ต้นตีนเป็ด กลิ่นดอกฉุนที่ควรระวัง

สมุนไพรเพื่อสุขภาพ | โครงการสมุนไพรเพื่อการพึ่งพาตนเอง

มูลนิธิสุขภาพไทย

ต้นตีนเป็ด หรือพญาสัตบรรณ พรรณไม้ที่สร้างข้อถกเถียงในสังคมไทยเป็นประจำทุกปี เมื่อย่างเข้าสู่ฤดูหนาว ดอกต้นตีนเป็ดกลิ่นฉุนรุนแรงจะโชยมาตามลม จนทำให้หลายคนเกิดอาการวิงเวียนศีรษะ แน่นหน้าอก และมีอาการแพ้ไปตามๆ กัน ทว่าในอีกมุมหนึ่ง พญาสัตบรรณกลับมีประวัติศาสตร์ความเป็นมา ที่มีทั้งคุณประโยชน์ที่น่าสนใจและก็มีข้อควรระวังหรือที่ไม่พึงประสงค์ร่วมด้วย

คำว่า “ตีนเป็ด” มาจากลักษณะการเรียงตัวของใบที่แผ่ออกรอบข้อเป็นวงคล้ายกับนิ้วเท้าของเป็ด ส่วนชื่อ “พญาสัตบรรณ” นั้น คำว่า “สัต” แปลว่า เจ็ด และ “บรรณ” แปลว่า ใบ ซึ่งสื่อถึงลักษณะเด่นที่มักมีใบ 7 ใบในหนึ่งก้านใบนั่นเอง ส่วนชื่อสามัญในภาษาอังกฤษเรียกว่า Blackboard Tree หรือ Devil’s Tree (ต้นไม้ปีศาจ) มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Alstonia scholaris (L.) R. Br. มีถิ่นกำเนิดดั้งเดิมในแถบเอเชียใต้และเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ตั้งแต่ประเทศอินเดีย ปากีสถาน ศรีลังกา มาจนถึงภูมิภาคอาเซียน รวมถึงประเทศไทย

การกระจายพันธุ์ตามธรรมชาติ มักพบในป่าดิบแล้ง ป่าเบญจพรรณ และป่าดิบชื้นทั่วไป ที่ระดับความสูงตั้งแต่ใกล้ระดับน้ำทะเลไปจนถึง 1,000 เมตร ปัจจุบันนิยมนำมาปลูกเป็นไม้ประดับตามริมถนนและสถานที่ราชการ เนื่องจากโตไวและให้ร่มเงาได้ดี

ลักษณะเป็นไม้ยืนต้นขนาดใหญ่ ความสูงประมาณ 15-35 เมตร ลำต้นตรง เปลือกสีเทาอมน้ำตาลและมีร่องแตกตามยาว เมื่อสับเปลือกจะมียางสีขาวข้นไหลออกมาเป็นจำนวนมาก ใบเดี่ยวออกรอบข้อ ข้อละ 4-8 ใบ แต่ที่พบมากที่สุดคือ 7 ใบ แผ่นใบรูปมนรี เนื้อใบหนาและเหนียว ผิวใบด้านบนเขียวเข้มเป็นมัน ส่วนด้านล่างสีเขียวอ่อนหรือขาวนวล

ความสำคัญอยู่ที่ “ดอก” ซึ่งจะออกเป็นช่อกระจุกตามปลายกิ่ง ดอกมีขนาดเล็ก ทรงหลอด ปลายแยกเป็น 5 แฉก สีเขียวอ่อนหรือสีขาวอมเหลือง ดอกมักจะเริ่มบานพร้อมกันในช่วงเดือนตุลาคมถึงธันวาคมของทุกปี และจะส่งกลิ่นหอมฉุนรุนแรงมากในช่วงพลบค่ำจนถึงตอนกลางคืน ผลเป็นฝักยาวคู่ เมื่อแก่จะแตกออกมีเมล็ดที่มีขนสีขาวช่วยในการปลิวไปตามลม

ในทางอุตสาหกรรม เนื้อไม้ของต้นตีนเป็ดมีความหนาแน่นต่ำ น้ำหนักเบา และเนื้อไม้ละเอียด ในอดีตจึงนิยมนำมาทำเป็นกระดานดำ (เป็นที่มาของชื่อ Blackboard Tree) รวมถึงทำหีบศพ ไม้จิ้มฟัน และของเล่นเด็ก ส่วนยางสีขาวก็สามารถนำมาใช้ทำชันยาเรือได้

ในด้านการแพทย์แผนไทยและอายุรเวท เปลือกต้นมีรสขม ช่วยเจริญอาหาร ขับพยาธิ ขับน้ำเหลืองเสีย และแก้ไข้ได้ดี ยางขาวใช้หยอดหูแก้ปวด หรือใช้ทารักษาแผลเปื่อยเรื้อรัง ส่วนใบใช้ต้มน้ำอาบเพื่อรักษาโรคผิวหนังหรือแก้หวัด อย่างไรก็ตาม การนำมาใช้ต้องผ่านการปรุงยาโดยผู้เชี่ยวชาญ เนื่องจากทุกส่วนมีสารสำคัญที่อาจส่งผลกระทบต่อร่างกายได้ แม้จะไม่อันตรายถึงชีวิตจากการสัมผัสภายนอก แต่ “กลิ่น” ของดอกตีนเป็ดคือน้ำมันหอมระเหยที่มีกลุ่มสารเคมีประเภท Linalool ซึ่งมีฤทธิ์กระตุ้นระบบประสาทอย่างรุนแรง ผู้ที่มีร่างกายไวต่อกลิ่น หรือผู้ป่วยโรคระบบทางเดินหายใจ เช่น โรคภูมิแพ้ หอบหืด และไซนัสอักเสบ กลิ่นที่รุนแรงและเมื่ออยู่ใกล้กลิ่นนี้จะไปกระตุ้นให้เยื่อบุจมูกอักเสบ ส่งผลให้เกิดอาการเวียนศีรษะ คลื่นไส้ แน่นหน้าอก หายใจติดขัด และระคายเคืองตาได้อย่างง่ายดาย เชื่อว่าหลายคนเคยสูดดมกลิ่นดอกตีนเป็ดกันบ้างแล้ว

นอกจากต้นตีนเป็ดแล้ว ยังมีพรรณไม้กลุ่มอื่นที่มีกลิ่นหรือสารพิษที่ส่งผลต่อระบบประสาทและการหายใจในลักษณะที่คล้ายกันหรือรุนแรงกว่า เช่น ดอกลำโพงฝรั่ง (Angel’s Trumpet / Datura) ลำโพงฝรั่งหรือแตรนางฟ้า มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Brugmansia suaveolens (Humb. & Bonpl. ex Willd.) Sweet เป็นไม้พุ่มที่มีดอกรูปแตรขนาดใหญ่คว่ำลง ดอกมีกลิ่นหอมอ่อนๆ แต่ทุกส่วนของลำโพงฝรั่ง โดยเฉพาะเมล็ดและดอก มีสารกลุ่มอัลคาลอยด์ (Alkaloids) เช่น Scopolamine และ Atropine ที่รุนแรงมาก แม้การดมกลิ่นอาจไม่ส่งผลรุนแรงเท่าตีนเป็ด แต่หากได้รับสารพิษจากการกินหรือสัมผัสยางและเกสรเข้าสู่ร่างกาย สารนี้จะออกฤทธิ์ต้านระบบประสาทอัตโนมัติ ทำให้เกิดอาการตาพร่า ม่านตาขยาย หัวใจเต้นเร็ว ปากแห้ง คอแห้ง หลอนประสาท หายใจติดขัด และอาจเป็นอันตรายถึงชีวิตถ้าได้รับในปริมาณมาก พบว่ามีบางบ้านนำไปปลูกใกล้หน้าต่างห้องนอน ตื่นเช้าขึ้นมาใบหน้าท่านอาจบวม เกิดจากอาการแพ้พิษน้ำมันหอมระเหยจากดอกลำโพงฝรั่งนี้เอง

ต้นยี่โถ (Oleander) มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Nerium oleander L. ไม้ประดับที่มีพิษเช่นกัน ความงามของดอกสีชมพู แดง เหลือง หรือขาว จึงทำให้นิยมปลูกริมทางเช่นเดียวกับต้นตีนเป็ด แต่ยี่โถขึ้นชื่อว่าเป็นหนึ่งในพรรณไม้ที่มีพิษร้ายแรงที่สุดในโลก เกสรและดอกของยี่โถมีสารกลุ่ม Cardiac Glycosides ที่ส่งผลต่อหัวใจโดยตรง กลิ่นของดอกยี่โถในพื้นที่จำกัดอาจทำให้บางคนเวียนศีรษะได้ แต่โทษที่น่ากลัวคือ หากได้รับสารพิษจะทำให้หัวใจเต้นผิดจังหวะ คลื่นไส้ อาเจียน ท้องเสีย ทัศนวิสัยมืดบอด และระบบหัวใจล้มเหลว ส่วนของยางทำให้ผิวหนังอักเสบรุนแรงอีกด้วย

ต้นราตรี (Night-blooming Jasmine) มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Cestrum nocturnum L. ไม้พุ่มขนาดย่อมที่นิยมปลูกในบ้านเรือน ดอกจะบานและส่งกลิ่นหอมแรงในเวลากลางคืนเพื่อล่อแมลง แต่กลิ่นดอกราตรีมีความฉุนและเข้มข้นสูงมาก ปลูกไว้ใกล้ห้องนอนหรือในที่ที่อากาศถ่ายเทไม่สะดวก กลิ่นหอมระเหยนี้จะทำให้เกิดอาการระคายเคืองระบบทางเดินหายใจ วิงเวียนศีรษะอย่างรุนแรง ปวดหัว ตื้อตันในสมอง และนอนไม่หลับ คล้ายกับอาการแพ้ดอกตีนเป็ด

พญาสัตบรรณ ไม่ใช่ไม้พิษร้ายแรงที่ต้องตัดทิ้งเสียทีเดียว ยังมีคุณค่าทางระบบนิเวศและสรรพคุณทางยามากมาย ปัญหาอยู่ที่คนนำมาปลูกผิดที่ผิดทาง ปลูกในชุมชนเมืองที่มีคนอาศัยหนาแน่น ช่วงนี้บ้านใครใกล้ต้นตีนเป็ดที่กำลังส่งกลิ่นฉุนแรง ให้ปิดประตูหน้าต่างในช่วงหัวค่ำ ใครแพ้มากๆ ก็อาจต้องสวมหน้ากากอนามัย บ้านใครมีเครื่องฟอกอากาศชนิดแผ่นกรองคาร์บอน (Carbon Filter) ก็ช่วยดูดซับกลิ่นน้ำมันหอมระเหยในอากาศได้ดี และสูดยาดมสมุนไพร เช่น พิมเสน หรือการบูร บรรเทาอาการเบื้องต้น

เรียนรู้ธรรมชาติพรรณไม้ช่วยให้เราเลือกปลูกให้เหมาะกับที่ทาง รู้ใช้ประโยชน์และรู้อยู่ร่วมกันอย่างปลอดภัย