เปลี่ยน ”นม UHT ที่เพิ่งหมดอายุ” ให้เป็น ”อาหารสัตว์คุณภาพดี-ปลอดภัย-ลดต้นทุน 25%” เร่งโต เร่งขุน เร่งนม โปรตีนครบ ย่อยง่าย สุขภาพลำไส้ดี
นม UHT ที่เลยกำหนดหมดอายุแล้วแล้ว แต่กล่องยังดีอยู่ สามารถเป็นทางเลือกในการลดต้นทุน เพื่อใช้เป็น ”อาหารสัตว์ได้” แต่ยังต้องเป็นวัตถุดิบดี มีคุณค่า ซึ่งจะช่วยลดค่าอาหาร และเพิ่มกำไรให้ฟาร์มได้ด้วย
เรื่องนี้ ”ศาสตราจารย์ ดร.วิโรจน์ ภัทรจินดา” ศาสตราจารย์สาขาวิชาสัตวศาสตร์ คณะเกษตรศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น เคยได้ทำการวิจัย พร้อมเผยแพร่บทความวิชาการเรื่อง ”การเพิ่มมูลค่านม UHT หมดอายุ: สร้างคุณภาพอาหารสัตว์ เร่งโต เร่งขุน เร่งนม และลดต้นทุน สำหรับโคนม โคเนื้อ แพะ แกะ สุกร เป็ด และไก่ โดยพบว่า น้ำนม UHT ที่ “พ้นวันหมดอายุ” แต่บรรจุภัณฑ์ยังสมบูรณ์ ไม่ได้เป็น “นมเสีย” โดยอัตโนมัติ วันหมดอายุเป็นจุดควบคุมด้านคุณภาพและกฎหมาย จึงไม่ได้ตัดสินจากเลขวันที่อย่างเดียว ต้องตรวจสภาพกล่อง กลิ่น สี ตะกอน ค่า pH ก่อนนำมาใช้ ในน้ำนมที่ผ่านการตรวจแล้วสามารถนำมาให้กินได้โดยตรงหรือผสมในอาหารสัตว์หรือทำเป็นอาหารข้นหมัก อาหารสูตรรวมหมัก (Total Mix Ration, TMR)
น้ำนมโค UHT รสจืดโดยทั่วไป มีวัตถุแห้ง 12–13%, โปรตีน 3.0–3.4%, ไขมัน 3.0–3.8% และแลคโตส 4.5–5.0% จึงเป็นวัตถุดิบที่ให้ทั้งโปรตีน พลังงาน และแร่ธาตุ โดยในนมมีแคลเซียมและฟอสฟอรัสเป็นหลัก สำหรับเกษตรกร หากมีน้ำนม UHT ดังกล่าว ที่ผ่านการตรวจสอบแล้ว สามารถนำมาใช้ได้หลายรูปแบบ เช่น ให้สัตว์กินโดยตรง ผสมในอาหารข้น ทำเป็นอาหารข้นหมัก ผสมในอาหาร TMR หมัก โดยเฉพาะในโคนม ซึ่งเป็นสัตว์เคี้ยวเอื้อง น้ำนมสามารถใช้เป็นแหล่งเสริมพลังงาน และโปรตีนในอาหารได้ พร้อมยังได้นำเสนอ ตัวอย่างการทำอาหารข้นหมัก 16%โปรตีน (CP) และ 18% และอาหาร TMR หมัก 14 % โปรตีน และ 16% ทั้งสูตรที่ไม่มียูเรียและสูตรมียูเรีย เพื่อเป็นต้นแบบนำไปใช้ตามวัตถุดิบในท้องถิ่นเป็นการสร้างมูลค่าเพิ่มและหมุนเวียนการใช้ทรัพยากรที่คุ้มค่าที่สุด
ก่อนนำมาใช้ ต้องตรวจคุณภาพนมอย่างไร?
นมที่ผ่านกระบวนการ UHT มีการใช้ความร้อนสูงและบรรจุแบบปลอดเชื้อ ทำให้ผลิตภัณฑ์ที่ยังไม่เปิดใช้งานมีอายุเก็บยาว การรัลซื้อไว้เพื่อเป็นอาหารสัตว์ ควรเลือกนมที่บรรจุภัณฑ์ยังสมบูรณ์ โดยกล่องต้องไม่บวม และไม่รั่ว จากนั้น สุ่มตรวจนม เพื่อดูค่า pH สี และการตกตะกอน ซึ่งตามการวิจัยตามหลักวิชาการ หากตรวจได้ค่า pH ประมาณ 6.5–7 และไม่มีตะกอน สามารถนำมาใช้เป็นอาหารสัตว์ได้ แม้สีอาจเปลี่ยนไปเล็กน้อย แต่หากต้องการความมั่นใจมากขึ้น สามารถส่งตรวจจุลินทรีย์ก่อโรคเพิ่มเติมได้ แต่ทั้งนี้ สำหรับนมที่เปิดกล่องแล้ว ควรนำไปใช้หรือเข้าสู่กระบวนการหมักทันที เพื่อป้องกันการปนเปื้อนจากเชื้อในอากาศ หรือ ถ้ามีนมไม่มาก สามารถให้โคกินโดยตรงได้
สำหรับสูตรการนำไปประกอบเป็นอาหารสัตว์
•ลูกสัตว์ก่อนหย่านม: นมที่ผ่านเกณฑ์ อาจใช้เป็นอาหารเหลวทดแทนบางส่วนได้ โดยเริ่มทีละน้อย รักษาอุณหภูมิและสุขลักษณะภาชนะ เช่น ใช้ในลูกโค ลูกสุกร ลูกแพะแกะ ให้กินหลังผ่านระยะลูกสัตว์กินน้ำนมเหลืองไปแล้ว ใช้ทดแทนอาหารข้นเสริม ช่วยให้ลูกสัตว์เจริญเติบโตแข็งแรงขึ้นมาก โดยอัตราให้กินน้ำนม 5-10% ของน้ำหนักตัว
•สัตว์เคี้ยวเอื้องโตเต็มวัย: ใช้เป็นแหล่งพลังงาน โปรตีนเสริม ด้วยอาหารนมมีความหอมมันเนยที่โคคุ้นชินกลิ่นอยู่แล้ว จะกระตุ้นการกินอาหาร และเป็นตัวช่วยหมักอาหารได้ดี ให้กินตรงในอัตรา 2-4 กิโลกรัม/ตัว หรือผสมในสูตรอาหาร 10% น้ำหนักแห้ง (ข้อจำกัดมาจากราคานมที่อาจแพง)
•สุกร เป็ด ไก่: ใช้ช่วยปรับสูตรอาหารให้มีสมดุลกรดอะมิโน พลังงาน แคลเซียม–ฟอสฟอรัส ควรทำเป็นอาหารข้นหมักร่วมจุลินทรีย์ เพื่อเพิ่มคุณค่าและถนอมอาหารได้นานกินได้ทั้งวันไม่เสียบูด หรือทำเป็นอาหารผสมข้นแห้ง เพราะอาหารเปียกบูดเสียเร็ว อาหารข้นหมักจุลินทรีย์ ถือเป็นอาหารโปรไบโอติก ใช้ให้กินเสริมอิสระ หรือทดแทนบางงส่วนได้ เพราะใช้เป็นอาหารทดแทนอาหารข้นได้ แต่ควรเพิ่มให้กินทีละน้อยให้สัตว์ปรับตัวก่อน
หากฟาร์มมีน้ำนม UHT จำนวนมาก การนำไปผสมเป็นอาหารข้นหมัก จะช่วยให้สามารถเก็บรักษา และนำมาใช้ได้ตามต้องการ ตัวอย่างสูตร มีทั้งสูตร โปรตีน 16% และ 18% โดยมีนม UHT เป็นส่วนประกอบ 45 กิโลกรัมต่ออาหารสด 100 กิโลกรัม และมีทั้งสูตรที่ใส่ยูเรียและไม่ใส่ยูเรีย แต่สูตรที่ใส่ยูเรียใช้สำหรับสัตว์เคี้ยวเอื้องโต เช่น โคนม โคเนื้อ แพะ และแกะ และสูตรที่ไม่ใส่ยูเรียใช้กับลูกสัตว์และสุกร เป็ด ไก่
ขั้นตอนทำอาหารข้นหมักแบบง่าย ๆ
1. ตรวจรับนมและวัตถุดิบให้ผ่านเกณฑ์ความปลอดภัย
2. บดมันเส้นให้สม่ำเสมอ แล้วผสมวัตถุดิบแห้งกับพรีมิกซ์
3. หากเป็นสูตรที่มียูเรีย ต้องผสมยูเรียให้กระจายตัวทั่วถึง ห้ามเทยูเรียรวมกันเป็นกอง
4. ผสมกากน้ำตาลและหัวเชื้อจุลินทรีย์ DLD ในน้ำนมตามฉลาก
5. นำไปคลุกกับวัตถุดิบทั้งหมดให้สม่ำเสมอ
6. บรรจุถุงหรือถัง อัดไล่อากาศ และปิดให้สนิท
7. หมักในที่ร่มอย่างน้อย 7–14 วัน
8. ก่อนนำไปให้สัตว์กิน ต้องตรวจกลิ่นและสภาพอาหาร โดยอาหารหมักควรมีกลิ่นเปรี้ยวสะอาด ไม่มีกลิ่นเหม็นเน่า
9. เมื่อเปิดถุงแล้ว ควรจัดการให้สัตว์กินเป็นวัน ๆ และไม่ควรเก็บไว้นานหลังเปิด
คำแนะนำอาหารข้นหมัก
กินที่น้ำหนักสดเริ่มที่ 0.25–0.5% ของน้ำหนักตัว แล้วเพิ่มภายใน 7–14 วันตามดูมูล ความอยากอาหาร และผลผลิต โดยทั่วไปอัตราใช้ในโคนมรีดนม ใช้อาหารข้น 1 กิโลกรัม ต่อผลผลิตน้ำนม 2–3 กิโลกรัม ในโคเนื้อ 0.5–1.5% น้ำหนักตัว; แพะ–แกะ 0.5–1.0% น้ำหนักตัว ในสุกร/สัตว์ปีกใช้เฉพาะสูตรไม่มียูเรีย เริ่มแทนอาหารข้นสำเร็จรูปไม่เกิน 2–5% และประเมินสมรรถนะก่อนเพิ่มปริมาณให้กินขึ้นอีก
อีกทางเลือกคือทำ “TMR หมัก”
สำหรับฟาร์มโคนม ที่ใช้ระบบ TMR สามารถนำนม UHT มาเป็นส่วนหนึ่งของอาหาร TMR หมักได้ ตัวอย่างสูตร มีทั้งสูตรโปรตีน 14% และ 16% โดยใช้นม UHT 39.5 กิโลกรัมต่ออาหารสด 100 กิโลกรัม ร่วมกับมันเส้น กากมัน กากถั่วเหลือง กากน้ำตาล ฟางข้าว หญ้าเนเปียร์หมัก แร่ธาตุพรีมิกซ์ และหัวเชื้อจุลินทรีย์ กระบวนการทำ คือ สับฟางและหญ้าให้มีขนาดประมาณ 2–5 เซนติเมตร จากนั้นผสมวัตถุดิบต่าง ๆ ให้เข้ากัน ก่อนบรรจุและอัดแน่นเพื่อไล่อากาศ แล้วหมักอย่างน้อย 7–14 วัน ก่อนเปิดใช้
เทคนิคง่าย ๆ 4 ข้อ ก่อนใช้นม UHT เลยวันหมดอายุเป็นอาหารโค
1. กล่องต้องไม่บวม ไม่รั่ว และอย่านำกล่องที่มีความผิดปกติมาใช้
2. อย่าดูแค่วันหมดอายุ แต่ต้องตรวจกลิ่น สี ตะกอน และค่า pH ก่อน
3. เริ่มให้ทีละน้อย ให้สัตว์ปรับตัวประมาณ 7–14 วัน และติดตามมูล ความอยากอาหาร และผลผลิต
4. ถ้ามีจำนวนมาก ทำเป็นอาหารหมัก ซึ่งทั้งอาหารข้นหมัก และ TMR หมัก ช่วยให้เก็บรักษาได้นานขึ้น และนำมาใช้ตามความต้องการ
ดังนั้น จะเห็นได้ว่า น้ำนม UHT ที่หมดอายุที่จำหน่ายในราคาถูก แต่ยังมีคุณภาพ และผ่านระบบตรวจรับสามารถเปลี่ยนจากภาระกำจัดทิ้ง เป็นแหล่งเสริมโปรตีน ไขมัน แลคโตส แร่ธาตุในอาหารสัตว์ได้ สามารถใช้ให้กินโดยตรงได้ หากมีปริมาณมากควรทำเป็นอาหารข้นหมักและอาหาร TMR หมักจุลินทรีย์โปไบโอติก จะช่วยยืดอายุเก็บรักษา และถนอมอาหารไว้ใช้ตามต้องการ ทั้งช่วยเพิ่มคุณภาพโปรตีน เพิ่มความน่ากิน ใช้ร่วมวัตถุดิบในท้องถิ่นเพื่อลดต้นทุนค่าอาหารได้ โดยเฉพาะในสัตว์เคี้ยวเอื้องเช่น โคกระบือ แพะแกะ จะเป็นสัตว์ที่กินอาหารแบบนี้ได้ดีมากเพราะมีจุลินทรีย์ในกระเพาะช่วยหมักย่อยอาหารได้ดีมาก
