‘ฉันสงสัย ฉันจึงคิด ฉันจึงมีตัวตน’!

กาแฟดำ | สุทธิชัย หยุ่น

เจ้าของรางวัลโนเบลวรรณกรรมปีนี้ Anne Carson นักเขียนชาวแคนาดามีความน่าสนใจเป็นพิเศษตรงที่เธอเล่าเรื่องปรัชญาของนักคิดทั่วโลกอย่างลึกซึ้ง

เธอเขียนหนังสือมาแล้วอย่างน้อย 20 เล่มทั้งกวีนิพนธ์, ความเรียงและนิยาย

แต่ที่ผมสนใจเป็นพิเศษคือเรื่องที่เธอเล่าไว้ก่อนหน้านี้อย่างน้อยสองปี

ว่าด้วย “ความสงสัย การคิด และการดำรงอยู่ของมนุษย์” ที่เชื่อมโยงปรัชญาของ Ren? Descartes (เรอเน เดการ์ต) นักปราชญ์ชาวฝรั่งเศสแห่งศตวรรษที่ 17 ที่ได้ชื่อว่าเป็นบิดาแห่งปรัชญาสมัยใหม่

โดยเฉพาะที่เธอค้นพบว่าประโยคดั้งเดิมอันโด่งดังของเขานั้นมันไม่ใช่แบบที่เราเคยเข้าใจกันอย่างกว้างขวาง

เราได้รับรู้มายาวนานว่าประโยคอมตะนั้นคือ

“I think, therefore, I am” หรือ “ฉันคิด ฉันจึงมีตัวตน”

แต่แอนน์ คาร์สัน บอกว่าเธอไปค้นคว้าแล้วเจอว่าความจริงวลีเด็ดนั้นมันคือ

“I doubt, therefore I think, therefore I am.”

“ฉันสงสัย ฉันจึงคิด และเมื่อฉันคิด ฉันจึงมีตัวตน”

ถ้าอย่างนั้นหลายคนที่สนใจเรื่องปรัชญาคงจะต้องกลับไปทบทวนความเข้าใจเกี่ยวกับปรัชญาตะวันตกที่เราคุ้นเคยมาหลายร้อยปี

เพราะคนส่วนใหญ่รู้จักคำกล่าวอันโด่งดังของ Descartes

“I think, therefore I am.”

หรือ Cogito, ergo sum.

“ฉันคิด ฉันจึงมีตัวตน”

แต่นักเขียนแคนาดาผู้ศึกษาเรื่องนี้อย่างลุ่มลึกชวนให้เรามองประโยคนี้ใหม่ผ่านสิ่งที่เธอเพิ่งค้นพบเกี่ยวกับบทบาทของความสงสัยในปรัชญาของ Descartes

เธอชี้ให้เห็นว่า ก่อนที่มนุษย์จะคิด มนุษย์ต้องรู้จักสงสัย และความสงสัยนี่เองอาจเป็นจุดเริ่มต้นที่แท้จริงของการแสวงหาความรู้

คำกล่าวนี้มีความสำคัญเกินกว่าจะเป็นเพียงการถกเถียงเรื่องประวัติศาสตร์ปรัชญา

ทำให้ผมคิดต่อว่าแนวคิดนี้มันเกี่ยวข้องโดยตรงกับวิธีที่มนุษย์เรียนรู้ วิธีที่สังคมค้นหาความจริง วิธีที่นักข่าวทำงาน และโดยเฉพาะอย่างยิ่ง วิธีที่เราจะรักษาความเป็นมนุษย์ไว้ในโลกที่ AI กำลังเข้ามามีบทบาทในการคิดและตอบคำถามแทนเรา

คำถามที่น่าสนใจจึงไม่ใช่เพียงว่า

“ฉันคิด ฉันจึงมีตัวตน”

แต่อาจเป็นว่า

“ถ้าฉันไม่สงสัย ฉันยังคิดอย่างเป็นอิสระอยู่หรือไม่?”

แอนน์ คาร์สัน เล่าว่า เธอเองก็ความประหลาดใจที่เพิ่งพบว่า “ความสงสัย” มีบทบาทสำคัญอย่างยิ่งในกระบวนการคิดของนักปรัชญาผู้นี้

ข้อความที่เธอหยิบยกขึ้นมาคือ

Dubito, ergo cogito, ergo sum.

“I doubt, therefore I think, therefore I am.”

“ฉันสงสัย ฉันจึงคิด ดังนั้น ฉันจึงมีตัวตน”

พอมีคำว่า “ความสงสัย” มาปรากฏอย่างมีนัยสำคัญ ความหมายของความคิดเรื่อง I think, therefore, I am ก็เปลี่ยนไปอย่างน่าสนใจ

มันแปลว่า…เพราะมนุษย์อาจคิดได้โดยไม่ตั้งคำถาม

แต่อาจไม่สามารถค้นพบความจริงใหม่ๆ ได้ หากไม่เคยสงสัยสิ่งที่ตนเองเชื่ออยู่ก่อนแล้ว

ย้อนกลับไปในยุโรปศตวรรษที่ 17 อันเป็นช่วงเวลาที่ความรู้ดั้งเดิมกำลังถูกท้าทายอย่างรุนแรง

วิทยาศาสตร์สมัยใหม่เริ่มเติบโต

แนวคิดเกี่ยวกับจักรวาลที่มนุษย์เคยยึดถือกำลังเปลี่ยนแปลง

ความเชื่อทางศาสนา ปรัชญา และวิทยาศาสตร์กำลังเผชิญคำถามใหม่ๆ

Descartes ต้องการค้นหาพื้นฐานของความรู้ที่มั่นคงอย่างแท้จริง

เริ่มต้นด้วยวิธีที่ดูเหมือนขัดแย้งกับการแสวงหาความรู้

นั่นคือการสงสัยต่อทุกสิ่งอย่าง!

เขาสงสัยประสาทสัมผัสของตนเอง

เพราะบางครั้งตาของเราก็มองเห็นผิด

หูของเราอาจได้ยินสิ่งที่ไม่มีอยู่จริง

สิ่งที่เราคิดว่าเป็นความจริงอาจเป็นเพียงภาพลวงตา

เขาตั้งคำถามต่อไปว่า

เราจะแน่ใจได้อย่างไรว่าขณะนี้เราไม่ได้กำลังฝัน?

ในความฝัน เราอาจเชื่ออย่างสนิทใจว่าเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นเป็นเรื่องจริง

แต่เมื่อตื่นขึ้นมา เราจึงรู้ว่าทุกอย่างเป็นเพียงความฝัน

ถ้าเช่นนั้น เราจะพิสูจน์ได้อย่างไรว่าสิ่งที่เรากำลังประสบอยู่ขณะนี้ไม่ใช่ความฝันอีกชั้นหนึ่ง?

ยิ่งคิดตามยิ่งสนุก เพราะเมื่อเขาสงสัยไปถึงที่สุด เราก็กลับพบสิ่งหนึ่งที่ไม่สามารถสงสัยได้

นั่นคือการมีอยู่ของตัวผู้กำลังสงสัย

แม้ทุกสิ่งจะเป็นภาพลวงตา แม้โลกภายนอกจะไม่เป็นอย่างที่เห็น

แม้จะเป็นคนที่สามารถหลอกให้เราเข้าใจผิดทุกเรื่อง

แต่การที่เรากำลังสงสัยก็แสดงว่ามีการคิดเกิดขึ้น

และตราบใดที่เรากำลังคิด เราก็ย่อมไม่อาจปฏิเสธการดำรงอยู่ของตนเองในขณะนั้นได้

ในชีวิตประจำวัน เรามักมองความสงสัยในแง่ลบ

คนที่ลังเลอาจถูกมองว่าไม่มั่นใจ

คนที่ตั้งคำถามมากเกินไปอาจถูกกล่าวหาว่าขัดขวางการทำงาน

นักเรียนที่ถามครูซ้ำแล้วซ้ำเล่าอาจถูกมองว่าเป็นเด็กมีปัญหา

พนักงานที่ตั้งคำถามต่อคำสั่งผู้บริหารอาจถูกมองว่าไม่ให้ความร่วมมือ

ประชาชนที่ตั้งคำถามต่อรัฐบาลอาจถูกกล่าวหาว่าสร้างความวุ่นวาย

แต่ในประวัติศาสตร์ของมนุษยชาติ ความก้าวหน้าทางความรู้จำนวนมากเริ่มต้นจากคนที่กล้าสงสัยสิ่งที่คนส่วนใหญ่ยอมรับ

Galileo Galilei ตั้งคำถามต่อความเข้าใจเกี่ยวกับจักรวาลที่มีอิทธิพลในยุคของเขา

Charles Darwin ตั้งคำถามเกี่ยวกับความหลากหลายและวิวัฒนาการของสิ่งมีชีวิต

Albert Einstein ตั้งคำถามต่อสมมุติฐานเกี่ยวกับเวลา อวกาศ และแรงโน้มถ่วง

นักวิทยาศาสตร์เหล่านี้ไม่ได้สร้างความก้าวหน้าเพราะพวกเขารู้คำตอบทุกอย่างตั้งแต่ต้น

แต่เพราะพวกเขากล้าตั้งคำถามที่แตกต่างออกไป

แต่แอนน์ คาร์สัน เป็นนักเขียน เธอบอกว่าเราอยู่ในโลกที่ไม่สามารถอธิบายได้ด้วยเหตุผลเพียงอย่างเดียว

เธอบอกว่าเธอไม่ได้มองมนุษย์ผ่านเหตุผลเพียงด้านเดียว

เธอบอกว่างานเขียนของเธอเต็มไปด้วยความรู้สึกที่ขัดแย้งกัน

ความรักอาจทำให้มนุษย์มีความสุขและเจ็บปวดพร้อมกัน

ความทรงจำอาจเป็นทั้งสิ่งที่เราต้องการรักษาไว้และสิ่งที่เราอยากลืม

ภาษาอาจช่วยให้เราเข้าใจกัน แต่ขณะเดียวกันก็อาจทำให้เราเข้าใจผิด

มนุษย์อาจรู้สึกบางอย่างอย่างรุนแรง แต่ไม่สามารถอธิบายความรู้สึกนั้นด้วยถ้อยคำที่ชัดเจน

เธอบอกว่าความไม่แน่นอนจึงไม่ใช่ข้อบกพร่องที่ต้องกำจัดออกไปทั้งหมด

บางครั้งความไม่แน่นอนกลับเป็นส่วนหนึ่งของประสบการณ์มนุษย์ที่ลึกซึ้งที่สุด

เธอบอกว่าวรรณกรรมที่ดีไม่ได้มีหน้าที่แจกคำตอบสำเร็จรูปเสมอไป

บางครั้งหน้าที่สำคัญกว่าคือการทำให้ผู้อ่านกลับไปตั้งคำถามต่อชีวิตของตนเอง

นวนิยายที่ดีอาจไม่ได้บอกเราว่าใครเป็นคนดีหรือคนเลวอย่างเด็ดขาด

บทกวีที่ดีอาจไม่ได้อธิบายความรักให้จบลงในประโยคเดียว

และงานศิลปะที่ทรงพลังอาจไม่ได้ทำให้เรามั่นใจมากขึ้น แต่อาจทำให้เราตระหนักว่าความจริงซับซ้อนกว่าที่เคยคิด

ผมก็เลยตั้งคำถามต่อว่าถ้าไม่มีความสงสัย สังคมประชาธิปไตยจะเหลืออะไร?

ความสำคัญของการตั้งคำถามไม่ได้จำกัดอยู่ในห้องเรียนหรือวงการปรัชญา

แต่เกี่ยวข้องโดยตรงกับการเมืองและการปกครอง

สังคมประชาธิปไตยตั้งอยู่บนสมมุติฐานสำคัญว่า ไม่มีผู้มีอำนาจคนใดควรอยู่เหนือการตรวจสอบ

ไม่ว่าผู้นำจะได้รับความนิยมเพียงใด

ไม่ว่ารัฐบาลจะชนะการเลือกตั้งด้วยคะแนนเสียงมากเพียงใด

ไม่ว่านโยบายจะได้รับการสนับสนุนจากประชาชนจำนวนมากเพียงใด

ทุกการตัดสินใจยังต้องสามารถถูกตั้งคำถามได้

เพราะความนิยมไม่ใช่หลักประกันของความถูกต้อง และอำนาจไม่ใช่หลักฐานของความจริง

การตั้งคำถามต่อผู้มีอำนาจจึงไม่จำเป็นต้องหมายถึงการต่อต้าน

แต่อาจเป็นการทำหน้าที่ของพลเมืองที่รับผิดชอบ

ประชาชนมีสิทธิ์ถามว่ารัฐบาลใช้เงินภาษีอย่างไร

มีสิทธิ์สงสัยว่านโยบายหนึ่งจะให้ประโยชน์แก่ใคร

มีสิทธิ์ขอหลักฐานสนับสนุนคำกล่าวอ้างของผู้นำ

และมีสิทธิ์เปลี่ยนความคิดเห็นเมื่อพบข้อมูลใหม่

แต่ความสงสัยต้องใช้มาตรฐานเดียวกันกับทุกฝ่าย

และที่น่าสนใจกว่านั้นคือ เธอบอกว่าผู้ตั้งคำถามก็ต้องยอมรับว่าคำตอบที่ได้อาจไม่ตรงกับความเชื่อเดิมของตนเอง

พอมาถึงชีวิตของผู้คนวันนี้ ผมก็มีคำถามว่าเมื่อ AI คิดแทนเรา ความสงสัยจะยิ่งสำคัญหรือไม่?

เพราะเรากำลังเข้าสู่ยุคที่คำถามหนึ่งอาจได้รับคำตอบภายในเวลาไม่กี่วินาที

ปัญญาประดิษฐ์สามารถสรุปหนังสือ วิเคราะห์ข้อมูล เขียนบทความ แปลภาษา ช่วยสร้างโปรแกรมคอมพิวเตอร์

และสนทนาเกี่ยวกับปรัชญาที่มนุษย์ถกเถียงกันมานานหลายศตวรรษ

ความสามารถเหล่านี้กำลังเปลี่ยนวิธีที่มนุษย์เข้าถึงความรู้

แต่ขณะเดียวกันก็ทำให้เกิดคำถามใหม่

เมื่อเครื่องจักรสามารถตอบคำถามได้อย่างคล่องแคล่ว มนุษย์จะยังตรวจสอบคำตอบเหล่านั้นหรือไม่?

ปัญหาสำคัญของ AI ไม่ใช่เพียงว่ามันอาจให้คำตอบผิด

แต่คือบางครั้งมันอาจให้คำตอบผิดด้วยภาษาที่ฟังดูมั่นใจอย่างยิ่ง

นี่คือเหตุผลที่แนวคิดเรื่องความสงสัยของ Descartes กลับมามีความร่วมสมัยอย่างน่าประหลาด

เมื่อ AI ตอบว่าเหตุการณ์หนึ่งเกิดขึ้น เราควรถามว่าแหล่งข้อมูลคืออะไร

เมื่อ AI สรุปว่านโยบายหนึ่งประสบความสำเร็จ เราควรถามว่าใช้ตัวชี้วัดใด

เมื่อ AI บอกว่าคนส่วนใหญ่เห็นด้วย เราควรถามว่ามีผลสำรวจใดสนับสนุน

และเมื่อ AI อ้างคำพูดของบุคคลสำคัญ เราควรถามว่าเขาพูดจริงหรือไม่ พูดเมื่อใด และในบริบทอะไร

AI สามารถช่วยให้เราค้นหาคำตอบได้เร็วขึ้น

แต่ความรวดเร็วไม่ควรทำให้เราละทิ้งหน้าที่ในการตรวจสอบ ในยุคที่คำตอบมีราคาถูกลง ความสามารถในการตั้งคำถามที่ดีอาจมีคุณค่าสูงขึ้น

คําถามของผมไม่ได้หยุดแค่นั้น ผมถามตัวเองว่า AI สามารถสงสัยเหมือนมนุษย์ได้หรือไม่?

ตรงนี้คือจุดสลบ เพราะผมยังต้องพยายามหาคำตอบต่อไป

จะให้ถามใคร? ถาม AI แล้วมันให้คำตอบแล้วเราจะสงสัยว่ามันคิดแบบอัลกอริธึ่มหรือคิดอย่างมนุษย์กันแน่?

ยิ่งคิดยิ่งสงสัย

สรุปว่าท้ายที่สุดผมก็ยังต้องท่องประโยคเด็ดยุคศตวรรษที่ 17 อยู่ดี

“ฉันสงสัย ฉันจึงคิด และเมื่อคิดฉันจึงมีตัวตน”!