ประชาชนขอฝนทำนา

| สุจิตต์ วงษ์เทศ

ประชาชนทำมาหากินเพื่อยังชีพด้วยการทำนาแบบพึ่งพาธรรมชาติ หรือนาทางฟ้า ด้วยน้ำท่ากับน้ำฝน หมายถึงรอน้ำทำนาจากฝนที่ตกจากฟ้าที่ไม่แน่นอน ซึ่งบางส่วนไหลเป็นน้ำท่าในแม่น้ำลำคลองหนองบึงบุ่งทาม

ดังนั้น ต้องพึ่งพาอำนาจเหนือธรรมชาติทางศาสนาผีที่มนุษย์ควบคุมมิได้ แต่ผีบันดาลได้ทั้งเรื่องดีและเรื่องไม่ดี ดังนี้

(1.) ชุมชนเกษตรกรรมเริ่มแรก มีการเพาะปลูกแบบพึ่งพาธรรมชาติที่มนุษย์ควบคุมมิได้ คือ ดิน, น้ำ, ลม, ไฟ

(2.) ดิน, น้ำ เพื่อการเจริญเติบโตของพืชพันธุ์ ส่วนลมกับไฟ คือความร้อน เพื่อบ่มเพาะพืชพันธุ์ให้สุกงอมพร้อมกินได้

(3.) ดังนั้น ต้องมีพิธีกรรมแต่ละครั้งแต่ละฤดูกาลนานหลายวันต่อเนื่อง เพื่อวิงวอนร้องขอต่อผีผู้มีอำนาจเหนือธรรมชาติทางศาสนาผี ควบคุมธรรมชาติตลอดปีมีฝนตามฤดูกาลเพื่อบันดาลความอุดมสมบูรณ์ในพืชพันธุ์ว่านยาข้าวปลาอาหารให้ชุมชน

แห่นางแมว เป็นการละเล่นอย่างหนึ่งในหน้าแล้งของประชาชนเพื่อขอฝน ด้วยการสาดน้ำใส่แมว เพราะเชื่อว่าจะกระตุ้นให้ฝนตกลงท้องไร่ท้องนา เพื่อชาวบ้านทำไร่ทำนาตามปกติ มีสาเหตุดังนี้ (1.) แมวเป็นสัตว์กลัวน้ำ จึงถูกตีความว่าแมวเป็น “ตัวแล้ง” ทำให้ฝนไม่ตก (2.) ชุมชนแก้เคล็ดด้วยการสาดน้ำใส่นางแมว เพื่อนางแมวไม่เป็น “ตัวแล้ง” อีกต่อไป ด้วยหวังว่าจะทำให้ฝนตกตามฤดูกาล

แห่นางแมวต้องมีคาถาปลาช่อนของชาวบ้านภาคกลาง เพราะปลาช่อนเป็นสัญลักษณ์ของอวัยวะเพศชาย มีน้ำอสุจิสีขาวเป็นน้ำเชื้อให้กำเนิดใหม่ แสดงความอุดมสมบูรณ์ของพืชพันธุ์ว่านยาข้าวปลาอาหาร

ปั้นเมฆ เป็นคำเก่าแก่ดั้งเดิม หมายถึงพิธีขอฝน โดยทำรูปอวัยวะเพศหญิงกับชายไว้กลางแจ้งขนาดใหญ่และอุจาดที่สุด บางทีปั้นรูปหญิงชายร่วมเพศ เพราะเชื่อว่าทำให้มีน้ำฝนพุ่งหล่นจากเมฆบนฟ้า

ร่วมเพศ เป็นพิธีกรรมศักดิ์สิทธิ์เพื่อเจริญเผ่าพันธุ์กับเจริญพืชพันธุ์ ขอความอุดมสมบูรณ์ให้พืชพันธุ์ธัญญาหาร เพื่อความอยู่รอดของเผ่าพันธุ์ ด้วยเชื่อว่าการสมสู่ร่วมเพศทำให้มีน้ำอสุจิหลั่งออกมาจากอวัยวะเพศชาย ซึ่งคนแต่ก่อนเชื่อว่าจะบันดาลให้ฝนตกในไม่ช้า เรียกกันสืบมาว่า “เทลงมา เทลงมา” ทำให้พืชพันธุ์ธัญญาหารอุดมสมบูรณ์เลี้ยงชีวิตคนในชุมชนได้ตลอดปี

เล่นเพลง (เช่น เพลงฉ่อย, เพลงลำตัด ฯลฯ) สืบเนื่องพิธีกรรมสมสู่เสพสังวาสเพื่อความมั่งคั่งและมั่นคงของชุมชนดั้งเดิม (ไม่ส่วนตัว) โดยร่วมกันร้องรำทำเพลงขอฝนด้วยถ้อยคำโลดโผนสองง่ามสองแง่ แหย่ไปทางเรื่องสมสู่หยาบๆ อย่างยิ่งยวด เรียกกันว่า “กลอนแดง” หมายถึงคำคล้องจองโจ๋งครึ่มที่พาดพิงเรื่องเพศและการร่วมเพศ

พิธีกรรมหลายระดับ มีทั้งทับซ้อนปนกันและแยกกัน จำแนกได้ต่อไปนี้

(1.) ภูมิภาค มีคนจากหลายชุมชนบ้านเมืองสองฝั่งโขงมาทำพิธีร่วมกัน เช่น ผาแต้ม (อ.โขงเจียม จ.อุบลราชธานี) (2.) เมือง ศูนย์รวมพิธีของเมือง เช่น ลานกลางเมือง (3.) บ้าน ศูนย์รวมของชุมชนหมู่บ้าน เช่น ลานกลางบ้าน, ศาลตายาย, ศาลปู่ตา (4.) เรือน พิธีของใครของมันเป็นส่วนครัวเรือน ซึ่งทำบริเวณพื้นที่เพาะปลูกของตน

สืบเนื่องพิธีกรรม ตั้งแต่เริ่มแรกถึงปัจจุบันหลายพันปีมาแล้วในบางพิธีกรรมและบางระดับ ซึ่งมีพัฒนาการทั้งประสมประสานกันเอง และทั้งต่างวัฒนธรรมที่แลกเปลี่ยนสมัยต่อมา ดังนี้

(1.) ประสมประสานกันเอง หมายถึง พิธีกรรมของคนบนภาคพื้นทวีปประสมประสานกับคนจากหมู่เกาะ หรือพิธีกรรมของคนทางเหนือประสมประสานกับพิธีกรรมของคนทางใต้

(2.) ประสมประสานต่างวัฒนธรรม หมายถึงประสมประสานประเพณีผีพื้นเมืองดั้งเดิม กับประเพณีพราหมณ์และพุทธที่รับเข้ามาใหม่จากอินเดีย เป็นต้น

พิธีกรรม 12 เดือน เทียบโดยประมาณ ระหว่างเดือนตามประเพณี (จันทรคติ) กับเดือนทางสากล (สุริยคติ) กำหนดเวลาตามภาคกลาง

เดือน 1 ตามประเพณีเรียกเดือนอ้าย (อ้าย แปลว่า หนึ่ง) ขึ้นปีนักษัตรใหม่ ส่วนเดือน 2 ตามประเพณีเรียก เดือนยี่ (ยี่ แปลว่า สอง)

พิธีกรรมจำแนกเป็นกลุ่มๆ และมีเป็นช่วงๆ เช่น เดือน 1, 2, 3 เกี่ยวข้าว, นวด ข้าว, สู่ขวัญข้าว เป็นต้น แต่กำหนดเวลาปฏิบัติจริงไม่เคร่งครัดในแต่ละพิธีกรรม จึงมีเหลื่อมล้ำหรือทับซ้อนกันได้ ไม่ตายตัว

เหล่านี้ทำเป็นตารางเทียบดังนี้

พิธีกรรม 12 เดือน เพื่อการทำมาหากิน

ตลอดปีแบ่งได้ 4 ช่วงเวลา

เดือน 1 (พฤศจิกายน-ธันวาคม เกี่ยวข้าว,

เดือน 2 (ธันวาคม-มกราคม) นวดข้าว,

เดือน 3 (มกราคม-กุมภาพันธ์) สู่ขวัญข้าว

เดือน 4 (กุมภาพันธ์-มีนาคม) ขอฝน,

เดือน 5 (มีนาคม-เมษายน) นาตาแฮก

เดือน 6 (เมษายน-พฤษภาคม)

เดือน 7 (พฤษภาคม-มิถุนายน)

เดือน 8 (มิถุนายน-กรกฎาคม) ทำนา

เดือน 9 (กรกฎาคม-สิงหาคม)

เดือน 10 (สิงหาคม-กันยายน) ขอขมาดิน

เดือน 11 (กันยายน-ตุลาคม) และน้ำ

เดือน 12 (ตุลาคม-พฤศจิกายน)