ทะลุกรอบ | ป๋วย อุ่นใจ
วิจิตร-วิทยาศาสตร์
เสียง “ตึ๋งงงง!” จากกล่องข้อความในเฟซบุ๊กเด้งเตือนบนมือถือ ในขณะที่ผมกำลังเดินทอดน่องชื่นชมพุทธศิลป์กลางวัดพระธาตุดอยสุเทพ หลังเสร็จงานประชุมวิชาการทางด้านวิทยาศาสตร์ที่เชียงใหม่เมื่อตอนต้นปี
เมสเสจนี้มาจาก ผศ.ดร.ธัชธรรม ศิลป์สุพรรณ ศิลปินฝีมือดีที่รู้จักกันมาตั้งแต่สมัยยังอยู่ที่เบิร์กลีย์ ชวนให้ผมไปร่วมงานประชุมที่เขากำลังจะจัดขึ้นมาในปีนี้ที่เชียงใหม่
“งาน Syntopia จัดโดยคณะวิจิตรศิลป์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ เป็นเวทีนานาชาติสำหรับนักวิชาการและศิลปินสาย Media Art & Design จากหลายประเทศ ปีนี้จัดเป็นปีที่ 3 แล้ว” อาจารย์ธัชธรรมเกริ่น
“ได้ครับ” ผมตอบตกลงในทันที ไม่ลังเล ผมไม่เคยไปร่วมงานประชุมสายมีเดีย และไม่ค่อยคุ้นเคยกับงานวิจัยในสายวิจิตรศิลป์ นี่เป็นอะไรที่หลุดมากจากคอมฟอร์ตโซนของผม สารภาพตามตรง ผมแทบไม่เคยเดินเฉียดงานสาย Media Art มาก่อน งานวิจิตรศิลป์ก็ห่างเหินกันพอสมควร โลกของผมวนเวียนอยู่กับวิทยาศาสตร์ การศึกษา ห้องทดลอง และบทความตีพิมพ์
แต่งานนี้ ผมอยากไป
หนึ่ง คือ ผมชอบไปเชียงใหม่ และผมไม่ได้เจออาจารย์ธัชธรรมมานานแล้ว นี่คือโอกาสอันดีที่จะได้ไปพบปะอัพเดตชีวิต
และ สอง คือ ผมอยากจะเข้าใจงานวิจัยสายมีเดียและอยากรู้ว่างานวิจัยของผมในสายวิทยาศาสตร์และการศึกษาจะไปเชื่อมโยงอะไรได้กับสายอาร์ตสุดขั้วอย่างวิจิตรศิลป์
ถ้าเขาเชิญมา ก็แสดงว่าต้องมีส่วนเกี่ยวข้องบ้างแหละ ไม่มากก็น้อย
และหลังจากได้เข้าร่วมงาน… ผมบอกได้เลยว่า ผมกลับออกมาพร้อมกับมุมมองใหม่ที่สดสะพรั่ง
ศิลปะสมัยนี้ ไม่ได้ใช้แค่พู่กัน ดินปั้น หรือผืนผ้าใบอีกต่อไป แต่ยังมีปิเปตต์ จานเพาะเชื้อ ออร์แกนอยด์ โปรแกรมคอมพิวเตอร์ ปัญญาประดิษฐ์ ไปจนถึงเครื่องจักรกลสารพัดชนิดเป็นอุปกรณ์ในคลังศิลป์ของศิลปิน
ศิลปินยุคนี้เขียนโค้ดแทนการร่างภาพ ใช้กล้องสแกนสามมิติแทนพู่กัน ใช้ AI สร้างปฏิสัมพันธ์กับผู้ชม และประดิษฐ์อุปกรณ์กลไกเพื่อจำลองประสบการณ์ที่ไม่มีในโลกจริง
Media Art ยุคใหม่ กลายเป็นสนามทดลองแห่งความคิดที่ผสมผสานวิทยาศาสตร์ ปรัชญา เทคโนโลยี และจินตนาการเข้าด้วยกัน
บางผลงานตั้งคำถามกับความจริง บางชิ้นชวนให้เราทบทวนตัวตน บางโปรเจ็กต์เสนอภาพอนาคตในมุมที่เราคาดไม่ถึง และเกือบทุกชิ้น ล้วนเป็นเครื่องมือสื่อสารความคิดอันลุ่มลึก และบางทีก็หัวขบถ
โลกของ Media Art ไม่ได้แค่สวย แต่มัน “คิด” ได้ และ “ทำให้เราคิด” กลับ
ยุคสมัยนี้ ศิลปิน ไม่ได้จำเป็นแค่ต้องมีทักษะ แต่ต้องมีความสามารถในการคิดและตั้งคำถาม มองไปก็เหมือนวิทยาศาสตร์ ทุกอย่างเริ่มด้วยคำถาม เมื่อก่อนศิลปะเน้นสื่อสารเรื่องความงามและความวิจิตร แต่ปัจจุบัน ศิลปะอาจจะสื่อให้คิด
ให้เรามองให้ออกว่าอะไรคืออคติ และอะไรคือความเป็นจริง
ผมย้อนกลับไปนึกถึงบทสนทนาระหว่างผมกับแคลวิน ไว-ลูน โฮ (Calvin Wai Loon Ho) สมัยตอนที่เขายังทำงานอยู่ที่มหาวิทยาลัยแห่งชาติสิงคโปร์ (National University of Singapore) เกี่ยวกับกฎหมายและมุมมองเรื่องจริยธรรมของการพยากรณ์ก่อนกำเนิดและการเลือกตัวอ่อน (ปัจจุบัน แคลวินย้ายไปอยู่ที่โรงเรียนกฎหมายมหาวิทยาลัยโมนาช (Monash Law School))
เช่น การเลือกเพศทารก ถ้าไม่ได้เพศที่ใช่ ก็อาจจะไม่ไปต่อ เช่นนี้ แน่นอนว่าไม่โอเคอย่างรุนแรงในเชิงจริยธรรม
แต่แคลวินตั้งคำถามไว้น่าสนใจ แล้วถ้าทารกมีโอกาสเกิดมาพิการล่ะ? กฎหมายควรจะยินยอมให้พวกเขาสามารถเลือกที่จะหยุดการตั้งครรภ์ได้หรือไม่?
ถ้าแม่ไปตรวจครรภ์แล้วแพทย์ได้ผลพยากรณ์โรคออกมาว่า ทารกที่เกิดมามีแนวโน้มสูงที่จะหูหนวก ไม่ได้ยินเสียง พ่อแม่ควรมีสิทธิตัดสินใจ ขอทำแท้งได้หรือไม่ แบบนี้จะผิดจริยธรรมหรือเปล่า?
แบบนี้เริ่มตัดสินยาก เพราะถ้าเด็กออกมาผิดปกติ บางทีเราก็อาจจะไม่ควรให้เขาเกิดมาใช่ไหม? แล้วเด็กควรจะมีสิทธิเลือกไหม? และเมื่อไรที่เด็กควรจะมีสิทธิ…? น่าสนใจ เพราะกฎหมายแต่ละประเทศก็ไม่เหมือนกัน
แต่ประเด็นที่น่าคิดถัดมาคือ …แล้วอะไรคือความปกติ?
แคลวินตั้งคำถามใหม่ คราวนี้มาแบบเอ็กซ์ตรีม “แน่ใจหรือที่ว่าอาการครบสามสิบสองคือความปกติ?”
แล้วถ้าเป็นครอบครัวที่หูหนวก ไม่ได้ยินอะไรเลยมาแล้ว หลายรุ่นตั้งแต่รุ่นทวด รุ่นปู่ย่าตายาย รุ่นพ่อแม่ ไล่ลงมาจนถึงรุ่นลูก พวกเขาอยู่กันในความเงียบจนเป็นปกติ และการที่หูของพวกเขาไม่ได้ยินไม่ได้สร้างปัญหาอะไรให้กับพวกเขาเลยในการดำรงชีวิต เพราะพวกเขาสามารถอ่านปากได้อย่างแม่นยำ เรียกว่ากระซิบมุบมิบกัน แค่ปรายตาดูแว็บเดียวยังรู้เลยว่าคุยอะไรกันบ้าง
เช่นนี้ ถ้าทารกที่จะถือกำเนิดขึ้นมาจะได้ยินเสียงปกติ บางครอบครัวอาจจะลำบากใจไม่อยากเก็บเอาไว้ก็เป็นได้ เพราะผิดแผกแตกต่างไปจากความเป็นปกติของสมาชิกคนอื่นในครอบครัว
เหรียญมีสองด้านเสมอ!
ในเชิงสิทธิและจริยธรรมนี่คือสิ่งที่นักกฎหมายต้องมองให้ขาด และคิดให้ครอบ
แล้วในเรื่องของการแก้ไขยีนล่ะ?
ในยุคที่เทคโนโลยีการแก้ไขยีนอย่าง CRISPR/Cas9 ได้พัฒนาไปจนถึงขั้นสุกงอม พร้อมใช้ ถึงขนาดที่บริษัทสตาร์ตอัพเอกชนอย่างโคลอสซัล (Colossal Biosciences) สามารถแก้ไขยีนนับสิบในหมาป่าสีเทา จนออกมาเหมือนกับหมาป่าโลกันตร์ (Dire Wolf) ในตำนานที่สูญพันธุ์ไปตั้งแต่โบร่ำโบราณได้แบบเป๊ะๆ แล้ว แถมยังมีแผนจะแก้ไขจีโนมในตัวอ่อนช้างเอเชียให้กลายเป็นช้างแมมมอธให้ได้อีกในปลายปี 2026
แล้วมนุษย์ควรจะมีสิทธิใช้ CRISPR/Cas9 ไหมในการเลือกลักษณะสวยหล่อให้ลูกหลาน? เราควรจะมีอิสระในการเลือกที่จะแก้ไขยีนของลูกหลานของพวกเราใช่ไหม?
แล้วมันจะเกิดความเหลื่อมล้ำ ระหว่างคนที่ทำได้ เพราะมีเงิน กับคนที่ทำไม่ได้ เพราะยากจนหรือเปล่า?
และจะมีการแบ่งแยกชนชั้นจากลักษณะทางพันธุกรรมอย่างในภาพยนตร์กัตตากา (GATTACA) หรือไม่?
นี่คือสิ่งที่ เวฟ วีรธัช พงษ์เรืองเกียรติ วิศวกรและศิลปินจาก Tomorrow.Lab ชวนผมคุยในงานประชุม Syntopia ที่เน้นศาสตร์ด้านวิจิตรศิลป์
ชัดเจนว่าในสายศิลปะ การบูรณาการข้ามศาสตร์นั้นเกิดขึ้นมาแล้วอย่างมาก
“ในเวลานี้ พิพิธภัณฑ์และแกลเลอรีบางแห่งจัดพื้นที่ทั้งหมดเพื่อให้ครอบคลุมด้านความปลอดภัยทางชีวภาพไว้หมดแล้วนะ ซึ่งหมายความว่าถ้าเราทำงานศิลปะที่อาจจะมีประเด็นด้านความปลอดภัยทางชีวภาพ เช่น การเพาะเชื้อ การเลี้ยงเนื้อเยื่อมนุษย์ การสร้างจีเอ็มโอ ในพิพิธภัณฑ์พวกนี้ เราสามารถโชว์งานได้เลย แบบไม่ต้องกังวล” เกอ๊อก เทรมเมล (Georg Tremmel) นักวิทยาศาสตร์/ศิลปิน ผู้ก่อตั้ง Bioclub ในโตเกียว เล่า…
นี่คือสิ่งที่ทำให้ผมประหลาดใจ ถ้ามองในมุมนี้ ศิลปะกำลังโน้มเอียงเข้ามาหาวิทยาศาสตร์ได้อย่างลงตัว
บางที ศิลปะและวิทยาศาสตร์อาจไม่ใช่โลกคู่ขนาน แต่มันคือดาวเคราะห์สองดวงที่โคจรใกล้กันมากกว่าที่เราคิด และในบางจังหวะของจักรวาล มันก็เวียนมาบรรจบกันในเส้นทางที่ทั้งงดงามและคาดไม่ถึง
เป็นอะไรที่น่าคิด ขนาดศาสตร์ที่แทบจะอยู่ขั้วตรงข้ามกันเลยอย่าง “วิทย์” และ “ศิลป์” ยังมาผสมผสานกันได้อย่างสวยงาม ก็แอบสงสัยนะว่าทำไมเราถึงยังแบ่งสาขากันในหลักสูตรในโรงเรียน โดยเฉพาะอย่างยิ่งในยุคแห่งการข้ามศาสตร์ที่ทุกอย่างบูรณาการหลอมรวมเป็นหนึ่งเดียว…
