บทความพิเศษ | พล.อ.บัญชร ชวาลศิลป์
ปรีดี แปลก อดุล
: คุณธรรมน้ำมิตร (83)
สังข์ พัธโนทัย
ผู้ปฏิเสธไมตรี
จอมพลสฤษดิ์ ธนะรัชต์
มีบันทึกว่า หลังการปฏิวัติครั้งที่ 2 เมื่อ พ.ศ.2501 จอมพลสฤษดิ์ ธนะรัชต์ ซึ่งเห็นผลงานสำคัญทั้งการเมืองภายในประเทศและภายนอกประเทศในยุคจอมพล ป.พิบูลสงคราม ของนายสังข์ พัธโนทัย จึงชักชวนให้ไปเป็นที่ปรึกษา
แต่ได้รับการปฏิเสธและยืนกรานว่า ตนไม่ใช่คนประเภท “ข้าสองเจ้า บ่าวสองนาย” จึงถูกจับกุมในข้อหาคอมมิวนิสต์แล้วถูกจำขังที่เรือนจำลาดยาวร่วมกับผู้ต้องหาทางการเมืองจำนวนมาก
อย่างไรก็ตาม แม้จะถูกคุมขังแต่นายสังข์ พัธโนทัย ก็ยังลักลอบติดต่อกับจอมพล ป.พิบูลสงคราม อยู่เสมอและยังเป็นผู้แนะนำให้จอมพล ป.พิบูลสงคราม ไปบวชที่วัดไทยพุทธคยา เมื่อปี พ.ศ.2503 รวมทั้งให้ภรรยาไปเยี่ยมเยียนจอมพล ป.พิบูลสงคราม และท่านผู้หญิงละเอียด พิบูลสงคราม ขณะที่ลี้ภัยไปอยู่ญี่ปุ่นด้วย
ไม่เพียงแต่เท่านั้น นายสังข์ พัธโนทัย ยังคิดสานต่อความสัมพันธ์ระหว่างจอมพล ป.พิบูลสงคราม กับนายปรีดี พนมยงค์ ที่เริ่มไว้จนเกือบสำเร็จก่อนการรัฐประหารด้วยความหวังที่จะให้เพื่อนรักทั้งสองที่ร่วมริเริ่มก่อการเปลี่ยนแปลงการปกครองได้ทำงานเพื่อชาติด้วยกันอีกครั้งหนึ่ง รวมทั้งการสานไมตรีระหว่างไทยกับสาธารณรัฐประชาชนจีนอีกด้วย
แต่เนื่องจากคนสนิทที่เคยร่วมภารกิจเสี่ยงเป็นเสี่ยงตายด้วยกันมาส่วนใหญ่ล้วนถูกควบคุมตัวอยู่ในเรือนจำลาดยาวด้วยกันทั้งสิ้น ไม่ว่าจะเป็น นายอารี ภิรมย์ นายกรุณา กุศลาสัย รวมทั้งนายสุวิทย์ เผดิมชิต
เหลือเพียงนายเจริญ กนกรัตน์ บรรณาธิการหนังสือพิมพ์เสถียรภาพเพียงคนเดียวที่ยังมีอิสรภาพ ซึ่งนอกจากใกล้ชิดผูกพันกันทั้งทางด้านการงานและครอบครัวแล้ว ยังเป็นผู้ที่นายสังข์ พัธโนทัย ไว้วางใจให้เป็นพี่เลี้ยงไปส่งบุตรสองคนของตนไปเป็น “บรรณาการที่มีชีวิต” เชื่อมความสัมพันธ์ไทย-จีนในความอุปการะของนายกรัฐมนตรีโจว เอินไหล อีกด้วย
ซึ่งภารกิจนี้ทำให้นายเจริญ กนกรัตน์ ได้ใช้ชีวิตอยู่ในสาธารณรัฐประชาชนจีนเกือบครึ่งปี จึงมีความคุ้นเคยกับทางการจีนอยู่ไม่น้อยโดยเฉพาะผู้นำจีนต่างรู้จักนายเจริญ กนกรัตน์ เป็นอย่างดีในฐานะคนสนิทของนายสังข์ พัธโนทัย ผู้บุกเบิกความสัมพันธ์ไทย-จีน
เมื่อได้รับคำชักชวนจากนายสังข์ พัธโนทัย ให้ช่วยกันสานต่อภารกิจที่ยังค้างอยู่ นายเจริญ กนกรัตน์ ก็ตอบรับทันทีด้วยความยินดี
เจริญ กนกรัตน์ ผู้อยู่เบื้องหลัง
ก่อน พ.ศ.2500 จอมพล ป.พิบูลสงคราม นายกรัฐมนตรี มีดำริที่จะสร้างภาพยนตร์เรื่อง “องคุลีมาล” เพื่อนำมาใช้ในโอกาสฉลองกึ่งพุทธศตวรรษโดยมีธนาคารกรุงศรีอยุธยาเป็นผู้สนับสนุนด้านการเงินให้บริษัทภาพยนตร์แห่งหนึ่งในประเทศอินเดียเป็นผู้สร้าง จนกระทั่งเกิดการปฏิวัติเมื่อ 16 กุมภาพันธ์ พ.ศ.2500 โดยจอมพลสฤษดิ์ ธนะรัชต์ โครงการนี้จึงหยุดชะงักลง
ครั้นต่อมาเมื่อเหตุการณ์คลี่คลาย ธนาคารกรุงศรีอยุธยาจึงต้องการติดตามความคืบหน้าของการสร้างภาพยนตร์เรื่องนี้ ซึ่งนายเจริญ กนกรัตน์ เป็นผู้หนึ่งที่ได้รับมอบหมายให้เป็นผู้แทนธนาคารกรุงศรีอยุธยาเดินทางไปติดตามความคืบหน้าของภาพยนตร์นี้เมื่อ พ.ศ.2502 ซึ่งเป็นห้วงเวลาเดียวกับที่ได้ตกลงใจเดินงานสานต่อความสัมพันธ์จอมพล ป.พิบูลสงคราม กับนายปรีดี พนมยงค์ และความสัมพันธ์ ไทย-จีนตามคำชักชวนของนายสังข์ พัธโนทัย แล้ว
นายเจริญ กนกรัตน์ ใช้เวลาติดตามและต่อสู้เรื่องภาพยนตร์องคุลีมาลที่อินเดียกว่าปีจึงประสบความสำเร็จ ฟิล์มภาพยนตร์เรื่ององคุลีมาลได้กลับไทย แต่นายเจริญ กนกรัตน์ ยังไม่เดินทางกลับเนื่องจากต้องปฏิบัติภารกิจลับที่ได้รับมอบหมายจากนายสังข์ พัธโนทัย ต่อ
โดยลักลอบเดินทางไปสาธารณรัฐประชาชนจีนเพื่อพบกับนายปรีดี พนมยงค์ โดยไม่ให้รัฐบาลไทยรับรู้
นายเจริญ พัธโนทัย เดินทางไปยังกรุงปักกิ่งโดยได้รับอนุญาตจากรัฐบาลสาธารณรัฐประชาชนจีน และได้พบกับวรรณไวและนวลนภาบุตรชายหญิงของนายสังข์ พัธโนทัย ก่อนได้รับอนุญาตให้เดินทางต่อไปยังกวางโจเพื่อพบกับนายปรีดี พนมยงค์ และหากทุกอย่างเรียบร้อยก็จะต้องเดินทางต่อไปเพื่อพบจอมพล ป.พิบูลสงคราม ที่กรุงโตเกียวด้วย
เนื่องจากการเคลื่อนไหวในสาธารณรัฐประชาชนจีนไม่สามารถกระทำโดยพลการได้โดยเฉพาะอย่างยิ่งในเรื่องที่เกี่ยวกับการเมือง นายเจริญ กนกรัตน์ จึงต้องเปิดเผยภารกิจลับทั้งหมดอย่างละเอียดต่อทางการจีนและขออนุมัติต่อผู้นำระดับสูงตามขั้นตอน รวมทั้งต้องได้รับความเห็นชอบจากนายปรีดี พนมยงค์ ด้วย
นายเจริญ กนกรัตน์ ต้องรอถึง 1 เดือนจึงได้รับอนุมัติจากรัฐบาลสาธารณรัฐประชาชนจีนและความเห็นชอบจากนายปรีดี พนมยงค์ เขาจึงออกเดินทางจากปักกิ่งไปกวางโจวโดยมีนามบัตรของนายสังข์ พัธโนทัย ที่เขียนแนะนำตัวนายเจริญ กนกรัตน์ เป็นใบเบิกทาง
โดยนายสังข์ พัธโนทัย ส่งจากกรุงเทพฯ ไปให้นายเจริญ กนกรัตน์ ขณะยังอยู่ที่บอมเบย์
นายเจริญ กนกรัตน์ ได้พบนายปรีดี พนมยงค์ และท่านผู้หญิงพูนศุข พนมยงค์ ที่บ้านพักซึ่งทางการจีนจัดให้ที่เมืองกวางโจว หลังจากถามสารทุกข์สุกดิบของผู้คนทางกรุงเทพฯ และสถานการณ์บ้านเมืองแล้ว นายปรีดี พนมยงค์ ก็ได้ถามถึงเป้าหมายของการมาพบ ซึ่งคำตอบของนายเจริญ กนกรัตน์ ก็คือ
“ขณะนี้ตัวกระผมก็ว่างจากกิจการส่วนตัวทุกอย่างแล้ว ก็มีปณิธานที่จะมารับใช้ท่านอาจารย์บ้าง ท่านจอมพล ป.พิบูลสงคราม บ้าง สุดแต่ท่านทั้งสองจะช่วงใช้ กระผมได้หารือกับทางคุณสังข์ที่กรุงเทพฯ แล้ว คุณสังข์ก็เห็นว่าจะเกิดประโยชน์ดีกว่ากลับกรุงเทพฯ จึงเห็นด้วย พร้อมกันนั้นก็ได้บอกฝากฝังกระผมไว้กับท่านอาจารย์ด้วย”
เมื่อรับทราบเป้าหมายที่ชัดแจนแล้ว นายปรีดี พนมยงค์ ก็รับที่จะประสานในเรื่องการเข้าออกจีนให้ หลังจากนั้นนายเจริญ กนกรัตน์ ก็กลับไปปักกิ่งรอความคืบหน้าในการปฏิบัติภารกิจขั้นต่อไปจากนายปรีดี พนมยงค์
ล่วงเข้าฤดูหนาวปีเดียวกันนั้น เจ้าหน้าที่ประสานงานของจีนก็แจ้งให้ทราบว่าสามารถเดินทางไปพบจอมพล ป.พิบูลสงคราม ที่โตเกียวได้แล้ว โดยให้เดินทางไปพบนายปรีดี พนมยงค์ ที่กวางโจวก่อน
ที่กวางโจ นอกจากนายปรีดี พนมยงค์ จะฝากความรักและระลึกถึงให้กับจอมพล ป.พิบูลสงคราม ตามปกติแล้ว นายเจริญ กนกรัตน์ ยังระบุข้อความสำคัญไว้ในบันทึกของตนด้วยว่า
“ได้รับฝาก ‘ข้อความบางเรื่อง’ ไปยัง จอมพล ป.ด้วย”
พบจอมพล ป.พิบูลสงคราม
: “ข้อความบางเรื่อง”
ที่โตเกียวในฤดูใบไม้ผลิ พ.ศ.2505 แม้จะไม่ชำนาญประเทศญี่ปุ่นและไม่มีผู้ประสานงานของทางการให้เหมือนที่จีน แต่ด้วยความพยายาม ในที่สุด นายเจริญ กนกรัตน์ ก็สามารถพบจอมพล ป.พิบูลสงคราม และท่านผู้หญิงละเอียด พิบูลสงคราม ซึ่งไม่เคยรู้จักกันมาก่อน พร้อมกับมอบนามบัตรของนายสังข์ พัธโนทัย รวมถึงเล่าการพบปะกับนายปรีดี พนมยงค์ และท่านผู้หญิงพูนศุข พนมยงค์ ที่กวางโจวให้ทราบ
โดยเฉพาะ “ข้อความบางเรื่อง” ที่นายปรีดี พนมยงค์ ฝากมาให้จอมพล ป.พิบูลสงคราม
ซึ่งหลังจากรับทราบข้อความสำคัญนี้แล้วก็ไม่มีปฏิกิริยาตอบกลับใดๆ จาก จอมพล ป.พิบูลสงคราม การสนทนาดำเนินต่อไปพักใหญ่จนได้เวลาที่เหมาะสม
ก่อนที่จะเอ่ยปากอำลา จอมพล ป.พิบูลสงคราม เดินไปที่ตู้เย็นหยิบขวดเหล้าองุ่นออกมาอวดพร้อมกับบอกว่า
“ช่วยเรียนท่านอาจารย์ว่าผมโอเค และถ้าเป็นไปได้ ขอให้ผมและท่านได้พบหารือกัน ณ แห่งใดแห่งหนึ่งที่ท่านอาจารย์จะไปได้”
ข้อความสำคัญในประโยคอำลาคือคำตอบรับของ จอมพล ป.พิบูลสงคราม ต่อ “ข้อความบางเรื่อง” ที่นายปรีดี พนมยงค์ ขอให้นายเจริญ กนกรัตน์ นำมาแจ้งต่อจอมพล ป.พิบูลสงคราม
น่าสนใจอย่างยิ่งว่า “ข้อความบางเรื่อง” ที่จอมพล ป.พิบูลสงคราม ตอบรับคืออะไร?
ผู้เขียนขอขอบคุณอย่างยิ่งต่อข้อมูลซึ่งหาได้เพียงแห่งเดียวจาก “อำนาจ 2” ของ รุ่งมณี เมฆโสภณ
