นิพพาน 3 ระดับ ตทังคะ กับ วิกขัมภนะ จุดเริ่ม จากจิตว่าง

คอลัมน์ ดังได้สดับมา โดย วิเวกา นาคร

สังเกตหรือไม่ แม้คำว่า “นิพพาน” จะเป็นเรื่องขรึมขลัง เป็นเป้าหมายขั้นสูงสุดที่ชาวพุทธล้วนปรารถนาและบรรลุได้อย่างยากเย็นเป็นอย่างยิ่ง

แต่ “น้ำเสียง” ของท่านพุทธทาสภิกขุ ก็น่าสนใจ

เริ่มจากเปรียบเทียบกับความหมายดั้งเดิมในภาษาบาลีที่ว่า เย็น หรือ ดับ พร้อมกับอุปมากับสิ่งที่ชาวบ้านรับรู้และรู้สึกอย่างใกล้ชิด

นั่นก็คือ “เย็นลงเหมือนกับไฟที่เย็นลง”

นั่นก็คือ “หรือของร้อนๆ อะไรก็ตามมันเย็นลง นั่นแหละคืออาการที่นิพพานล่ะ ถ้าพวกแม่ครัวพูดอยู่ในครัวก็พูดว่า

“ข้าวเดี๋ยวนี้นิพพานได้ที่พอจะกินได้”

จากที่เคยรู้สึกขรึม จากที่เคยรู้สึกขลัง ก็เริ่มคลายตัวลงถึงระดับที่ว่า “ข้าวต้มที่ยกลงมาจากไฟทั้งหม้อนี้มันยังกินไม่ได้ มันย้งต้องรอจนกว่ามันจะนิพพานลงๆ จนได้ที่มันจึงจะกินได้”

ทั้งยังระบุด้วยว่า “คำว่านิพพานนั้นที่เป็นภาษาชาวบ้านแท้ๆ มันหมายถึงของที่ร้อนเย็นลงเท่านั้น”

ท่าทีเหล่านี้เองที่ก่อให้เกิดความเข้าใจผิด นำไปสู่การถกเถียงอภิปราย

นั่นก็คือ บางฝ่ายมองและประเมินว่า “นิพพาน” เป็นกระบวนการอันยากลำบาก เมื่อท่านพุทธทาสภิกขุอธิบายในแบบนี้ย่อมทำให้ความขรึมความขลังที่มีอยู่คลายลงกระทั่งอาจขาดความศักดิ์สิทธิ์ ตรงนี้เองที่ ปีเตอร์ เอ. แจ็กสัน ได้ประมวลเข้ามา

ต้องอ่าน

ผลที่สำคัญที่สุดจากการที่พุทธทาสกำหนดให้ “จิตว่าง” เป็นฐานหลักของความหลุดพ้นในพระพุทธศาสนาก็คือ “นิพพาน” ไม่ใช่ภาวะอันล้ำเลิศที่คนเราจะต้องใช้ความเพียรพยายามกำจัดกิเลสอยู่นานหลายปีหรือหลายชาติเท่านั้นจึงจะเข้าถึงได้ แต่มีลักษณะของ “จิตว่าง”

คือ เป็นภาวะเดิมแท้ที่จิตบริสุทธิ์อยู่โดยพื้นฐาน

กล่าวอีกนัยหนึ่งก็คือว่า ในระบบของท่านพุทธทาสนั้น “นิพพาน” ก็คือสถานะอันเป็นลักษณะเดิมแท้ของจิต

“นิพพาน” เป็นภาวะพื้นฐานของจิต

เป็นสมดุลทางจิตที่มีอยู่แต่เดิมที่เราจะต้องดำรงไว้ หรือเข้าถึงให้ได้อีกครั้ง โดยกำหนดสติไว้ไม่ให้โมหะและอวิชชาแห่ง “ตัวกู” – “ของกู” เกิดขึ้น

ท่านพุทธทาสรับรู้เกี่ยวกับ “นิพพาน” 3 ระดับ

ระดับแรกเรียกว่า “ตทังคนิพพาน” ซึ่งหมายถึง สถานะที่เกิดขึ้นเพียงชั่วขณะเมื่อภาวะภายนอกบังเอิญทำให้คนเราไม่เกิดความคิดเรื่องตัวกูของกู

นั่นคือ “ตทังคนิพพาน” หมายถึงการบรรลุภาวะสงบทางจิตเนื่องจากอิทธิพลของสิ่งแวดล้อมที่ก่อสันติสุข

นิพพานระดับที่ 2 ที่ท่านพุทธทาสกล่าวถึงก็คือ “วิกขัมภนนิพพาน” ซึ่งหมายถึงความสงบทางจิตที่เข้าถึงได้ด้วยการควบคุมจิตในระหว่างการทำสมาธิอย่างเข้มข้นจนสามารถบังคับหรือข่มกิเลสเอาไว้ได้

แต่นิพพานทั้ง 2 ระดับนี้ไม่อาจอยู่ได้อย่างถาวร

ในกรณีของ “ตทังคนิพพาน” นั้น ถ้าสิ่งแวดล้อมภายนอกเปลี่ยนไปสู่ความไม่สงบ กิเลสก็จะกลับมารบกวนจิตอีกครั้งหนึ่ง

ส่วนในกรณีของ “วิกขัมภนนิพพาน” นั้น

แท้ที่จริงแล้วกิเลสไม่ได้ถูกกำจัดออกไป หากเพียงแต่ถูกกดทับหรือทำให้เปลี้ยไปด้วยพลังของสมาธิเท่านั้น

ในทางตรงกันข้ามกับนิพพานระดับต้นทั้งสองนี้ยังมีนิพพานระดับสูงสุดที่ท่านพุทธทาสกล่าวถึงคือ “สมุทเฉทนิพพาน” หรือ “ปรินิพพาน” ซึ่งเป็นความสงบของจิตอันเนื่องจากกิเลสถูกกำจัดออกไปจนหมด แทนที่จะถูกข่มหรือระงับไว้ชั่วคราว

อย่างไรก็ตาม ท่านพุทธทาสก็ยังถือว่า ทั้ง “ตทังคนิพพาน” และ “วิกขัมภนนิพพาน” เป็นนิพพานที่แท้จริงเช่นกัน ในขณะที่ผู้คัดค้านท่านซึ่งยึดคติแบบดั้งเดิมกลับถือว่า “ปรินิพพาน” เท่านั้นที่เป็นนิพพานที่แท้จริง

สำหรับท่านแล้ว “ปรินิพพาน” อันเอกอุดมนั้นจะชี้นำล่วงหน้าด้วย “ตทังคนิพพาน” และ “วิกขัมภนนิพพาน” ซึ่งแม้จะไม่ลึกซึ้งและถาวรอย่าง “ปรินิพพาน”

ก็ยังคงเป็นนิพพานที่แท้จริงอยู่นั่นเอง

ความน่าสนใจอยู่ตรงที่ ปีเตอร์ เอ. แจ็กสัน ได้หยิบเอาข้อโต้แย้งซึ่งมาจาก อนันต์ เสนาขันธ์ ผู้พันอันตรายที่สังกัดสำนักวัดบวรนิเวศฯ ขึ้นมา

เป็นข้อโต้แย้งที่แม้จะใช้ “ธรรม” นำหน้า

แต่ก็ต้องยอมรับว่า เมื่อตกมาถึงมือของ อนันต์ เสนาขันธ์ ก็แฝงไว้ด้วยกลิ่นอายในทางการเมืองและความมั่นคงอย่างเข้มข้น

เป็นสีสันที่พยายามลากดึงท่านพุทธทาสภิกขุให้เข้าไปสู่ “วังวน”

“วังวน” อันแม้จะมองไม่เห็นความสัมพันธ์ ยึดโยง อยู่กับกรณีของ ม.ร.ว.คึกฤทธิ์ ปราโมช แต่ก็แทบมิได้ห่างไกลเท่าใดนัก

จำเป็นต้องติดตาม