ยุทธบทความ | สุรชาติ บำรุงสุข
สตาร์ลิงก์ (1)
อินเตอร์เน็ตคือ อุปกรณ์สงครามใหม่
“สำหรับทหารในกองทัพยูเครนแล้ว อีลอน มัสก์ ซึ่งเป็นผู้ประกอบการทางเทคโนโลยีที่รวยที่สุดในสหรัฐ คือ บุคคลที่มักถูกเรียกอย่างติดตลกว่าเป็น ‘เซนต์ อีลอน’…”
Daryna Antoniuk
The Kyiv Independent, September 3, 2022
ถ้าการต่อสู้ในการเข้าควบคุมระบบออนไลน์ผ่าน “เทเลแกรม” เป็นภาพสะท้อนถึงความใหม่ของสงครามในศตวรรษที่ 21 เพราะสัญญาณของแอพพ์เทเลแกรมได้กลายเป็นส่วนหนึ่งของการทำสงครามของรัสเซียในยูเครน หรือกลายเป็นส่วนหนึ่งของเครื่องมือในการต่อสู้ทางการเมืองของทั้งฝ่ายต่อต้านและฝ่ายสนับสนุนสงครามยูเครนในการเมืองรัสเซียด้วย
ฉะนั้น ปรากฏการณ์สงครามระหว่าง “ปูติน vs เทเลแกรม” จึงบ่งบอกถึงสิ่งที่ผู้เขียนอยากขอเรียกว่า “สงครามชิงสัญญาณ” ในอากาศ เพราะสงครามสมัยใหม่ของศตวรรษที่ 21 ต้องพึ่งพาสัญญาณเช่นนี้ในการบังคับบัญชาและควบคุม โดยเฉพาะบทบาทของแอพพ์ในการเป็น “ระบบสื่อสารสนามรบ” (battlefield communication) ทั้งที่ในอีกด้านพวกเราที่เป็นพลเรือนคุ้นเคยกับแอพพ์นี้บนหน้าจอมือถือของเราอย่างมากก็ตาม แต่ในสนามรบแล้ว เทเลแกรมทำหน้าที่เป็น “แอพพ์สงคราม”
ในด้านหนึ่งของ “สงครามชิงสัญญาณ” เช่นนี้คือ การที่หน่วยทหารในสนามรบที่ยูเครนทั้งฝ่ายรัสเซียและฝ่ายยูเครนต้องพึ่งพาสัญญาณอินเตอร์เน็ตของดาวเทียม “สตาร์ลิงก์” (Starlink) อย่างมาก และการสูญเสียการเข้าถึงระบบสัญญาณดังกล่าวมีนัยโดยตรงต่อขีดความสามารถในการรบของกองทัพแต่ละฝ่าย ซึ่งความสัมพันธ์ระหว่างการรบกับการเข้าถึงสัญญาณดาวเทียมเป็นสิ่งที่แยกจากกันไม่ได้ในสงครามยุคปัจจุบัน
จะเกิดอะไรขึ้นในสนามรบที่ยูเครน ถ้าทหารถูกตัดขาดสัญญาณดาวเทียมสตาร์ลิงก์ ดังนั้น บทความนี้จะทดลองสำรวจบทบาทของสตาร์ลิงก์ในสงครามยูเครน
อินเตอร์เน็ตสงคราม
ดาวเทียมสตาร์ลิงก์เป็นชุดของดาวเทียมในระดับ “วงโคจรต่ำ” (low-earth orbit satellite) ที่ถูกปล่อยขึ้นสู่อวกาศอย่างต่อเนื่องนับจากปี 2019 เป็นต้นมา ดาวเทียมนี้เป็นของบริษัท “สเปซเอ็กซ์” (SpaceX – Space Exploration Technologies Corporation) และเป็นดาวเทียมที่ให้บริการสัญญาณอินเตอร์เน็ต (satellite internet service) แก่ผู้ใช้บริการในประเทศต่างๆ และบริษัทนี้มีอีลอน มัสก์ (Elon Musk) เป็นเจ้าของ
จุดเริ่มต้นของปัญหาเกิดขึ้นเมื่อบริษัทเปิดให้บริการสัญญาณอินเตอร์เน็ตกับประเทศยูเครน 1 เดือนครึ่งก่อนที่กองทัพรัสเซียจะเปิดการโจมตียูเครนในวันที่ 24 กุมภาพันธ์ 2022 และในการเปิดการรุกทางทหารครั้งใหญ่ของรัสเซียเช่นนี้ หนึ่งในเป้าหมายหลักที่จะต้องทำลายให้ได้คือ โครงสร้างพื้นฐานทางด้านการสื่อสารของยูเครน โดยเฉพาะการเปิดการโจมตีด้วยไซเบอร์ (cyberattacks)
ดังนั้น ในช่วงเช้าตรู่ของวันที่ 24 กุมภาพันธ์ ก่อนที่การบุกจะเริ่มขึ้นอย่างเป็นทางการ รัสเซียทำการโจมตีทางไซเบอร์กับเครือข่ายของบริษัท “เวียแซท” (Viasat) ซึ่งเป็นบริษัทดาวเทียมอินเตอร์เน็ตที่ให้บริการการสื่อสารภายในประเทศยูเครน ซึ่งในภาวะเช่นนี้ รัฐบาลยูเครนพยายามหาทางแก้ไขในหลายวิถีทาง รวมทั้งการหันไปใช้คลื่นวิทยุทางพาณิชย์ ซึ่งไม่สามารถใช้ได้จริง จนในที่สุดพบว่าดาวเทียมสตาร์ลิงก์เป็นทางเลือกที่ดีที่สุด เพราะเป็นดาวเทียมที่ใช้เครือข่ายหลายส่วนที่กระจัดกระจายออกไป อันทำให้การรบกวนสัญญาณทำได้ยาก ซึ่งต่างจากระบบอินเตอร์เน็ตแบบเก่าที่ถูกแจมได้ง่าย
ความได้เปรียบในบริบททางทหารก็คือ สัญญาณดาวเทียมของสตาร์ลิงก์เป็นสิ่งที่ “แจม” ได้ยาก ทำให้ดาวเทียมไม่ค่อยถูกรบกวนสัญญาณได้ง่ายๆ จึงทำให้มีประสิทธิภาพเหมาะที่จะใช้ในสนามรบ หรือถ้าจะทำการรบกวนสัญญาณได้จริง ก็จะต้องส่งชุดปฏิบัติการเข้าไปใกล้ผู้ใช้สัญญาณในระยะที่มองเห็นได้ (visual range) ซึ่งในทางปฏิบัติในสนามรบนั้น การเข้าใกล้ในระยะขนาดนี้เป็นไปได้ยากมากในทางยุทธวิธี เพราะชุดแจมสัญญาณพร้อมอุปกรณ์จะต้องเคลื่อนเข้าใกล้เป้าหมาย จนอาจถูกตรวจจับได้
อีกทั้งข้อมูลที่ส่งในเครือข่ายของสตาร์ลิงก์เป็นข้อมูลเข้ารหัส (encryption) และมีการตั้งโปรแกรมป้องกันการรบกวนของสัญญาณที่ไม่ได้เข้ารหัส ทั้งยังใช้การเชื่อมต่อระหว่างเสาสัญญาณของสตาร์ลิงก์ ที่ต่อเข้ากับสตาร์ลิงก์อีกชุด ซึ่งจะทำให้การรบกวนสัญญาณดาวเทียมเช่นนี้เป็นไปไม่ได้เลย ดังนั้น การจะทำลายระบบสตาร์ลิงก์จึงไม่สามารถกระทำได้ด้วยการโจมตีของรัสเซียเพียงครั้งหรือสองครั้ง และแน่นอนว่าสำหรับรัสเซียแล้ว สตาร์ลิงก์เป็นข้าศึกตัวสำคัญในสนามรบ
รัฐบาลยูเครนเรียนรู้ประโยชน์ของสตาร์ลิงก์อย่างรวดเร็วจากสถานการณ์จริงที่เกิดขึ้น ดังนั้น ในวันที่ 26 กุมภาพันธ์ (2 วันหลังการบุกของรัสเซีย) รัฐบาลยูเครนจึงได้ร้องขอความช่วยเหลือไปยังอีลอน มัสก์ ที่จะนำเอาระบบสตาร์ลิงก์เข้ามาช่วยเหลือยูเครนในการรบ ซึ่งมัสก์เห็นชอบด้วย และในวันที่ 28 กุมภาพันธ์ ชุดอุปกรณ์สัญญาณของสตาร์ลิงก์ก็ถูกส่งมายังยูเครน ในสภาพเช่นนี้ สตาร์ลิงก์จึงกลายเป็นอุปกรณ์การสื่อสารที่จำเป็นอย่างยิ่งยวดทั้งสำหรับพลเรือนและทหารในสงครามยูเครน ดังที่รัฐบาลยูเครนประกาศว่า ระบบสตาร์ลิงก์คือ “แกนกลางของโครงสร้างพื้นฐานด้านการสื่อสาร” ของประเทศ
การพึ่งพาทางทหาร
เราคงต้องยอมรับในความเป็นโลกสมัยใหม่ว่า ระบบอินเตอร์เน็ตได้เข้ามาเป็นส่วนหนึ่งในชีวิตประจำวันของผู้คนเป็นจำนวนมากในแทบทุกสังคมอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ไปแล้ว จนวันนี้แทบจะจินตนาการไม่ได้เลยว่า ถ้าชีวิตในแต่ละวันไม่มีอินเตอร์เน็ตแล้ว ในโลกของชีวิตพลเรือนแต่ละวัน เราจะอยู่อย่างไร จะพูดคุยติดต่อสื่อสารกันอย่างไร หรือจะประกอบธุรกิจกันอย่างไร เป็นต้น
โลกทางทหารก็ไม่ได้แตกต่างกัน สตาร์ลิงก์กลายเป็น “อุปกรณ์สงคราม” ที่มีความจำเป็นอย่างยิ่งในการสงครามของโลกสมัยใหม่ กล่าวคือ ถ้าในชีวิตประจำวัน พลเรือนอยู่ไม่ได้โดยปราศจากอินเตอร์เน็ต… ชีวิตในสงคราม ทหารก็รบไม่ได้โดยปราศจากอินเตอร์เน็ต ไม่แตกต่างกัน
อีกทั้งการใช้สตาร์ลิงก์ของทหารยูเครนไม่มีค่าใช้จ่าย เพราะรัฐบาลได้เป็นคู่สัญญากับบริษัทอินเตอร์เน็ตโดยตรง อันทำให้อินเตอร์เน็ตของสตาร์ลิงก์ถูกใช้อย่างกว้างขวางในกองทัพยูเครน และบริษัทสตาร์ลิงก์ก็อนุญาตให้กองทัพยูเครนนำเอาระบบนี้ไปใช้ในทางยุทธการและการรบ
ในบริบทเช่นนี้ กล่าวกันว่ากองทัพยูเครนในทุกปฏิบัติการ ในทุกแนวรบ ต้องพึ่งพาอินเตอร์เน็ตสตาร์ลิงก์จนเทอร์มินอลนี้กลายเป็น “อุปกรณ์ประจำหน่วย” ไปโดยปริยาย ทุกหน่วยทหารจะต้องมีสตาร์ลิงก์ 1 ชุด และพวกเขาต้องคอยปกปิดอุปกรณ์เช่นนี้ในการใช้ เพื่อป้องกันการตรวจพบของโดรนรัสเซีย
เพียงหนึ่งเดือนหลังการรุกใหญ่ของรัสเซีย… ในช่วงมีนาคม 2022 เริ่มเห็นชัดว่ายูเครนใช้สตาร์ลิงก์อย่างจริงจัง โดยเฉพาะในการบังคับบัญชาและควบคุมในระดับยุทธบริเวณ (theater command and control) และในเดือนเดียวกันนี้เอง บริษัทยังได้เชื่อมระบบเสียงผ่านสตาร์ลิงก์ให้กับหน่วยรบพิเศษของยูเครน ทั้งยังใช้เชื่อมเข้ากับกองบัญชาการร่วมปฏิบัติการพิเศษของสหรัฐ (US Joint Special Operations Command) ที่อยู่ในที่ตั้งที่สหรัฐอีกด้วยสัญญาณดาวเทียม
การเชื่อมต่อระบบของสตาร์ลิงก์ในส่วนของกองทัพยูเครนเช่นนี้ ทำให้เกิดการติดต่อโดยตรงระหว่างหน่วยในสนามกับผู้บังคับบัญชาในแนวหลัง ซึ่งเอื้อประโยชน์อย่างมากในการออกคำสั่งทางยุทธการ การกำหนดเป้าหมายในการโจมตี หรือการกำหนดเป้าสำหรับการโจมตีของหน่วยปืนใหญ่ เป็นต้น ตัวอย่างเช่น ระบบนี้ได้เชื่อมการสื่อสารของผู้ตรวจการณ์ในแนวหน้าที่อยู่บนหลังคาของอาคารแห่งหนึ่งเข้ากับผู้บังคับบัญชาระดับสูงในแนวหลัง ซึ่งทำให้ผู้บังคับบัญชาในระดับนี้มีโอกาสเห็นภาพสนามรบในเวลาจริง จากการสื่อสารผ่านสัญญาณของสตาร์ลิงก์ที่ส่งมาจากผู้ตรวจการณ์หน้า เป็นต้น
นอกจากนี้ ระบบดังกล่าวใช้ในการสื่อสารของกำลังพลยูเครนในสังกัด “กองพลน้อยอะซอฟ” (The Azov Brigade) ที่ตกอยู่ในวงล้อมของกองทัพรัสเซียที่มาริอูโปล (Mariupol) หรือที่รู้จักกันในชื่อของ “การปิดล้อมโรงงานเหล็กแอสอฟสตาล” (The Siege of Azovstal) ทหารเหล่านี้สามารถส่งภาพและเสียงออกมาจากวงล้อมได้อย่างต่อเนื่อง จนทำให้เกิดภาพและคำสัมภาษณ์ปรากฏในสื่อต่างๆ ซึ่งสิ่งเหล่านี้ล้วนเป็นผลพวงโดยตรงจากการใช้ระบบสตาร์ลิงก์อย่างที่เรานึกไม่ถึงนั่นเอง
พัฒนาการอย่างสำคัญประการหนึ่งของการใช้สัญญาณอินเตอร์เน็ตสตาร์ลิงก์คือ การนำเอาระบบนี้ติดตั้งเข้ากับเรือโจมตี ซึ่งเรือดังกล่าวไม่ใช่เรือตามปกติ เพราะไม่มีลูกเรือทำหน้าที่บังคับเรือ แต่เป็น “โดรนทะเล” ที่ใช้ในภารกิจของการเป็นเรือโจมตี และต่อมาในเดือนมีนาคม 2024 การเปิดการโจมตีของยูเครนด้วย “เรือโดรน” ได้เกิดขึ้นในการโจมตีเรือรบรัสเซียในทะเลดำ ซึ่งอาจจะต้องถือว่าเป็น “สงครามโดรนทางทะเล” ชุดแรกของศตวรรษที่ 21 ด้วย
นอกจากนี้ ยังมีการใช้ระบบนี้ในการควบคุมการบินของโดรน เช่น ผู้บังคับหน่วยโดรนโจมตีจะติดตั้งเสาอากาศสตาร์ลิงก์บนหลังคารถของเขา เพื่อเชื่อมต่อสำหรับการโจมตีของโดรน และที่สำคัญ ทหารยูเครนยังสามารถทำให้อุปกรณ์ส่งสัญญาณนี้ไม่ร้อนจัดในฤดูร้อน เพราะหากอุปกรณ์สตาร์ลิงก์ร้อนมากแล้ว พวกเขาอาจตกเป็นเป้าการโจมตีของโดรนล่าสังหารของรัสเซีย เพราะทหารรัสเซียจะใช้อุปกรณ์ตรวจจับความร้อนติดตั้งกับโดรน เพื่อบินค้นหาเป้าหมายเหล่านี้จากความร้อนของตัวเทอร์มินอล การป้องกันไม่ให้ชุดอุปกรณ์ส่งสัญญาณสตาร์ลิงก์มีความร้อนจัดจนตกเป็นเป้าหมายในสนามรบนั้น ต้องถือเป็นความสำเร็จที่สำคัญของกองทัพยูเครน
ความจำเป็นใหม่
จากภาพของสนามรบและสงครามในยูเครน เห็นได้ชัดว่าสตาร์ลิงก์กลายเป็นอุปกรณ์ใหม่ที่มีความจำเป็นในสนามรบของศตวรรษที่ 21 อย่างที่ปฏิเสธไม่ได้เลย หรืออาจกล่าวในบริบทของสงครามได้ว่า ทหารสมัยใหม่จะไม่สามารถทำการรบได้โดยปราศจากระบบอินเตอร์เน็ต ในสภาวะเช่นนี้ ระบบอินเตอร์เน็ตจึงเป็นปัจจัยสำคัญที่มีส่วนโดยตรงในการกำหนดอนาคตของสงคราม
แต่ทั้งหมดนี้ต้องไม่ลืมว่า อีลอน มัสก์ เป็นเจ้าของระบบอินเตอร์เน็ตสตาร์ลิงก์ กล่าวคือ ระบบนี้เป็น “ธุรกิจเอกชน” และรัฐบาลอเมริกันไม่ใช่เจ้าของ ฉะนั้น จะเกิดอะไรขึ้น ถ้าวันหนึ่ง มัสก์ตัดสินใจที่จะไม่สนับสนุนระบบนี้ให้กับรัฐบาลและกองทัพยูเครน หรือจำกัดการใช้ เพราะในบริบทส่วนบุคคล บุคลิกของมหาเศรษฐีใหญ่ของโลกอย่างอีลอน มัสก์ นั้น ก็คาดเดาจิตใจได้ยากว่า เขาจะให้ยูเครนใช้สัญญาณในขอบเขตเพียงใด
ในที่สุดในปี 2023 ปัญหาเริ่มเกิดขึ้น เพราะมัสก์พยายามจำกัดการใช้สัญญาณสตาร์ลิงก์ของยูเครน ไม่ปล่อยสัญญาณในพื้นที่ที่รัสเซียยึดครอง ทำให้การตอบโต้ของข้อจำกัดในตัวเอง ซึ่งทั้งหมดนี้ ให้คำตอบอย่างชัดเจนถึงบทบาทของอินเตอร์เน็ตในสงครามศตวรรษที่ 21 นั่นเอง!
