแต่เพียงฝ่ายเดียว เพราะวัฒนธรรมไม่มีใครเป็นเจ้าของลำพัง แต่เป็นสิ่งที่เกิดจากปฏิสัมพันธ์ร่วมกันของผู้คนในสังคม สิ่งที่ ศธ. และ วธ.ต้องระมัดระวังคือ การทำให้การเรียนรู้ประวัติศาสตร์และวัฒนธรรมกลายเป็นเครื่องมือในการประกาศความเป็นเจ้าของ หรือสร้างความรู้สึกว่าวัฒนธรรมของประเทศหนึ่งแตกต่างและเหนือกว่าประเทศอื่น”
“เพราะในความเป็นจริง ผู้คนในภูมิภาคสุวรรณภูมิมีการติดต่อสื่อสาร แลกเปลี่ยน และรับเอาวัฒนธรรมระหว่างกันมาอย่างต่อเนื่อง ก่อนจะนำมาปรับให้เข้ากับสภาพแวดล้อมของตนเอง” นายอรรถพลกล่าว
ขณะที่การขึ้นทะเบียนมรดกโลกไม่ได้มีเป้าหมายเพื่อประกาศกรรมสิทธิ์หรือความเป็นเจ้าของวัฒนธรรม
แต่เป็นการยอมรับและตระหนักถึงคุณค่าของสิ่งที่มีความโดดเด่นและเป็นอัตลักษณ์ของชุมชนหรือสังคมหนึ่งๆ แม้บางส่วนจะมีรากฐานหรือความเชื่อมโยงกับวัฒนธรรมของสังคมอื่นก็ตาม
แม้แต่ภาษาไทยก็ไม่ได้เกิดจากภาษาไทยล้วนๆ แต่มีการหยิบยืมคำจากภาษาอื่นมาดัดแปลง ปรับประยุกต์ และเพิ่มเติมรายละเอียดจนกลายเป็นภาษาในแบบของเรา
ดังนั้น การเรียนรู้วัฒนธรรมควรทำให้เด็กเกิดความภาคภูมิใจในอัตลักษณ์ของตนเอง เข้าใจที่มาที่ไปของวัฒนธรรม และในขณะเดียวกันก็เคารพความหลากหลายทางวัฒนธรรมของผู้อื่น
นี่คือหัวใจสำคัญของการเรียนรู้วัฒนธรรม
