พลโท ดร.พงศกร รอดชมภู : รัฐธรรมนูญสากลเป็นสิ่งที่ประชาชนควรสนใจ
รัฐธรรมนูญเป็นเอกสารลายลักษณ์อักษรที่กำหนดความสัมพันธ์ระหว่างอำนาจต่างๆทั้งฝ่ายนิติบัญญัติ บริหารและตุลาการ ที่ลึกไปกว่านั้นคือการกำหนดความสัมพันธ์ระหว่างประชาชนและสถาบันต่างๆในสังคม ที่สำคัญขาดเสียไม่ได้คือหลักประกันในเรื่องสิทธิมนุษยชน ซึ่งสืบทอดมาตั้งแต่การปฏิวัติอันรุ่งโรจน์ของอังกฤษที่ขับไล่รัฐบาลเก่าและอัญเชิญพระเจ้าวิลเลียมและพระนางเมรีมาปกครองแทนโดยมีข้อตกลงในการปกป้องสิทธิของประชาชนที่ชัดเจนเป็นครั้งแรกนับตั้งแต่มีร่องรอยดังกล่าวจาก มหากฎบัตรในสมัยพระเจ้าจอห์นยุคโรบินฮูดที่เหล่าบารอนบังคับให้กษัตริย์ต้องจัดตั้งรัฐสภาและขอคำยินยอมจากรัฐสภาเสียก่อนในเรื่องภาษีและการทำสงคราม
รากฐานของเสรีภาพในระบอบประชาธิปไตยยุคเริ่มต้นดังกล่าวขัดแย้งอย่างรุนแรงต่อระบอบการปกครองเผด็จการนำมาซึ่งการประกาศอิสรภาพและมีการปกครองระบอบสาธารณรัฐในทวีปอเมริกา ตามด้วยการปฏิวัติในยุโรป ระบาดไปทั่วจนกระทั่งสิ้นสงครามโลกครั้งที่ ๑ ประเทศใหญ่ในยุโรปได้แก่ ปรัสเซีย ออสเตรียและรัสเซีย เกิดการปฏิวัติภายในมากบ้าง น้อยบ้าง ซึ่งเกิดจากความล้าหลังของการปกครองที่ไม่สอดคล้องกับเศรษฐกิจแบบอุตสาหกรรมยุคใหม่ ทำให้ประเทศในยุโรปอื่นรีบปรับตัวอย่างแข็งขันจนในที่สุดมีการปกครองในระบบรัฐสภาที่มีเสถียรภาพและเข้มแข็งต่อมาจนถึงปัจจุบัน
การกำหนดความสัมพันธ์ต่างๆที่พิสูจน์แล้วว่าประสบความสำเร็จ สร้างเสรีภาพและประชาธิปไตย ตลอดจนความยุติธรรมให้กับประชาชนและสังคม จนกลายเป็นแนวทางการปกครองในระบอบประชาธิปไตยทั้งที่เป็นระบบสาธารณรัฐและการปกครองระบอบประชาธิปไตยที่มีพระมหากษัตริย์เป็นประมุข หลีกหนีออกห่างจากระบอบเผด็จการด้วยบุคคลทั้งที่เป็นเผด็จการทหาร และเผด็จการด้วยคณะบุคคลหรือรัฐคือระบอบคอมมิวนิสต์มาได้ ประชาชนมีความเจริญ สุขสมบูรณ์ และมีหลักประกันในชีวิตที่มั่นคง
สิ่งเหล่านี้สร้างขึ้นได้ด้วยระบบการปกครองที่ดี ระบบการปกครองที่ดีสามารถมองเห็นได้จากในรัฐธรรมนูญ บางคนอาจแย้งว่ารัฐเผด็จการก็มีรัฐธรรมนูญ มีการเลือกตั้งแบบบังคับให้มีแต่พวกตนมีอำนาจ ซึ่งก็เป็นความจริง แต่นั่นคือการหลอกลวงต่างชาติว่าประเทศตนเป็นประชาธิปไตย บางประเทศถึงกับเขียนชื่อประเทศว่าเป็นประชาธิปไตย ทั้งๆที่การปกครองเป็นเผด็จการเต็มรูปแบบ ทั้งนี้ก็เกิดจากการหวาดกลัวว่า หากไม่มีประชาธิปไตยอยู่บ้างจะอยู่ในสังคมโลกกับเขาไม่ได้นั่นเอง
อย่างไรก็ตามประเทศที่มีการปกครองระบอบประชาธิปไตยที่แท้จริงด้วยเนื้อหานั้น ทั้งรัฐธรรมนูญ ทั้งการเลือกตั้งและการบังคับใช้กฎหมายก็จะมีเป้าหมายในการเคารพอิสรภาพ สิทธิ เสรีภาพ และทรัพย์สินของปัจเจกบุคคลเท่านั้น
จากหลักประกันนี้รัฐธรรมนูญที่เป็นสากลของหลายประเทศในยุโรป อเมริกาเหนือหรือแม้แต่ญี่ปุ่นเป็นสิ่งควรศึกษาทั้งสิ้น ทั้งนี้สภาพแวดล้อมและประวัติศาสตร์ของแต่ละประเทศนั้นไม่เหมือนกัน รัฐธรรมนูญสากลเหล่านี้จึงแตกต่างกันออกไป แต่ทั้งนี้หลักการสำคัญยังคงไม่แตกต่างกันแต่ประการใด
ยกเรื่องหมวดพระมหากษัตริย์เสีย สิ่งที่เป็นหลักการทั่วไปของเรื่อง สิทธิและเสรีภาพของประชาชนนั้น มีข้อสังเกตก็คือการกำหนดหลักประกันต่างๆให้กับประชาชนนั้น ไม่ควรมีข้อแม้ ตัวอย่างคือ ประโยคที่ว่า ประชาชนมีสิทธิ เสรีภาพในการ… ยกเว้นแต่บัญญัติไว้เป็นกฎหมาย ความหมายของประโยคนี้คือ สิทธิ เสรีภาพในเรื่องดังกล่าวนี้ไม่มีเพราะจะมีกฎหมายออกมายกเว้นสิทธิ เสรีภาพนี้อย่างมากมาย ทางที่ควรคือประชาชนควรมีสิทธิ เสรีภาพอย่างเต็มที่ แต่หากผิดกฎหมายอื่นก็ทำไม่ได้อยู่แล้ว เช่นการใช้เสรีภาพไปละเมิดผู้อื่น เป็นต้น ประชาชนควรทราบแต่หลักการ หากจะมีการแก้ไข หรือเขียนกันอย่างไรก็มีนักกฎหมายผู้มีความสามารถอยู่แล้ว
ในส่วนสำคัญของระบอบประชาธิปไตยคือ ประชาชนต้องเป็นผู้กำหนดกติกาในการอยู่ร่วมกันเอง แนวคิดนี้ดังจะเห็นในคำปราศรัยของ ประธานาธิบดีเอบราเฮม ลินคอล์น ที่ว่า “เป็นของประชาชน โดยประชาชน เพื่อประชาชน” คำว่าเป็นของคืออำนาจในการรับรองและตรากฎหมายเป็นของประชาชนในรัฐสภา โดยประชาชนก็มีทั้งเป็นผู้ออกกฎหมาย นำกฎหมายไปใช้โดยรัฐบาลที่มีที่มาจากประชาชนโดยตรง ได้แก่ ประธานาธิบดีและนายกรัฐมนตรีที่สามารถกำหนดผู้บริหารงบประมาณได้นั้นต้องมาจากการเลือกตั้ง รวมถึงการเลือกตั้งทางอ้อม เช่นให้สภาสูง สภาผู้แทนราษฎร รัฐบาล และฝ่ายตุลาการ มีตัวแทนในการเลือกคณะผู้พิพากษาศาลฎีกาที่มีอำนาจในการแต่งตั้งผู้พิพากษาแบบในยุโรป หรือ ระบบอเมริกันที่ให้ประธานาธิบดีซึ่งมีความชอบธรรมสูงเนื่องจากมาจากประชาชนโดยตรงแม้จะผ่านคณะผู้เลือกตั้งก็ตาม ก็สามารถแต่งตั้งผู้พิพากษาศาลสูงได้ ในขณะเดียวกันทั้งรัฐสภา และฝ่ายตุลาการก็สามารถถ่วงดุลกับฝ่ายรัฐบาลได้ ตามหลักการแบ่งแยกอำนาจ วิธีการถ่วงดุลอำนาจเบื้องต้นก็คือการแต่งตั้งและถอดถอนไขว้กันระหว่างอำนาจทั้งสาม เช่น ประธานาธิบดีแต่งตั้งศาลสูงได้ และก็โดนถอดถอนโดยศาลสูงได้เช่นกัน ส่วนหลักประกันด้านความมีอิสระของผู้พิพากษาก็คือ แต่งตั้งครั้งเดียวอยู่ดำรงตำแหน่งยาวนาน บางประเทศรอบละ ๑๐ ปีและการแจกคดีนั้นใช้การจับฉลากไม่ให้มีการทำงานซ้ำซาก เป็นต้น ทั้งหมดนี้ เป็นหลักประกันว่าทุกการกระทำขององค์กรรัฐจะทำไปเพื่อประชาชนเท่านั้น
ยังมีเรื่องสำคัญคือการรักษารัฐธรรมนูญให้อยู่ยาวนาน การที่รัฐธรรมนูญจะอยู่ยาวนานได้นั้น ทุกกลุ่มที่มีอิทธิพลควรจะได้รับการเฉลี่ยอำนาจ ตัวอย่างนี้มาจากสภาขุนนางของอังกฤษที่ตอนแรกเป็นการนำเหล่าเจ้าที่ดินและผู้มีอิทธิพลในสังคมเก่าเข้ามามีส่วนในรัฐสภา จากนั้นเมื่อประชาธิปไตยพัฒนาไป จำนวนสมาชิกสภาขุนนางที่มีมาก อำนาจที่ค่อยๆลดลง การแต่งตั้งอดีตนักการเมืองฝ่ายเลือกตั้งเข้ามามากขึ้นเรื่อยๆ ก็ทำให้การเปลี่ยนผ่านเป็นไปอย่างมีเสถียรภาพ ในหลายประเทศเมื่อประชาชนแข็งแรงมากแล้ว สภาสูงก็หมดความจำเป็น ยกเว้นในกรณีที่เป็นประเทศในระบอบสหพันธรัฐ หรือสหรัฐที่มีคนจากชาติพันธุ์ที่ต่างกันมาอยู่ด้วยกัน ก็ต้องมีตัวแทนที่มีอำนาจในรัฐสภา เพื่อป้องกันการรังแกรัฐเล็กๆแบบในสหรัฐฯหรือเพื่อให้การออกกฎหมายจากสภาล่างไม่กระทบต่อบูรณภาพและผลประโยชน์ของภูมิภาคต่างๆแบบในเบลเยี่ยมหรือเยอรมนี เป็นต้น
ในรัฐธรรมนูญปี ๔๐ มีมาตราที่แปลกอยู่มาตราหนึ่งคือ ส่งเสริมให้ประชาชนต่อต้านการรัฐประหารได้ แต่ให้ทำด้วยความสงบเท่านั้น เรื่องนี้เป็นเรื่องไม่มีเหตุผลในตัวเอง แต่ยกมาเพื่อเป็นข้อเตือนใจว่าการบัญญัติกฎหมายที่เป็นไปไม่ได้ทางการปฏิบัตินั้นไม่สมควร และถ้าจะปกป้องรัฐธรรมนูญและประชาธิปไตยกันจริงจังควรบัญญัติไปในทางอื่นที่เหมาะสมกว่านี้ อย่างไรก็ตามมาตรานี้กลายเป็นข้ออ้างสำหรับฝ่ายที่ต้องการใช้ความรุนแรงเพื่อล้มระบอบประชาธิปไตยไปได้เช่นกัน
มีเรื่องที่ติดใจและไม่เข้าใจกันในบทบาทขององค์กรอิสระ ซึ่งจะไม่วิจารณ์ในที่นี้ แต่หากจะมีองค์กรอิสระกันต่อไป ก็เพียงขอให้ประชาชนไปอ่านรัฐธรรมนูญประเทศที่ศิวิไลซ์และไทยอ้างว่าเอาระบบของประเทศเหล่านั้นมาว่า จริงๆแล้วองค์กรอิสระเหล่านั้นมีอำนาจ หน้าที่อะไรกันแน่ ทั้งที่มา การถอดถอน และหน้าที่ต่างๆ ก็จะพบความจริงเอง
การศึกษารัฐธรรมนูญที่ได้มาตรฐานของต่างประเทศ ก็เพื่อที่จะได้เข้าใจ สิทธิในฐานะของประชาชนคนหนึ่ง และรู้ว่าควรวิจารณ์หรือตรวจสอบรัฐธรรมนูญในมาตราไหน อย่างไร อย่างถูกต้อง และเชื่อว่า หากไทยมีการใช้รัฐธรรมนูญที่ได้มาตรฐานจริง ความสับสน วุ่นวายต่างๆ เช่นขอนายกฯมาตรา ๗ จะไม่เกิดขึ้นอย่างแน่นอน การเรียกร้องประชาธิปไตยด้วยหนทางสันติและเกิดประโยชน์ต่อทุกฝ่ายที่ง่ายที่สุดนั้นก็คือการมีความรู้เรื่องรัฐธรรมนูญอย่างถูกต้องนั่นเอง
