‘โหราประชาธิปไตย’ ‘โหราศาสตร์’ ในฐานะ ‘เทคโนโลยีทางอำนาจ’ | ปราปต์ บุนปาน

ของดีมีอยู่ | ปราปต์ บุนปาน

หนึ่งในหนังสือขายดีของสำนักพิมพ์มติชนจากงานสัปดาห์หนังสือแห่งชาติครั้งที่ผ่านมา ก็คือ “โหราประชาธิปไตย” หนังสือแนววิชาการอ่านสนุก ซึ่งแปลมาจากวิทยานิพนธ์ระดับปริญญาเอกและหนังสือภาษาอังกฤษเรื่อง “Political Divinations: Making Citizens Sovereign in Buddhist Thailand”

หนังสือเล่มนี้เป็นผลงานของนักมานุษยวิทยาชาวอิตาเลียน “เอโออาร์โด ซีอานี” (อาจารย์เอโด) และแปลโดย “ปรีดี หงษ์สต้น”

อาจารย์เอโดเป็นฝรั่งจากประเทศอิตาลีที่เดินทางข้ามน้ำข้ามทะเลเข้ามาใช้ชีวิตในเมืองไทยตั้งแต่อายุยังไม่ถึง 20 ปี ก่อนที่ต่อมาเขาจะศึกษาต่อระดับปริญญาตรี-โท-เอกกับมหาวิทยาลัยที่อังกฤษ และเลือกเขียนวิทยานิพนธ์ในหัวข้อที่ว่าด้วย “โหราศาสตร์กับการเมืองไทย”

เมื่อวันที่ 5 เมษายน ในงานสัปดาห์หนังสือฯ สำนักพิมพ์มติชนได้จัดเวทีเปิดตัวขนาดย่อยๆ ให้แก่หนังสือเล่มนี้ โดยมี “ศิโรตม์ คล้ามไพบูลย์” ทำหน้าที่เป็นผู้ดำเนินรายการพูดคุยกับผู้เขียน

นี่คือเนื้อหาบางส่วนที่อาจารย์เอโดกล่าวแนะนำงานเขียนของตนเองเอาไว้ (ผ่านภาษาไทยที่ชัดถ้อยชัดคำ)

“สิ่งที่ผมสนใจที่สุดในหนังสือเล่มนี้ ที่ผมเสนอไป คือ ‘โหราศาสตร์และวิชาดูดวงต่างๆ’ ผมใช้คำว่าเป็น ‘เทคโนโลยี’ ชนิดหนึ่ง ที่คนในประเทศไทยและเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ใช้มาตลอด เพื่อ (ให้) ได้อำนาจอธิปไตย ซึ่งในอดีต คนที่นิยมใช้จะเป็นชนชั้นนำ เมื่อตั้งเมืองใหม่ หรืออะไรก็ตาม

“ที่น่าสนใจ คือ ในประเทศไทยหลัง 2475 ความรู้ที่ในอดีตค่อนข้างถูกหวงไว้กับชนชั้นนำ มันแพร่กระจายค่อนข้างชัดเจน แล้วคนที่ไม่ได้เป็นชนชั้นนำก็เริ่มใช้ ตอนแรกจะเป็นทหารเบอร์ใหญ่ ต่อไปก็นักการเมือง ต่อไปก็นักธุรกิจ ต่อไปก็คนชนชั้นกลางทั่วไปมากขึ้นๆๆ เพื่อเสริมอำนาจให้ตัวเอง ในแง่ของการเมืองหรือชีวิตประจำวันด้วย ขอให้รวย

“ผมจบหนังสือเล่มนี้โดยเล่าให้ฟังว่า ในไม่กี่ปีที่ผ่านมา คนรุ่นใหม่ที่ไปประท้วง (ทางการเมือง) บางกลุ่ม ก็ได้ใช้เทคโนโลยีนี้เพื่อให้ประชาชนทั้งปวงได้อำนาจอธิปไตย ซึ่งอันนี้ก็น่าสนใจมาก

“ผมได้สัมภาษณ์หมอดูที่เป็นวัยรุ่น ที่ใช้ (โหราศาสตร์) ในการประท้วง เขาเห็นว่าเทคโนโลยีเก่าเราเองก็ใช้ได้ เราทุกคนมีสิทธิ์ที่จะใช้เพื่อเสริมดวง เสริมอำนาจ เสริมบารมี ให้กับประชาชนทั้งหมด อันนี้น่าสนใจ คือมีความดัดแปลงที่ค่อนข้างชัดเจน”

“ในมุมมองของผม สิ่งที่น่าสนใจคือการใช้คำว่า ‘บารมี’ เพราะในอดีต คำว่าบารมีจะใช้เฉพาะกับคนชนชั้นนำ ในไม่กี่สิบปีที่ผ่านมา คนทั่วไปก็เริ่มใช้ ตอนแรกก็กับผู้นำทางการเมือง ถ้าคุณไปหาหมอดูตอนนี้ หมอดูจะทักคนทั่วไปว่า เออ คุณต้องเสริมดวงเสริมบารมีนะ

“เฮ้ย อันนี้มันใหม่มาก คือใช้คำนี้ที่เกี่ยวกับความศักดิ์สิทธิ์ของ ‘ผู้ใหญ่’ กับคนทั่วไปอย่างนี้ได้อย่างไร? และที่น่าสนใจ เมื่อผมเก็บข้อมูลกับหมอดูสายประชาธิปไตย หมอดูบางคนบอกว่าประชาชนทั้งหมดมีบารมี ประชาชนทั้งหมดพร้อมที่จะเป็นเจ้าของประเทศจริงๆ

“ในหนังสือเล่มนี้ผมเน้นว่า ไอเดียที่มาจากโครงสร้างของพระพุทธศาสนายัง (ถูก) ใช้ในการเมืองไทยอยู่ แต่ในเวลาเดียวกัน ก็มีความเปลี่ยนแปลง และความเข้าใจเกี่ยวกับประชาธิปไตยก็เข้ามาเกี่ยวข้อง ทำให้ความเข้าใจในเรื่องของสิ่งศักดิ์สิทธิ์ บารมี กระจายหรือ democratized ไปด้วย…

“สิ่งที่ผมเสนอในหนังสือเล่มนี้ คือ โหราศาสตร์หรือวิชาดูดวงต่างๆ มันเป็นสิ่งที่เปลี่ยนตลอดเวลา หมอดูแต่ละคนก็ตีความในแง่ที่ตัวเองรู้สึกว่าใช่

“เราชอบจินตนาการว่าอันนี้มันเป็นประเพณีโบราณที่คงตัวตลอด ไม่เลย ผมเสนอว่ามันเป็นพิธีกรรมที่ cosmopolitan (เต็มไปด้วยความหลากหลาย) มาก เปลี่ยนตลอด เป็นเพราะแบบนี้แหละที่คนยังนิยม เพราะไม่ได้อยู่นิ่ง มันตามสังคมทัน”

“ข้อสรุปสำคัญของหนังสือเล่มนี้ คืออยากให้ทุกคนเห็นว่าอำนาจกับศาสนามาคู่กันโดยตลอด และในหนังสือเล่มนี้ ซึ่งผมไม่อยากจะบรรยายในวันนี้ เพราะมันจะค่อนข้างยาว แต่ผมเปรียบเทียบให้เห็นว่า ในโลกตะวันตก โลกของฝรั่ง ความเข้าใจที่เรามีต่อประชาธิปไตย จริงๆ แล้วมันเป็น (เรื่อง) ค่อนข้างเฉพาะ มาจากศาสนาเหมือนกัน มาจากศาสนาคริสต์

“ในสังคมไทย พื้นฐานมันไม่เหมือนกันเลย ผมก็เลยคิดว่าเราต้องทำงานกับสิ่งที่เรามี แนวคิดของความศักดิ์สิทธิ์ที่เรามีอยู่ในศาสนาพุทธ เพื่อทำให้ประชาธิปไตยที่นี่ทำงานได้ บางอย่างเราเอาแนวคิดมาจากโลกนั้นโดยคิดว่ามันสากล ไม่ได้ เพราะมันไม่ได้สากล มันเป็นของคริสต์มากๆ คุณจะเอามาใช้ในสังคมพุทธยาก

“ผมก็เลยพยายามเสนอให้เข้าใจว่า ที่โน่นมันมีที่มาที่ไปอย่างนี้ คือมาจากศาสนาคริสต์ ที่นี่มันต่างกัน เพราะพื้นฐานคือพุทธ เราจะต้องคิดอีกแบบ เพื่อทำให้ประชาธิปไตยเกิดขึ้นจริงๆ”